ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ এটা ৰাতি

দেৱজ্যোতি ফুকন

১

বিহানৰ সুৰুয মূৰ তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিলে কিন্তু গুৱাহাটীৰ আকাশ তেতিয়াই ধোঁৱাজুলি ৰঙৰ কপালেৰে ঢকা হৈ পৰিছিল। জাহাজঘাটলৈ নামি অহা জনসমুদ্ৰত আম্বুবাচী মেলাৰ জোয়াৰ স্পষ্ট — ৰঙীন গামোচা, ঢোলবাদন, পুৰণি ভক্তিগীতৰ ভাঁজেৰে জুৰি থকা নদীৰ গন্ধ। ব্রহ্মপুত্ৰৰ ওপৰত তেতিয়াই গাঢ় কুয়াশাৰ চাদৰ মাৰি বসি আছে, যেন কোনোৱে আকাশৰ পৰা নদীক ধূৱাৰে ঢাকি দিছে। নাওখন পানীৰ কাষত থিয় হৈ আছে, কিন্তু কাষ চাপিলেই দেখা যায় — কাণ্ডাৰীৰ হাতত ৰঙিন মাফ্লাৰ মৰা, চকুৰে দূৰলৈ চাওঁতে ধোঁৱাৰ মাজেৰে কিবা চিনিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। যাত্ৰীৰ ভিৰ নাওৰ কাষৰ জাপি ধৰি ৰৈ আছে — কেউবা চাহৰ দোকানলৈ গৈছে, কেউবা গামোচাৰ পৰা মাটিৰ ধূলি ঝাড়ি আছে, কেউবা কুয়াশাৰ মাজত থকা গুৱাহাটী শহৰৰ দূৰত্ব অনুমান কৰি আছে। সেই ভিৰৰ মাজত দুজন মানুহৰ প্ৰথম দেখা হয় — এক জন শান্ত-চকু, ধূসৰ চুলিৰ বৃদ্ধ, যাৰ মুখত শান্ত অথচ গভীৰ অভিজ্ঞতাৰ ছাপ; আৰু আন জন, মধ্যবয়সীয়া, ক্লান্ত মুখত দিনৰ ক্লান্তি আৰু যেনো অন্তৰৰ কিছুমান অনুচ্চাৰিত কথা।

তেওঁলোকৰ দেখা হোৱাটো হঠাৎ আৰু কিবা প্ৰয়োজনীয় কথাৰ ফল নহয় — যেন ভাগ্যই এই দুয়োলৈ একে সময়ত একে ঠাইলৈ ঠেলি দিয়ে। বৃদ্ধজন লাঠি লৈ ধীরে ধীরে নাওৰ ওচৰলৈ গুচি আহিছে, তাৰ চাহৰ কাপটোত কিঞ্চিত ধোঁৱা উথলি উঠিছে, যেন নদীৰ কুয়াশাই কাপৰ ভিতৰলৈ ঢলি পৰিছে। পুৰুষজনে কাষৰ পাথৰখনত বহি সিগাৰেটৰ ধোঁৱা উৰাই আছে, কিন্তু তাৰ চকুতে সি যেন নদীৰ পাৰলৈ চোৱা নাই, বরং কোনো অদৃশ্য স্মৃতিলৈ গা ভাসাই দিছে। যাত্ৰীৰ কোলাহলতেও দুয়ো জনৰ মাজত এটা নিৰৱ বৃত্ত গঢ়ি উঠে, য’ত কুয়াশা আৰু নদীৰ গন্ধ মিশি যায়। বৃদ্ধজনে এটা সৰু হাঁহি মাৰি সোঁফালৰ খালি ঠাইখনলৈ ইশাৰা কৰে, আৰু পুৰুষজনে বিনা শব্দে সি ঠাইত বহিবলৈ সৰে — এই সৰু, অচিনাকী মিলনটোৱে যেন একদম নিঃশব্দে একে পথৰ আৰম্ভণি লিখি দিয়ে।

সময় গতি নকৰে যেন। কাণ্ডাৰীয়ে কোৱা — “কুয়াশা পাতল নহ’লে নাও নামিব নোৱাৰে” — সেই কথাটি যেন প্ৰতিটো মিনিটে বেছি গভীৰ হয়। ভক্তজনৰ কণ্ঠত শংখধ্বনি, দূৰত ঢোলৰ শব্দ, আৰু তাৰ মাজত নদীৰ নিৰৱ সোঁত বৈছে। বৃদ্ধজনে চাহৰ চুমুক দি সুধে — “গুৱাহাটীলৈ নে?” পুৰুষজনে মাথোঁ মাথু নাড়ে, যেন কথাৰ প্ৰয়োজন নাই। দুয়ো জনে নিজৰ বুকুৰ ভিতৰত কিবা কথা লৈ আহিছে, কিন্তু এতিয়াও সেই কথাবোৰ উজাৰি দিবলৈ মনত নপৰিছে। কুয়াশাৰ তলত নাওখন থিয় হৈ আছে, আৰু সেই নাওৰ ডেকত দুজন অচিনাকী একে আকাশৰ তলত, একে পানীৰ গন্ধত নিশ্বাস লই আছে — তেওঁলোকে এতিয়াও নাজানে যে এই নিশ্বাসবোৰে জীৱনৰ একে সূত্ৰত তেওঁলোকক গুছাই দিব।

২

নাওখন এতিয়াও ঘাটৰ কাষত থিয় হৈ আছে, কাণ্ডাৰীৰ কণ্ঠত অধৈৰ্যৰ সুৰ — “এনেকুৱা কুয়াশাত নামিলে পথ চিনিব নোৱাৰো, সঁচা কথা কওঁ।” এই সময়ত মানুহৰ ভিৰ অলপ পাতল হৈছে; কেইজনমান ভক্ত গামোচা টানি, মাটিৰ দীঘল থালি লৈ পূজাৰ সামগ্ৰী সাজি লৈ আছে, আৰু আন কেইজনমান তাতেই বহি সৰু দলেৰে কথা পাতি আছে। পুৰুষজনে, যি অলপ আগতেই পাথৰখনত বহি সিগাৰেটৰ ধোঁৱা উৰাই আছিল, এতিয়া নাওৰ এক কোণৰ খালি বেঞ্চীত বহিছে, ঠাণ্ডাত হাত কঁপিছে বুলিও চিগাৰেটৰ আগমূৰটোত সেউজীয়া জুই টিকি নিৰ্বাপিত হ’বলৈ দিছে। বৃদ্ধজনে ওচৰলৈ আহি, কাপৰ পৰা উষ্ণ বাষ্প উৰাই থকা চাহৰ চুমুক দি, সৰু সৰে কৈ উঠে — “এই কুয়াশা, কেতিয়াবা নদীৰ গল্প শুনাবলৈ আহে।” কথাটোৰ তাত্পৰ্য্য পুৰুষজন একমাত্ৰ সলনি কৰা হাঁহিৰে স্বীকাৰ কৰে, আৰু দুয়ো জনৰ মাজত সঁচাকৈয়ে প্ৰথম বিনিময় আৰম্ভ হয়।

