দেবজ্যোতি শৰ্মা
পুৱাৰ মিঠা ৰ’দে গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ওলাই অহা ধুলি-ধূসৰ পথখনত চুকি উঠা ধোঁৱাৰ দৰে বতাহ বোৱাইছিল। অনিরুদ্ধ ডেকা, ইতিহাস বিভাগৰ এগৰাকী তৃতীয় বৰ্ষৰ এম.ফিল. গৱেষক, বাছৰ পৰা নামি এখন চামৰাৰ ব্যাগ টানিবলৈ ধৰিলে। তেওঁৰ চকুত আছিল বেলেগ এক উজ্বলতা — আগন্তুক গৱেষণাৰ আশা, উত্তেজনা, আৰু কৌতূহলৰ পটভূমিত এটা অজান স্থানলৈ যাত্ৰা। আজি তেওঁ গৈ আছে কামৰূপ জিলাৰ প্ৰায় বিস্মৃত এখন গাঁওলৈ — চিলাবৰী। বহুবছৰ আগতে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটি ডকুমেণ্টচ সেলত দৃষ্টিপত কৰা এটা পুৰণি নথিপত্ৰত এই গাঁৱৰ এখন ‘পুথিভঁৰাল’ৰ নাম উল্লেখ পাইছিল তেওঁ। তাত উল্লেখ আছিল — “ব্ৰিটিছৰ আগমনৰ পূৰ্বে আহোম সাম্ৰাজ্যৰ শাসনকালত এটি ব্যক্তিগত পুথিভঁৰাল য’ত তাম্রলিপি, হস্তলিখিত পুথি আৰু ক্ৰমে অচিনাকি লেখা থকা মনোগ্ৰাফ সংৰক্ষিত আছিল।” অনিৰুদ্ধৰ মনত একেটা কথাই ঘূৰি ঘূৰি ঘূৰি আছিল — যদি সেয়া এতিয়াও অৱশিষ্ট থাকে, তেন্তে ইতিহাসৰ এটি দুৱাৰ হয়তো পুনৰ খুলিব। তেওঁ বাইক লৈ উকলি-চকলি পাহাৰৰ পথেদি গৈ গাঁৱলৈ আহিছিল, য’ত বনজ গছবোৰৰ মাজত এক গুপ্ত স্থাপত্য যেন আত্মগোপন কৰি আছে।
চিলাবৰীৰ প্রাচীন পুথিভঁৰালখন ধ্বংসপ্ৰায় এখন মঠৰ ভিতৰত আছিল, যাৰ ওপৰ অংশ খহি পৰাৰ মুখত। গাঁৱৰ কিছুমান লোকে তাক “ভগা পুথিঘৰ” বুলি কয়; বহুদিন ধৰি কোনেও প্ৰৱেশ কৰে নে নাই। গাঁৱত অহোমানুহে ক’লে — “তাত নিশা অদ্ভুত শব্দ শুনা যায়।” কিন্তু অনিৰুদ্ধৰ মনত ভয়ৰ ঠাই নাছিল; তেওঁৰ ভিতৰৰ গৱেষকৰ আত্মাই ইতিহাসত জীৱন বিচাৰিছিল। কাঠৰ এডাল পোকখোৱা দৰজা খুলিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে, তেওঁ এটা বিসংগত শব্দ শুনিলে — যেন কোনোৱে ভিতৰত ওঁঠেৰে ওঁঠেৰে পুথি পঢ়ি আছে। ভিতৰখনত সোমাই গ’লেই তেওঁৰ চকু বিস্ময়ে উজলি উঠিল — মাটিত ছানি পৰি থকা কেতবোৰ ধূলিৰ তলত সোনা-ভঁৰাল পৃষ্ঠা, হাতে লিখা