বৃদ্ধজনৰ কণ্ঠ মোলায়েম, কিন্তু তাত এটা দৃঢ়তা আছে — যেন বহু মানুহৰ সৈতে কথা কৈ, বহু স্থান পাৰ হৈ অহাৰ অভিজ্ঞতা তেওঁৰ স্বৰত গাঢ় হৈ আছে। সি প্ৰথমে নিজৰ নাম কয়, নামটো অলপ পুৰণি ধাঁচৰ, যেন আগৰ দশকৰ গুৱাহাটীত সচৰাচৰ শুনা যোৱা নাম। পুৰুষজনে অলপ সন্দেহৰ দৃষ্টি লৈ তাক দেখে, আৰু তাৰপাছতে নিজেও নামটো কয় — নামটো শুনি বৃদ্ধৰ চকুত এক নিমিষৰ উজ্বলতা জ্বলি উঠে, কিন্তু সি সেই উজ্বলতা নৰাখিবলৈ তৎক্ষণাৎ চাহৰ কাপেৰ তলত চকু নামাই দিয়ে। তেওঁলোকে পেশাৰ কথা পাতি — বৃদ্ধজনে কয় সি বহু বছৰ ধরে কামৰূপৰ চাৰিওফালে ছোট ছোট বিদ্যালয়ত শিক্ষক আছিল, আৰু এতিয়া অবসৰ লৈ গুৱাহাটীত থাকিবলৈ গৈ আছে। পুৰুষজনে কয় সি এটা বেচা-কিনা প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰে, মাজে মাজে দায়িত্বত কামৰূপৰ গাঁও-চহৰলৈ যাব লাগে। গন্তব্যৰ কথা উঠিলে দুয়ো জনৰেই মুখত একেবাৰে সাধাৰণ সুৰ — দুয়োই গুৱাহাটী, কিন্তু কাৰণে কিবা যেন গোপন। বৃদ্ধৰ কথাৰ মাজত কেতিয়াবা প্ৰশ্নৰ আভাস থাকে, যেন সি জানিব বিচাৰে পুৰুষজনে গুৱাহাটীত কাক লগ পাব, কিন্তু সি সোজাকৈ নসুধে; পুৰুষজনো ঠিক একে, কেতিয়াবা বৃদ্ধৰ কণ্ঠত কিছুমান ধুনীয়া শব্দ শুনি সি যেন অধিক জানিব বিচাৰে, কিন্তু নিজেকে থামাই দিয়ে।

কথাবাৰ্তাৰ মাজত নদীৰ গন্ধ আৰু কুয়াশাৰ ওজন যেন অধিক হয়। সোঁফালৰ ঘাটত কিবা ঢোলৰ শব্দ বেজাই উঠিছে, তাত ভক্তৰ হাঁহি, আৰু নদীৰ ওপৰত উৰুৱা চিঙফিঙি পাখি একপলক সোঁত পাৰ হৈ গৈছে। বৃদ্ধজনে অলপ গম্ভীৰ হৈ চাহৰ শেষ চুমুকটো মাৰে, যেন সি তাৰপিছত নতুন কথা আৰম্ভ কৰিব — কিন্তু শেষমেষ মাথোঁ কৈ উঠে, “গুৱাহাটীত অলপ দিন থাকিম, বহু দিনৰ পৰা এটা পথত নোহোৱা মানুহক বিচাৰি। হয়তো নোপোৱা হ’বও।” পুৰুষজনে সেই কথাত মাথোঁ এটা ধোঁৱাৰ পাক উৰায়, আৰু চুপেৰে ভাবে — সেওতো গুৱাহাটীত কিছুমান মানুহৰ সন্ধানত গৈছে, কিন্তু কোৱা যায় নে? দুয়ো জনেই জানে, তেওঁলোকৰ মুখেৰে হোৱা এই সৰু সৰু বিনিময়ৰ তলত কিবা গভীৰ কথা আছে, কিন্তু এতিয়াই সেয়া উন্মোচন কৰাৰ সময় নহয়। নাওখন কুয়াশাৰ মাজতে থিয় হৈ আছে, আৰু সময় যেন তেওঁলোকৰ চুপৰ লগত গোটেই নদীৰ ওপৰত স্তব্ধ হৈ ৰয়।

৩

কুয়াশাৰ বৰণ অলপ পাতল হ’লেও নদীৰ বুকুত সোঁতৰ শব্দ আগৰ দৰে অচিনাকী ধুনৰ দৰে বাজি আছিল। বৃদ্ধজনে চাহৰ খালি কাপটো ওচৰৰ বেঞ্চীত থৈ দুপাশলৈ চাইলেও যেন চকুটি ভিতৰৰ কোনো দূৰ অতীতলৈ ভাসি গ’ল। সি অলপ দীঘল শ্বাস ল’লে, আৰু নিম্ন কণ্ঠেৰে কৈ উঠিল — “এদিন বহু বছৰ আগতে, এই ব্রহ্মপুত্ৰই মোক সঁচাকৈয়ে নতুনকৈ বান্ধি ৰাখিছিল।” পুৰুষজনে সোঁফালৰ পৰা অলপ আগবাঢ়ি শুনিবলৈ ধৰিলে, যেন সেই বাক্যৰ পিছে কোনো গুপ্ত পথ আছে। বৃদ্ধজনে ক’লে, যৌবনৰ দিনত, কলেজৰ পাঠ শেষ কৰি গাঁওলৈ উভতিবৰ আগতে, এজন বন্ধুৰ নিমন্ত্ৰণত সি গুৱাহাটীত কেইটামান দিন আছিল। সেই দিনবোৰৰ মাজতে এদিন জোনাকৰ উজ্বল ৰাতি, নাওৰে নদী পাৰ হোৱাৰ কথা সি এতিয়াও স্পষ্টকৈ মনে ৰাখে। নদীৰ বুকুত সেই উজ্বলতা, পানীৰ ওপৰত চাঁদৰ সোঁতত ভাঙি ভাঙি পৰা প্ৰভা, আৰু নাওত থকা কিছুমান যাত্ৰীৰ হাঁহি-ধেমালি — কিন্তু তাৰ মাজত এজনী মহিলা আছিল, যাক সি আগতে কেতিয়াও দেখা নাছিল, আৰু তাৰ পাছতো নাপাইছিল।

বৃদ্ধৰ বৰ্ণনাত সেই মহিলাজনীৰ আকাৰ যেন ধীৰে ধীৰে কুয়াশাৰ মাজৰ পৰা ওলাব লগা জোনাকৰ দৰে স্পষ্ট হ’ব ধৰিলে। সি আছিল গম্ভীৰ অথচ স্নিগ্ধ মুখৰ, চকুৰ তলত যেন সৰু বেদনাৰ ছাঁ; মাথোঁ দু-একটা বাক্যেৰে কথা কৈছিল, কিন্তু সেই কণ্ঠৰ সুৰ এতিয়াও বৃদ্ধৰ কাণত বাজে। সি সুৰ যেন পানীৰ ওপৰত হালধীয়া পাতৰ হেঁপাহ — কোমল, কিন্তু সোঁতৰ লগত বহি যোৱা। সেদিন সেই নাওযাত্ৰা সৰল নাছিল; নদীৰ সোঁত বেছি আছিল, আৰু কাণ্ডাৰীয়ে কেতিয়াবা নাওক কাষত ধৰি ৰাখি বিশ্ৰাম লৈছিল। সেই সময়ত মহিলাজনীয়ে নদীৰ ওপৰত চকু ৰাখি মৃদুস্বৰে ক’ছিল — “এই নদীহে আমাৰ সকলো কথা জানে।” সেই বাক্যত বৃদ্ধৰ মন একেবাৰে থমকি গৈছিল, যেন কোনোবা তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰৰ গুপ্ত কথা চিনাকি কৰি পেলাইছে। সেই নাওযাত্ৰাৰ পাছত দুয়ো এজনক এবাৰ পথত দেখা হৈছিল, আৰু তাৰপাছত, পৰিস্থিতিৰ টানত, সি মহিলাজনীৰ পৰা আঁতৰি গ’ল। কিন্তু এতিয়াও, কেতিয়াবা বেলেগ সময়ত, নদীৰ গন্ধ নাকেৰে সোমালেই সেই জোনাকৰ ৰাতি আৰু সেই চকুৰ ছাঁ বুকুৰ ভিতৰত উথলি উঠে।