অসমীয়াত চাঁহি-কালি; আৰু এখন চকুত পৰিল — এটা কলাপাতৰ নিচিনা মুঠি, যিটো অলপ পিনে থোৱা ছাঁকণিৰ দৰে এটা কাঠৰ বাকচত থোৱা। বাকচটো খুলিলেই পৃষ্ঠাবোৰ কঁপি উঠিল, যেন ই একজোৰা জীৱন্ত চাম — হাতত ধৰোঁতেই এক উষ্ণতা, এটা প্ৰবাহ যেন তেওঁৰ আঙুলিত উঠি আহিল। মনোগ্ৰাফখনৰ পৃষ্ঠাত কোনো ভাষা যেন আছিল, কিন্তু সেই ভাষা তেওঁ শুদ্ধকৈ জানিও যেন নাজানে। তেন্তে আকস্মিক ভাবেই কি হ’ল — চকু-সন্মুখৰ বায়ুমণ্ডলখন হঠাৎ বিগৰি পৰিলে; শব্দবোৰ ওলমি পৰিল, পৃষ্ঠাবোৰে দীপ্তি বিচাৰি পোহৰ নিঃসৃত কৰিলে; আৰু লগে লগে জগতৰ ধ্বনি যেন স্থগিত হ’ল।
তেওঁৰ সন্মুখত এটা বেলুকা ঘড়ী সদৃশ ৰূপ গঠিত হ’বলৈ ধৰিলে — এটি ধোঁৱাত পৰিণত সময়কণা। ছেকেণ্ডৰ ভিতৰতে তেওঁক আৱৰি ধৰিলে এক দীপ্ত কুঁৱলী, আৰু মাটিৰ স্পৰ্শ, বতাহৰ গন্ধ, শব্দৰ ছন্দ সকলো সলনি হ’ল। ভোকেৰে খুলি থকা চকুত তেওঁ দেখিলে — তেওঁ এতিয়া গাঁওখনত নাই; তেওঁ এগৰাকী পাট মাৰি থকা ধুলিয়াবৰৰ মাজত, কাষতে পুখুৰী, চেৰেকি গছ, আৰু কাষৰ ঘৰবোৰ বঁটা কাঠৰ; অলপ আঁতৰত চিলিকি উঠা ৰথৰ আৱাজ আৰু পীতাম্বৰ পৰিহিত মানুহৰ দৃষ্টি। মানুহবোৰ তেওঁৰ পোছাক দেখি আচৰিত। তেওঁ যোৱা সময়ত সোমাই পৰিছে — একেবাৰে আহোম যুগত, য’ত এখন সাম্ৰাজ্য সদ্য বিকশিত, আৰু মানুহৰ চকুত সময়ত বিশ্বাস নকৰা বিস্ময়। চকু মেলোঁতেই তেওঁ বুজি পালে — মনোগ্ৰাফখন এখন সময়ৰ দুৱাৰ আছিল, আৰু তেওঁ নিজকে ইতিহাসৰ বুকুত এজনে আগন্তুক হিচাপে বিচাৰি পালে। অনিৰুদ্ধৰ মনত হঠাৎ এটা ভাব জাগিল — হয়তো ইতিহাস একেটা বৃত্ত, আৰু তেওঁ সেই বৃত্তৰ মাজত এজনে চলিত গৱেষক। কিন্তু সেয়া মাথোঁ আৰম্ভণি — কাৰণ ইতিহাসে তেওঁক কেৱল চাবলৈ নহয়, বুজিবলৈ, আৰু হয়তো অংশ হ’বলৈ মাতিছিল।
–