পুৰুষজনে এই কথাবোৰ মনত ৰাখি অলপ আগবাঢ়ি সুধিলে — “আপুনি তাৰপিছত কেতিয়াও তাক খুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল নে?” বৃদ্ধজনে হাঁহিৰ দৰে এটা সোঁফুকাৰ দিলে, যেন সেই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ তেওঁ বহুদিন ধৰি নিজৰ ভিতৰতে লৈ ফুৰিছে। “হয়তো চেষ্টা কৰিলেও নাপাব লাগিছিল,” সি ক’লে, “কেতিয়াবা নদীয়ে যাক লৈ যায়, তেওঁলোকক আমি নাপাও।” কথাটোৰ পাছত দুজনৰ মাজত নীৰৱতা নামি আহিল, কিন্তু সেই নীৰৱতা ঠাণ্ডা বা ফাঁকা নহয় — যেন সোঁতৰ মাজত এক গুপ্ত সুৰ বাজি আছে, যি দুয়ো জনে শুনিব পাইছে কিন্তু স্বীকাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰে। পুৰুষজনে লক্ষ্য কৰিলে, বৃদ্ধৰ চকুত এক ধৰণৰ স্নিগ্ধতা আছে, কিন্তু তাত এক অচিনাকী বেদনাৰ ছাঁও মিশ্ৰিত। সি নিজেও কৌতূহলী হৈ উঠিছে, এই মহিলাজনীয়ে বৃদ্ধৰ জীৱনত ঠিক কেনে ছাপ পেলাই গৈছে, আৰু কিয় এই স্মৃতিটোৱে এই কুয়াশাময় ৰাতিত পুনৰ জীৱন্ত হৈ উঠিল। নদীৰ সোঁত বয়েই আছে, আৰু লগতে, স্মৃতিৰ সোঁত দুয়ো জনৰ মাজত ধীৰে ধীৰে বগাব ধৰিছে।

৪

বৃদ্ধজনে তেওঁৰ কাহিনী শেষ কৰাত দুজনৰ মাজত এক নিমিষৰ নীৰৱতা নেমি আহিল। নদীৰ বুকুত কুয়াশা আগৰ দৰে পোৱালি পাতল হৈ গৈছে, কিন্তু এতিয়াও দূৰৰ তীৰ স্পষ্ট দেখা নাই। সেই নীৰৱতাৰ মাজত পুৰুষজনে সিগাৰেটৰ বাটখৰটো বুৰকিত থৈ, হাত দুটা মেলি ঠাণ্ডা নিশ্বাসৰ লগত অলপ উষ্ণতা লৈ যেন কথা আৰম্ভ কৰিবলৈ সাজু হ’ল। সি অলপ হেঁচি হাঁপ লৈ ক’লে — “মোৰ জীৱনৰ গল্প এনেকুৱা, সেয়া ক’বলৈও মই কেতিয়াবা সংকোচ কৰোঁ।” তাৰ পাছতে ধীৰে ধীৰে বাক্যবোৰ নদীৰ সোঁতৰ সৈতে বহি আহিল। সি জন্মৰ আগতেই পিতৃহীন হৈছিল, পিতৃৰ নাম জানিলেও মুখ চিনা সুযোগ নাপাইছিল। মাকে একাজৰে তেওঁৰ যত্ন ল’লে, কোনোদিনে কোনো গৃহস্থৰ কাম, কোনোদিনে পাট-মাখা ঘৰৰ মাজেৰে কাপোৰ বুনা, দিন-দিন ধৰি সংসাৰ চলাই লৈ গৈছিল। শৈশৱৰ সেই দিনবোৰত দৰিদ্ৰতাই যেন তেওঁলোকৰ দৈনিক অতিথি আছিল — গাঁওৰ ছাত্ৰবৃত্তি, গিৰ্জাৰ পৰা দিয়া ছাতি, বতাহত শুকুৱাই লোৱা কাপোৰ — এইবোৰেৰে দিন চলিছিল।

পুৰুষজনে কয়, তেতিয়া সি ছ’বছৰৰ আছিল, আৰু সেই সময়ৰ এটা ঘটনা এতিয়াও জীৱনৰ পথ পাল্টাই দিছিল। শীতৰ এটা পোহৰৰ ভোৰত মাকৰ সৈতে গুৱাহাটীলৈ ওলায়, কিছু গোটাব, কিবা কামৰ আশাত। কিন্তু জাহাজঘাটৰ কাষত ভিৰৰ মাজত সি মাকৰ হাতৰ পৰা বিছিন্ন হৈ যায়। কুয়াশাৰ মাজত সি বৌদ্ধ স্তূপৰ ওচৰলৈ গৈ গুচি যায়, আৰু বুজি উঠাৰ আগতেই পানীৰ কাষলৈ পৌঁছে। নদীৰ সোঁত সেদিন তীব্ৰ আছিল, আৰু সি বালকৰ দৰে সোঁতৰ আকর্ষণলৈ আগবাঢ়ি যায়। ঠিক সেই সময়তে এজন অজ্ঞাত পুৰুষ ওচৰলৈ ডৌৰি আহি, সিৰ কোলাত তুলি, কাষৰ দোকানৰ কাষত বহুৱাই দিয়ে। সি কণ্ঠস্বর আৰু হাতৰ উষ্ণতা পুৰুষজনে আজিও পাহৰিব পৰা নাই — কণ্ঠত এটা নরম সান্ত্বনা, হাতত এক দৃঢ় সুৰক্ষা। সেই অজ্ঞাত মানুহে মাকক খুজি দিয়ে, আৰু কোনো কথাবাৰ্তা নক’ই অলপ হাঁহি কৰি ভিৰৰ মাজত আঁতৰি যায়। মাকে পুত্ৰক আঁকোৱালি ধৰি কঁপা গলাৰে ধন্যবাদ জনাবলৈ চায়, কিন্তু তেতিয়ালৈকে সি লোক জনাৰ পৰা হেৰাই গৈছিল।