পূৰ্বৰ কোনো সময়ৰ দৰে গন্ধ, শব্দ, আকাশৰ ৰং — সকলো একেবাৰে বেলেগ। অনিৰুদ্ধ নিজৰ চকু কেইবাৰো খুলি-বন্ধ কৰিলে, যেন ই সত্য নে স্বপ্ন — এইটো নিশ্চিত কৰিবলৈ। মাটিৰ গন্ধত আছিল ধূপৰ কোমলতা, কাষৰ বিলটোৰ ওপৰত পখিলাৰ দৰে উৰা ধুমুহা মুকুটপৰা মানুহবোৰে তেওঁৰ দিশে চাবলৈ ধৰিলে। তেওঁ মনোগ্ৰাফখন হাতত ধৰি থিয় হৈ আছিল এখন মন্দিৰৰ সন্মুখত — য’ত তাম্রফলকত খোদাই কৰা শব্দবোৰে আহোমীয়া লিপিৰ পুৰণা ৰূপে নিজকে চিনাই তুলিছিল। সময়ৰ তালমিল নাপাই ভিতৰতে অলপ অসহায়তাবোধ কৰিও তেওঁৰ অন্তৰগত গৱেষকৰ আত্মাই ক’লে — “বুজি ল’ব লাগিব, আকৌ কোনোবা এক সময়ত ঘূৰি যাবৰো লাগিব।” আচলতে মনোগ্ৰাফখন এতিয়া নিস্তব্ধ; যেন তাৰ কাৰ্য সমাপ্ত — সময়ৰ দুৱাৰ খুলিছে, এতিয়া সেয়া মাথোঁ স্মৃতিৰ জিনিস। ঠিক তেতিয়াই পিছফালে পিৰিকি আহিল এজন যুৱ প্ৰহৰী, যিয়ে অনিৰুদ্ধক ৰুখাই সুধিলে, “কে তুমি? এওঁ কোনো বায়ানিক নেকি?” — তেওঁ বুজি পালে, পোছাক, আচৰণ আৰু ভাষা — সকলোৰে বাবেই তেওঁ অচিনাকি। তেওঁ অলপ বিবেচনা কৰি ক’লে — “মই বায়ানিক, দূৰৰ পৰা অহা… নতুন ধৰণৰ জ্ঞান ল’বলৈ।” যুৱ প্ৰহৰীৰ চকুত অবিশ্বাস উজলি উঠিল যদিও, তেওঁ অনিৰুদ্ধক হাতত ধৰি ৰাজভৱনৰ ফালে লৈ গ’ল, য’ত তেওঁক চিনাকি কৰোৱা হ’ব এখন “বৈজ্ঞানিক সভাৰ” এগৰাকী অতিথি হিচাপে।
ৰাজভৱন — আহোম স্থাপত্যৰ প্ৰাঞ্জল প্ৰতীক, কাঠ, কাঁহি, আৰু কুঁৱলীৰ চৌপাশেৰে গঢ়ি তোলা এটি মৌন প্ৰাসাদ। চন্দ্ৰভানু নামৰ এজন পাণ্ডিত ৰাজ-গৱেষকে তেওঁক অতিৰিক্ত উৎসাহৰে অভ্যৰ্থনা জনালে। তেওঁ আছিল এটা নতুন যুগৰ বাটচোৱা, আৰু তেওঁৰ দৃষ্টিত অনিৰুদ্ধ আছিল এটা “অজ্ঞাত জ্ঞানৰ বাহক।” অনিৰুদ্ধে যিমানেই গোপন কৰিব খোজে, চন্দ্ৰভানুৰ যেন এক অন্তৰ্দৃষ্টি আছিল। তেওঁ ক’লে — “তোমাৰ চকুত বহুত দিনৰ বুজ লুকাই আছে। তুমি আমাৰ সময়ৰ নহয়, কিন্তু তোমাৰ মনত অতীতৰ পৰা পঢ়াৰ ইচ্ছা আছে — ইমানেই যথেষ্ট।” ৰাজসভাত, গদাধৰ সিংহ স্বয়ং হাজিৰ আছিল। তেওঁক কৌতূহলীভাৱে বহু প্ৰশ্ন সোধা হৈছিল — জীৱবিজ্ঞান, জ্যোতির্বিজ্ঞান, আৰু দূৰ দৰ্শনৰ বিষয়ে। তেওঁ অতি সাৱধানে তেওঁৰ সময়ৰ তথ্যবোৰ দিছিল — নতুন কথা দিয়াৰ পৰা বিৰত থাকি। তথাপিও তেওঁৰ উত্তৰবোৰত এক আশ্চৰ্যজনক গভীৰতা আছিল; আৰু সভাত বহা পুৰণি বয়সৰ বয়ানীসকলেও থকাৰোপৰা উঠি চকু ফটফটাই চাইছিল — যেন অনিৰুদ্ধ কোনো অপৰিচিত যুগৰ পণ্ডিত।