এই ঘটনাটো পুৰুষজনৰ জীৱনত এক অদ্ভুত ছাপ পেলাই গৈছিল। কাকো সি চিনিব নোৱাৰিলে, নামো নাজানে, কিন্তু বহু বছর পাৰ হ’লেও সেই লোকজনৰ হাতৰ স্পৰ্শ, সেই শান্ত হাঁহি, আৰু চকুৰ কোমল দৃঢ়তা সি পাহৰিব নোৱাৰে। মাকে কেতিয়াবা কৈছিল, “সেইজনৰ আশীৰ্বাদে তই বাচি আছিস।” বড়ো হোৱাৰ লগে লগে পুৰুষজনে বহুদিন সেই অজ্ঞাতজনক খুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছে, কিন্তু কোনোদিনো কোনো সূত্র নাপালে। হয়তো সি গুৱাহাটীৰ ক’ৰবাত আছে, হয়তো বহুদূৰত, কিন্তু তেওঁলোকৰ পথ আকৌ কোনোদিনো মিলি নাছিল। এতিয়া, এই কুয়াশাময় রাতি, নদীৰ গন্ধ আৰু বৃদ্ধজনৰ কাহিনীৰ তলত, সেই বাল্যস্মৃতি নতুনকৈ উজলাই উঠিছে। পুৰুষজনে কথা শেষ কৰাত দুজনৰ চকুৰে চকু মেলে, আৰু দুয়ো জনৰেই যেন বুকুৰ গভীৰতাত এক অব্যক্ত মিল অনুভৱ হয় — যদিও সেই মিলৰ পূৰ্ণ অৰ্থ এতিয়াও তেওঁলোকৰ বাবে অজ্ঞাত।

৫

ঘাটৰ ওপৰত আম্বুবাচীৰ উন্মাদনা এইবেলি পূৰ্ণ ৰূপে উথলি পৰিছে। পূজাৰ গানেৰে আকাশ কঁপিছে — শঙ্খধ্বনি, ঢোলৰ গম্ভীৰ বজনা, আৰু ঢাকৰ সোঁফালৰ মৃদু তালৰ মাজত ভক্তগণৰ সমবেত সুৰ মিলি এক আলাদা আবহ গঢ়িছে। ধূপ আৰু ধোঁৱাৰ গন্ধে বায়ুক ঘন কৰি তুলিছে, যেন সমগ্ৰ নদীৰ তীৰেই অঘ্ৰাণ ধোঁৱাৰ চাদৰেৰে ঢকা। দোকানবোৰৰ আগত দীঘল দীঘল তেলৰ প্ৰদীপ জ্বলিছে, শীতল হাওঁৱাই সেই জুইৰ শিখাবোৰক নাচুৱাই তুলিছে, যেন নদীৰ সোঁতৰ লগত তাল মিলাই নাচি আছে। যাত্ৰীৰ ভিৰত কেইজনো নদীৰ পানী হেঁপাহেৰে তুলি মাতৃগৃহলৈ লৈ যাবলৈ সাজি আছে, আন কেইজনো সাধু-সন্তৰ পাটিত বহি প্ৰসাদ বিলাইছে। কিন্তু এই কোলাহলৰ মাজত নাওখন এতিয়াও অচল — যেন নদী আৰু কুয়াশাই একেলগে সিদ্ধান্ত লৈছে যে এই ৰাতি দুজন মানুহৰ বাবে সময়ৰ গতি আটকে ৰাখিব।

বৃদ্ধ আৰু পুৰুষজন দুয়োই একে কোণৰ বেঞ্চীত বহি আছে, কিন্তু এতিয়া তেওঁলোকৰ কথা কমি গৈছে। দুয়ো জনৰেই চকু নদীৰ ওপৰত — সেই অচল নাওৰ কাষত পানীৰ ঢৌ কেতিয়াবা নীরবে তীৰত আঘাত কৰি উফৰি উঠে, কেতিয়াবা ঢৌৰ ওপৰত তেলৰ প্ৰদীপৰ প্ৰতিচ্ছবিয়ে সোনালী বেলি তুলি থৈ যায়। নদীৰ ওপৰত পাতলকৈ উড়ি যোৱা কপোৰিৰা পাখি যেন কুয়াশাৰ ভিতৰলৈ মিলি গৈছে, ঠিক সেইদৰে অতীত আৰু বৰ্তমানো এই মুহূৰ্তত একেলগে মিশি আছে। পুৰুষজনে নিজৰ মনত কৈ উঠিছে — এই নদীৰ ওপৰত তাক ঘূৰি আহিছে তেওঁৰ শৈশৱৰ গোপন কাহিনী, আৰু বৃদ্ধজনৰ স্মৃতিও যেন একে পানীৰ ঢৌত পাৰ হৈ আহিছে। দুয়ো জনৰেই অনুভৱ হৈছে, নদীৰ সোঁতৰ মাজত তেওঁলোকৰ জীৱনৰ বেদনাবোৰ, আনন্দবোৰ, অপূর্ণ কথাবোৰ আৰু পাহৰিব নোৱাৰা মুহূৰ্তবোৰ এক ধৰণৰ নীৰৱ সঙ্গীত হৈ বৈ আছে।

কুয়াশাৰ আৱৰ্তৰ মাজত দূৰত ভক্তগণৰ গলা অলপ ক্ষীণ হৈ আহিছে, যেন সোঁতৰ শব্দই সকলোৰে ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছে। বৃদ্ধজনে নীৰবে হাতত থকা লাঠিখন পানীৰ কাষলৈ ঠেলি লয়, যেন নদীৰ সোঁত চাবলৈ চায়; পুৰুষজনে হাঁপ ধৰি গভীৰ নিঃশ্বাস লয়, পানীৰ গন্ধ বুকুৰ ভিতৰলৈ ভৰাই দিয়ে। তেওঁলোকৰ মাজত এই মুহূৰ্তত কোনো কথা নাই, কিন্তু এই নিৰৱ দৃষ্টি-বিনিময়ই যেন কোনো বচনাৰ অপ্ৰয়োজনীয়তা দেখুৱাই দিয়ে। নদীৰ বুকুত কুয়াশা, তীৰত পূজাৰ গন্ধ, আৰু ঢৌৰ অবিৰাম শব্দ — এই সকলোবোৰ একেলগে এনে অনুভূতি আনে যে সময় এই ৰাতিত থমকি গৈছে, আৰু নদীয়ে অতীত আৰু বৰ্তমানৰ সূত্ৰকেইখন এখন অদৃশ্য জালৰ দৰে তেওঁলোকৰ বুকুত বান্ধি ৰাখিছে।

৬

নাওখন এতিয়াও ঘাটৰ পৰা সৰি নাযায়, কিন্তু দুয়ো যাত্ৰীৰ কথোপকথন যেন পানীৰ তলত ধীৰে ধীৰে গতি লোৱা সোঁতৰ দৰে গভীৰ হৈ আহিছে। পূৰ্ণিমাৰ আভাত নদীৰ পানী চকচক কৰি আছে, দূৰত পূজাৰ গান আৰু ঢোলৰ শব্দ কাণে আহিছে, কিন্তু সেইবোৰ যেন এক পটভূমিমাত্ৰ — মুখ্য সুৰ বাজিছে দুয়ো জনৰ মনত। বৃদ্ধজনে, হাতত কপৰাৰ গ্লাছ ধৰি, ধীৰে ধীৰে কথা ক’বলৈ ধৰিছে — “অদ্ভুত নহয় নে? আমি দুয়ো এই সময়ত, এই স্থানত মিলিলোঁ।” পুৰুষজনে গম্ভীৰভাবে মাথা নাড়ি উত্তৰ দিয়ে, “হয়তো কাকতালীয়। কিন্তু নামবোৰৰ মিল… সেইটো মানি ল’ব পাৰিছোঁনে?” বৃদ্ধজনে নামটো পুনৰ উচ্চাৰণ কৰে, যেন সঠিক আওতিত সঠিক সুৰত শুনিবলৈ চাইছে, আৰু পুৰুষজন এক মুহূৰ্তলৈ চকুৰে পানীৰ ওপৰত চাহি থাকে — যেন তলত কোনো গোপন প্ৰতিৰূপ দেখা পালে।

আলোচনাত অলপ অলপকৈ অদ্ভুত মিলবোৰ উন্মোচিত হ’ব লাগে লাগিল — দুয়োৰে কোনো এক সময়ত বাস একে ঠাইৰ সমীপত আছিল, দুয়োৰে জীৱনৰ কোনো বিশেষ ঘটনাৰ সময় একে বছৰত আছিল, আৰু দুয়োৰে কেতিয়াবা কোনো পুৰণি বিয়েলীৰ বজাৰত গই সমান ধৰণৰ কোনো জিনিসৰ কথা শুনিছিল। কিন্তু এই মিলবোৰ কিমান বাস্তৱ আৰু কিমান কাকতালীয়, সেইটো কোনোতে নিৰ্ণয় কৰিব পৰা নাযায়। বৃদ্ধজনে কৈ উঠে, “এনে মিলবোৰে মানুহক ভাবিবলৈ বাধ্য কৰে, কাৰণ জীৱনৰ ৰঙমঞ্চত সকলো কাহিনী একেলগে লিখা নহয়।” পুৰুষজনে অলপ ধৈৰ্যহীনা ভাৱে ক’লে, “নাই, কিছু কাহিনী আগতে লিখি থোৱা থাকে, আৰু আমি তাত কেৱল অভিনয় কৰোঁ।” তেওঁলোকৰ শব্দবোৰত যেন এক অদৃশ্য চাপ, য’ত সন্দেহ আৰু আশ্চৰ্য্য একেলগে মিহলি হৈ আছে।

কথাবাৰ্তা গাঢ় হৈ আহিল, কিন্তু দুয়ো জনে শেষ সূত্ৰটো ধৰি ৰাখিল — যেন কোনো খেলা চলি আছে, য’ত সঁচাটো সৰ্বশেষ মুহূৰ্তলৈ নপৰ্যন্ত প্ৰকাশ কৰিব নালাগে। পূজাৰ ধোঁৱা বাতাসেৰে গন্ধ মেলাই আনিছে, নদীৰ সোঁতত কেতিয়াবা ঢৌ উঁচু হয়, আৰু সেই ঢৌৰ শব্দৰ মাজত দুয়ো জনে চকু চকুত পালে — যেন মনতেই প্ৰশ্ন কৰিলে, “তুমি নে সেইজন?” কিন্তু কাণে কোনো উত্তৰ নপালে। তেনেকুৱা নীৰৱতাতেই দুয়ো জনে অনুভৱ কৰিলে যে কাহিনীৰ সূত্ৰবোৰ বৰ্তমানে তেওঁলোকৰ হাতত আছে, কিন্তু যদি কোনোবাই অতি তাড়াতাড়ি টানি ধৰে, সূত্ৰটো ছিঙি যাব পাৰে। সেয়েহে দুয়ো জনেই সিদ্ধান্ত ল’লে — এতিয়াও সম্পূৰ্ণ সত্য নক’ব, সময়ক নিজৰ গতিত সেই মিলৰ গুপ্ত মানে উন্মোচন কৰিবলৈ দিব।

৭

কুয়াশাটোৱে যেন বিৰক্তিকৰ নৈশ স্বপ্নৰ দৰে অলপ অলপকৈ আঁতৰি যাব ধৰিলে, যেন প্ৰভাতৰ প্রথম সোনালী ৰশ্মিয়ে সপোন আৰু বাস্তৱৰ মাজত নতুন পথ খুলি দিছে। নাওৰ মাজত বহি দুজনৰ চোখত একে ধৰণৰ উজ্জ্বলতা দেখা দিলে — হয়তো সেয়া সঁচা মুক্তিৰ অনুভূতি, নয়তো কেবল পৰবর্তী কাহিনীৰ প্ৰত্যাশা। নাওজনৰ পাটাত নীৰু গড়ি গড়ি পাৰ হৈ গৈছিল, কাষৰ কাঠবোৰৰ মৃদু খটখটনিৰ সৈতে পানীৰ ঢৌৰ মধুৰ শব্দে সঙ্গীতৰ দৰে ধ্বনি তুলিছিল। পাটুৱা নাওখনৰ বৈঠা এক তালত চেলাইছিল, আৰু সেয়া নদীৰ বুকুত এফালে এফালে ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়ি গৈছিল। দুয়ো যাত্ৰীৰ দৃষ্টি কিন্তু একে বিন্দুত — পানীৰ ওপৰত। সেয়া যেন বৰ্তমানৰ ওপৰত অতীতৰ প্ৰতিচ্ছবি, ঢৌৰ সৈতে মিলি একেকবাৰ চমকাই উঠিছিল আৰু উজনি-ভাটিৰ দৰে মনৰ ভিতৰত স্মৃতিসমূহ উঠা-নামা কৰি আছিল। কুয়াশাৰ আৱৰ্তনত শীতল বাতাসে দুয়োৰ মুখৰ ছাঁ ধুই দিছিল, কিন্তু সেয়া যেন অন্তৰৰ গভীৰতালৈ সোমাই যোৱা কথোপকথনৰ উষ্ণতাত কিছুতেই ঠাণ্ডা হ’ব নোৱাৰিছিল।

পুৰুষজনে প্ৰথমে মুখ খুলিলে — তেওঁৰ কণ্ঠস্বৰ গভীৰ, যেন তলৰ ঢৌৰ ধ্বনিৰ লগত মিলি এক সুৰেলা বেদনা উত্পন্ন কৰিছে। তেওঁ ক’লে, “মোৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ বেদনাদায়ক দিন আছিল সেইটো, যেতিয়া মই মোৰ এঠাৰ বছৰীয়া স্বপ্নটো এদিনতে ভাঙি পৰাত দেখি আছিলোঁ।” তেওঁ বৰ্ণনা কৰিলে, কিদৰে গাঁওৰ পৰা ওলাই শিলচৰৰ হোষ্টেলত পঢ়িবলৈ গ’লে, আৰু সপোন আছিল এটা শিক্ষক হ’বৰ, কিন্তু পৰিয়ালৰ ওপৰত নামি অহা আৰ্থিক বিপৰ্যয়ত সমস্ত পৰিকল্পনা গুছি গ’ল। তেওঁ ক’লে, তেওঁৰ মাকে তেওঁলৈ কেতিয়াও স্পষ্টকৈ নকহিলেও, তেওঁ জানিছিল যে ঘৰখন বন্ধক দি তেওঁৰ মেট্ৰিকৰ ফিছ তোলা হৈছিল। কিন্তু দিনটো আহিল, যেতিয়া মাকে চিঠি লিখি জনালে যে ঋণৰ ধন তোলাৰ কোনো উপায় নাই আৰু তেওঁক পঢ়া এৰাই গাঁৱলৈ ঘূৰি আহিব লাগিব। সেই চিঠিখন হোষ্টেলৰ বিছনাৰ মূৰত বহি পঢ়ি শেষ কৰাৰ পিছত তেওঁ বহুক্ষণ কাণ্দিবলৈও নোৱাৰিলে — যেন দুখতকৈও গভীৰ এটা শূন্যতাই ভিতৰখন ভৰি পেলাইছিল। ইয়াৰ পিছত জীৱনটো এক অন্য দিশলৈ গৈছিল, যি দিশত কোনো সপোন, কোনো লক্ষ্য, কোনো পথ নাছিল — কেৱল দায়িত্ব আৰু দিনচৰ্যা।

বৃদ্ধজনে এই বৰ্ণনা শুনি অদ্ভুত নীৰৱ হৈ পৰিলে, যেন কোনো সুপ্ত স্মৃতিৰ কুঁৱলিত এচমু হাওঁৱে আন্দোলিত কৰি দিছে। তেওঁ ধীৰে ধীৰে নিজৰ গল্প আৰম্ভ কৰিলে, কণ্ঠত এক প্ৰাৰ্থনাৰ দৰে মৃদু কম্পন। তেওঁ ক’লে, “মোৰ বেদনাদায়ক মুহূৰ্ত আছিল সেইটো, যেতিয়া মই মোৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ পৰম বন্ধুজনক চিৰদিনৰ বাবে হেৰুৱাইছিলোঁ।” তেওঁ কৈ গ’ল, সেই বন্ধুজন তেওঁৰ লগত কৈশোৰৰ পৰা চাকি আছিল, নদীৰ কাষৰ পথত একেলগে ফুৰা, মাছ ধৰা, আৰু কপালৰ ওপৰত জোনৰ পোহৰ পৰাৰ মুহূৰ্তবোৰ তেওঁলোকৰ স্মৃতিত খোদাই হৈ আছিল। কিন্তু এবাৰ বৰষুণৰ দিনত, নদীখনে অস্বাভাৱিকভাৱে উফৰি উঠিছিল, আৰু সেয়া যেন তৎকালীন মানুহজনক নিজৰ বুকুত টানি লৈ গৈছিল। তেওঁ নিজৰ প্ৰাণৰ জোৰে পানীত ঝাঁপ মাৰিছিল, কিন্তু শূন্য হাত লৈ উতৰি আহিছিল। সেই দিনৰ পিছৰ পৰা নদী তেওঁৰ বাবে কেৱল পানীৰ সোঁত নহয়, এক নীৰৱ সাৰথী হৈ পৰিছিল — যিয়ে তেওঁৰ অতীতৰ সৰ্বাধিক বেদনাদায়ক ক্ষণৰ সাক্ষী হৈ আছিল। দুয়ো জনৰ কণ্ঠস্বৰৰ এই একে ধৰণৰ কম্পন, একে ধৰণৰ অন্তৰশীতল বেদনা, আৰু নদীৰ বুকুত গড়ি উঠা ঢৌৰ ধ্বনি — এই তিনিটাই যেন সেই মুহূৰ্তত নাওখনৰ ওপৰত এক অনুচ্চাৰিত সম্বন্ধৰ জাল বুনিছিল, যাৰ সূত্ৰ দুয়ো জনে তেতিয়াও চিনাক্ত কৰিব পৰা নাছিল, কিন্তু অনুভৱ কৰিব পৰা হৈছিল।

৮

নাওখন নদীৰ মাজেদি সৰিব লাগিল, কুয়াশাৰ অন্তৰালত দুয়ো জনৰ মুখত এক অদ্ভুত নীৰৱতা নামি আহিল। প্ৰথমে বৃদ্ধজন কণ্ঠ নিম্ন কৰি তেওঁৰ সেই স্মৃতিৰ কথা উত্থাপন কৰিলে—এজন মহিলাৰ, যি বহু বছৰ আগত তেওঁৰ জীৱনৰ এক অন্ধকাৰ সময়ত একমাত্ৰ আলোৰ দীপ আছিল। তেওঁ বৰ্ণনা কৰিলে মহিলাৰ সদয় মুখ, সৰল আচৰণ, আৰু কেতিয়াবা সন্ধ্যাৰ পূৰ্ণিমাত নদীৰ ঘাটত তেওঁৰ লগত হোৱা কথা-বাৰ্তা। তেওঁৰ কণ্ঠত সেয়া কোনো গপৰ ভঙী নাছিল, যেন সেই সময়টো এতিয়াও বৰ্তমানৰ সমান স্পষ্ট। নদীৰ ঢৌৰ মাজত সেই বৰ্ণনা শুনি পুৰুষজনৰ শ্বাস স্লথ হ’ল, তেওঁৰ চকুত সন্দেহ আৰু বিস্ময় একেলগে উত্থাপিত হ’ল। তেওঁ নিজৰ ভিতৰত এক অদ্ভুত মিলৰ আভাস পাইছিল, যদিও তেতিয়ালৈকে সেই সূত্ৰ সম্পূৰ্ণ স্পষ্ট হোৱা নাছিল। নদীৰ শীতল হাওঁৱাই যেন দুয়ো জনৰ চিন্তাৰ বীজৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰি আছিল, আৰু কুয়াশাৰ অন্তৰালত স্মৃতিসমূহ সৰু সৰু ঢৌৰ দৰে উথলি উঠিছিল।

পুৰুষজন কিছু সময় নীৰৱ থাকি তাৰপাছত নিজৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁৰ স্মৃতিতো আছিল এজনী মহিলা—তেওঁৰ নিজ মাক—যাৰ বিষয়ে তেওঁ বহু সময়ে ভাবিছিল, কিন্তু কেতিয়াও অন্য কোনো মানুহৰ মুখেৰে শুনিব নাপালেহি। পিতৃহীনকৈ ডাঙৰ হোৱা সেই পুৰুষজনে বৰ্ণনা কৰিলে কিদৰে তেওঁৰ মাকে অদম্য সাহস আৰু কষ্টৰে তেওঁৰ জীৱন আগবঢ়াইছিল। তেওঁ ক’লে, কেতিয়াবা নদীৰ ঘাটৰ পাৰ হৈ সন্ধিয়া বেলিৰ লগত তেওঁলোক ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত, তেওঁৰ মাকে কিবা মানুহৰ সৈতে দেখা কৰিছিল, যিয়ে তেওঁক কেতিয়াবা নীৰৱে কিবা সান্ত্বনা দিছিল। পুৰুষজনৰ কণ্ঠত স্পষ্ট আছিল সেই স্মৃতিৰ উষ্ণতা আৰু এক ধৰণৰ অপূৰ্ণ প্ৰশ্ন, যাৰ উত্তৰ তেওঁ কেতিয়াও পোৱা নাছিল। কিন্তু এতিয়া, বৃদ্ধজনৰ মুখৰ পৰা মহিলাৰ বৰ্ণনা শুনি, তেওঁ ভিতৰত এক বুজাবুজিৰ বতাহ অনুভৱ কৰিলে। তেওঁ থমকি গ’লে, আৰু দুয়ো জনৰ দৃষ্টি একেলগে মিলিল—এটা মিল যি শব্দৰে বৰ্ণনা কৰিবলৈ অসম্ভৱ।

কিছুক্ষণৰ বাবে নাওখনত এক তীব্ৰ নীৰৱতা নামি আহিল, কেৱল নদীৰ সোঁতৰ শব্দ আৰু দূৰত কোনো পূজাৰ ঢোলৰ ক্ষীণ ধ্বনি শুনা গৈছিল। দুয়ো জনে কোনো কথা নকয়, কিন্তু তেওঁলোকৰ দৃষ্টি আৰু মুখমণ্ডলৰ অভিব্যক্তিয়ে সকলো কৈ দিছিল। সেয়া কোনো সৰল কাকতীয় মিল নহয়, বৰং ভাগ্যৰ এক জটিল বুনোট, য’ত তেওঁলোকৰ জীৱনৰ সৰ্বাধিক বেদনাদায়ক স্মৃতি একে কেন্দ্ৰবিন্দুৰ ওচৰতে ঘূৰি আহিছে। বৃদ্ধজনে থলুৱা স্বৰতে ক’লে, “তুমি যাক মাক বুলি কৈছা… আৰু মই যাক জীৱনৰ সৰ্বাধিক দয়া আৰু স্নেহৰ ৰূপ বুলি স্মৰণ কৰোঁ… সেই দুজন একেই ব্যক্তি।” পুৰুষজনৰ বুকুৰ ভিতৰত যেন একে সময়তে বজ্ৰাঘাত আৰু সান্ত্বনাৰ ঢৌ বগি গ’ল। সেই মুহূৰ্তত নদী, কুয়াশা, আৰু অতীতৰ সকলো টুকুৰা যেন একে ছবিত মিলি গ’ল—এটা ছবি যি দুয়ো জনৰ জীৱনৰ গতিপথ চিৰদিনৰ বাবে সলনি কৰি দিব।

৯

নদীৰ বুকুত নাওটো দুলিবলৈ দুলিবলৈ আগবাঢ়ি গৈ আছিল, কিন্তু তাৰ ওপৰত বহি থকা দুজনৰ অন্তৰত যেন এক অদৃশ্য তৰঙ্গ উঠি গল। বতৰ শীতল, কুয়াশাৰ আঁচলত জোনৰ পোহৰ যেন ৰুপালী আঁচ লেপি দি আছিল পানীৰ ওপৰত, কিন্তু বৃদ্ধজনৰ মুখত উদাসীনতাৰ সোঁত উঠি আছিল। বহুক্ষন ধৰি তেওঁ মুখ খুলা নাছিল, কিন্তু পুৰুষজনৰ দৃঢ় দৃষ্টিয়ে তেওঁৰ অন্তৰৰ গুপ্ত কথাবোৰৰ দুৱাৰ যেন খুলিবলৈ ধৰিলে। শেষত বৃদ্ধজন গভীৰ নিশ্বাস ল’লে আৰু কণ্ঠত কপন ধৰি কৈ উঠিলে — “হয়, সি মহিলাই আছিল মোৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ প্ৰেম। আমাৰ দেখা হৈছিল এদিন ঘাটৰ মেলা এখনত, সেয়া আছিল জীৱনৰ সৰ্বাধিক উজ্জ্বল দিনবোৰৰ আৰম্ভণি, কিন্তু ভাগ্যৰ খেলা বুজা সহজ নহয়। পৰিস্থিতি, দায়িত্ব আৰু সময়ে মোক সেই সম্পর্কৰ পৰা পলায়ন কৰিব বাধ্য কৰিছিল। মই নাপাহৰিব পাৰোঁ, মোৰ হাতত সেই দিনত সমাধান নাছিল, কিন্তু অন্তৰৰ ভিতৰতে এক বিষাক্ত খচখচনি জন্মাই গৈছিল।” এই কথা ক’তেই বৃদ্ধজনৰ চকুৰ কোণত জলৰ ফোঁটাবোৰ দীঘল বেলি ধৰি জমা হৈ থকা নদীৰ গোপন স্রোতৰ দৰে বাহিৰলৈ ওলাই আহিল। পুৰুষজনে মনত এক ধাক্কা অনুভৱ কৰিলে — এতিয়া তাৰ কল্পনাৰ সবুৰ মেলা যেন সত্যৰ ৰঙত ৰঙিন হৈ উঠিল, কিন্তু সেই ৰঙৰ মাজত গভীৰ কালিৰ এক শলক আছিল।

বৃদ্ধজনৰ কণ্ঠত অনুতাপ আৰু স্নেহৰ অদ্ভুত মিশ্ৰণ আছিল, যেন এসময়ৰ অপূৰ্ণতা এতিয়া এই মুহূর্তত পূৰ্ণ কৰাৰ চেষ্টা কৰি আছে। তেওঁ কৈছিল, “মই গৈছিলোঁ, কিন্তু মন গলাত বন্দী হৈ আছিল। মই আশা কৰিছিলোঁ সি সুখী হ’ব, মই নোহোৱাকৈ সি নিজৰ পথ খুজি ল’ব। কিন্তু মই ভুল কৰিছিলোঁ — মই ভাবিছিলোঁ, প্ৰেম এয়ে হ’ল যেতিয়া দুয়ো জনে একেলগে থাকে, কিন্তু সত্য হ’ল, প্ৰেমে যদি মনত অম্লান হৈ থাকে, তেতিয়াই সি সঁচা।” পুৰুষজনে এইবোৰ শুনি নিজৰ বুকুৰ ভিতৰত তীব্ৰ ধ্বনি শুনিলে — এই মানুহজন, যাক সি এতিয়ালৈকে কেৱল অচিনাকি বৃদ্ধ বুলি ভাবিছিল, আসলে তেওঁৰ জীৱনৰ আঁতৰত লুকাই থকা সৰ্বাধিক গুপ্ত সত্যৰ উৎস। পুৰুষজনে হাতৰ আঙুলিবোৰ মুষ্টি কৰি ধৰি আছিল, কাৰণ তেওঁৰ অন্তৰৰ ভিতৰত একে সময়তে উষ্ণতা আৰু ৰাগ উভয়ে জন্ম লৈছিল। তেওঁ এডাল দীঘল শ্বাস ল’লে আৰু গম্ভীৰ স্বৰত কৈ উঠিলে — “আপুনি জানেনে, সেই মহিলাই আছিল মোৰ মা?” কথাটি শুনি নাওটো যেন মুহূৰ্ততে স্তব্ধ হৈ পৰিল, নদীৰ শব্দ সোঁফালৰ পৰা যেন বহুদূৰলৈ সৰি গল। বৃদ্ধজনৰ চকু বিস্ফাৰিত হ’ল, যেন কোনো স্বপ্নৰ পৰা আচমকা জেগা উঠিছে, আৰু ঠোঁটৰ কোণে কপন চলি গল।

মুহূৰ্তটোত দুয়ো জনৰ মাজত নীৰৱতা বৰ্জিত ধাতুৰ দৰে ওজনী হৈ পৰিল। বৃদ্ধজনৰ দৃষ্টি পুৰুষজনৰ মুখত স্থিৰ হৈ থাকিল, যেন তেওঁ চাবলৈ চেষ্টা কৰি আছে সেই সাদৃশ্য যি হয়তো তেওঁৰ এতিয়ালৈ নজৰা হৈছিল — চকুৰ গভীৰতা, চিবুকৰ গঢ়, আৰু কণ্ঠৰ অন্তৰঙ্গ কম্পন, সকলোতে সেই মহিলাৰ স্মৃতিৰ অঙ্গীভূত ছবি। পুৰুষজনে অনুভৱ কৰিলে, এই নীৰৱতা আসলে একে সময়তে ক্ষোভ, ব্যথা আৰু অলপ সান্ত্বনাৰ মিশ্ৰণ। বৃদ্ধজনে মাথা তললৈ নমাই দিলে আৰু মৃদুস্বৰে কৈ উঠিলে — “তুমি… মোৰ পুত্র।” কথাবোৰ পানীৰ ঢৌৰ মাজত মিচকি ধ্বনিৰ দৰে বহি গল, কিন্তু তাৰ অভিঘাত নাওটো দুলনিলৈ সক্ষম হ’ব পৰা জোৱাৰৰ দৰে দুয়ো জনৰ অন্তৰত আঘাত কৰিলে। পুৰুষজনে সোঁফালৰ তীৰৰ আঁচলৰ পৰা উতলা কুয়াশা চাই অনুভৱ কৰিলে, যেন নদী নিজেই এই দুই জীৱনৰ অলিখিত গল্প শুনি আছে আৰু নিজৰ বুকুত সঞ্চয় কৰি ৰাখিছে। সেই ৰাতিটোত, পানী, আকাশ, কুয়াশা আৰু নাওৰ মাজত কোনো তৃতীয়জন নাছিল — কেৱল পিতৃ-পুত্রৰ মুখোমুখি সত্য, যি বহু বছৰ ধৰি সময়ৰ বুকুত আৱদ্ধ হৈ আছিল আৰু আজিৰ নিশাৰ জোতেৰে উন্মোচিত হ’ল।

১০

গুৱাহাটী ঘাটৰ কোলাহল সেইদিনি যেন বিশেষভাবে উজ্জ্বল আৰু তীব্ৰ আছিল। কুয়াশাৰ আৱৰণ বহু আগতেই পাতল হৈছিল, কিন্তু এই মুহূৰ্তত সুৰ্য্যৰ আলোকে নদীৰ সোঁতত যি সোনালী ঝিলিক তুলিছিল, তাতে যেন দৃষ্টি আটকাই গ’ল। নাওখন ধীৰে ধীৰে ঘাটৰ লগত ঠেক খাই থমকি দাঁড়াতেই দুয়ো জনে একে সময়তে নিশ্বাস ল’লে—একটি যাত্ৰাৰ অন্ত, কিন্তু একে সময়তে অন্য কোনো অনামি পথচলাৰ আৰম্ভণি। নদীৰ ওপৰলৈ চাহি, বৃদ্ধজনে মৃদুস্বৰে কৈ উঠিল, “আজিৰ পৰা আমি দুজন নওঁ আগৰ মানুহ।” পুৰুষজন কিছু নক’লেও তেওঁৰ চকুত স্পষ্ট আছিল এই কথাৰ অৰ্থ—যি কুয়াশা তেওঁলোকৰ অন্তৰত এইযাবত আৱদ্ধ আছিল, সি আজি মুকলি হ’ল। আশেপাশৰ গৰম চাহৰ দোকানৰ গন্ধ, কচি ধুনীয়া কণ্ঠত ‘চাহ-চাহ’ ধ্বনি, আৰু ঘাটৰ গলগলীয়া গীত নদীৰ সোঁতৰ সৈতে মিশি এই অন্তৰালৰ ক্ষণটোক বিশেষ কোনো স্মৃতিৰ ভিতৰলৈ খোদাই কৰি দিলে।

তেওঁলোক নাওৰ পৰা নামিল নীৰৱতাত, যেন শব্দ কৰিলে এই নৱ উদ্ভাসিত সত্যটি ভাঙি পৰিব। বৃদ্ধজনৰ গতি অলপ ধীৰ, কিন্তু দৃঢ়; পুৰুষজনৰ পদক্ষেপ সতর্ক, কিন্তু অন্তৰ আত্মবিশ্বাসৰ উজ্জ্বলতাত পূৰ্ণ। দুয়ো জনে অলপদূৰ একেলগে হাঁটিলেও তেওঁলোকৰ মাজত কোনো শাৰীৰিক সান্নিধ্যৰ প্ৰয়োজন বোধ হোৱা নাছিল—যেন সি এখন অদৃশ্য সূত্ৰে সংযুক্ত, যি আজিৰ কথোপকথন আৰু স্বীকাৰোক্তিৰে দৃঢ় হ’ল। নদীৰ গন্ধ আৰু নাওৰ বাঁশৰ গলগলীয়ে তেওঁলোকক স্মৰণ কৰাই দিছিল সেই সময়বোৰৰ কথা, যি এতিয়া মাথোঁ স্মৃতি নহয়, একে অখণ্ড সত্যৰ অংশ। পুৰুষজনৰ মুখত এক ধৰণৰ শান্তিৰ ছাঁ দেখা গৈছিল, যেন বহুবছৰৰ অজ্ঞতা আৰু সন্দেহৰ ওজন কাঁধৰ পৰা নামি গৈছে; বৃদ্ধজনৰ চকুত তৃপ্তিৰ অশ্ৰু চকচক কৰিছিল, যেন তেওঁ নিজৰ ভিতৰত বহুবছৰ ধৰি গোপন কৰি থোৱা স্বীকাৰোক্তি অবশেষে সঁচাকৈ মুক্তি দিলে।

যেতিয়া তেওঁলোকে ঘাটৰ ভিড়ৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি গ’ল, মানুহে তেওঁলোকক লক্ষ্য কৰিলে, কিন্তু কোনোবাই জানিব নোৱাৰিলে যে এই দুজনৰ মাজেৰে এতিয়াই কেইবছৰৰ দূৰত্ব অতিক্ৰম হৈছে। নাওতকৈও এই ভিড় এখন সোঁত, য’ত তেওঁলোকৰ যাত্ৰা অন্ততঃ মিলি গ’ল, কিন্তু অন্তৰ কুয়াশা, সন্দেহ আৰু আক্ষেপৰ সোঁত চিৰদিনৰ বাবে শুকাই গ’ল। দুয়ো জনে একেবাৰে পৃথক দিশত গ’ল—বৃদ্ধজন পুৰণি পুলৰ দিশে, পুৰুষজন শহৰৰ ব্যস্ত পথৰ দিশে—কিন্তু দুয়ো জনৰ অন্তৰত একে ধৰণৰ উজ্জ্বলতা আৰু মুক্তিৰ অনুভূতি। গুৱাহাটীৰ ব্যস্ততাই তেওঁলোকক গিলি ল’লেও, আজিৰ দিনৰ সোনালী আলোকে তেওঁলোকৰ অন্তৰত চিৰদিনৰ বাবে জ্বলাই থ’লে সেই দীপটি, যি জানে, কুয়াশা যিমানেই ঘন হউক, সত্য একদিন পথ দেখুৱাবই।

***