সন্ধিয়া ৰাজসভা শেষ হ’ল — মাটিৰ পাত্ৰত কাঁহি পিটা গীত, মালিতা-মালা, আৰু নৈবৰ ফালে ঠেল খোৱা ৰথ। কিন্তু অনিৰুদ্ধৰ অন্তৰ মনত শান্তি নাছিল। তেওঁ জানে — সময় সীমিত। যদি মনোগ্ৰাফই ঘূৰি যাব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁৰ লগত কোনো সময়-যন্ত্ৰ, কোনো দ্বাৰ কিবা অৱশিষ্ট নে? ৰাজভৱনৰ এটি পুৰণি কক্ষত তেওঁৰ ৰাতি কটাবলৈ বন্দোবস্ত কৰা হৈছিল। কক্ষখনত ধূপ জ্বলি আছিল, আৰু এটি ধ্ৰুপদী গন্ধে তেওঁৰ মন শান্ত কৰিছিল। তেতিয়া চন্দ্ৰভানু আহি ক’লে — “এই কক্ষখনত কোনোবাই বহু বছৰ আগতে লিখা এটি খণ্ডিত পুথিৰ কথা কৈ গৈছিল। যি পুথিত সময়ৰ চাবিকাঠি আছিল। তুমি হয়তো সেই পুথিৰ খণ্ড — তোমাৰ লগত লৈ অহা মনোগ্ৰাফটোৰেই পিছৰ পৃষ্ঠা।” অনিৰুদ্ধৰ বুকুৰ ভিতৰত যেন ঢৌ উঠিল। হয়তো এই সভ্যতা নিজেই এটা সময়-প্ৰযুক্তিত অভিজ্ঞ আছিল, হয়তো ইতিহাসত গোপনে সময়ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ এক ক্ষমতা আছিল। তেওঁৰ গন্তব্য হয়তো কেৱল অতীত পোহৰ নহয় — এক বৃহৎ যুগান্তৰ বুজ লোৱা, আৰু হয়তো ইতিহাসক সংশোধন নকৰাকৈয়ে অনুভৱ কৰাৰ এক যাত্রা। সময় এতিয়া পথ দেখুৱাইছে, আৰু অনিৰুদ্ধ সেই পথত, অৱশ্যে একাকী — কিন্তু কৌতূহলেৰে পূৰ্ণ।
–
পুৱাৰ আলোকত ৰাজভৱনৰ উদ্যানখন যেন চুপচাপ সময়ৰ হাঁহি মেলি আছিল। মাটিৰ মাজেদি কঁহুৱা-ধৰনিৰে চলা পখিলাবোৰ, খৰগোশৰ দৰে নাচি ফুৰা লোতা-বিলোতা, আৰু বহু শতিকা ধৰি ছাঁ গজি থকা কদম গছৰ তলত বসা অনিৰুদ্ধৰ মনত প্ৰশ্নৰ সৰহ দেখা দিছিল। তেওঁ আছিল ২১শ শতিকাৰ এখন বিশ্ববিদ্যলয়ৰ গৱেষক, কিন্তু এতিয়া তলত পৰিছে এটি ১৭শ শতিকাৰ আহোম ৰাজপ্ৰাসাদত, য’ত বসি আছেহি এক পাণ্ডিত গোটৰ মাজত—চন্দ্ৰভানু যাৰ অন্যতম। তেওঁ কালি নিশাৰ সলনি নিশ্বাসটো আকৌ অনুভৱ কৰিছিল; পুৱাৰ মৃদু আলোকত সেই চন্দ্ৰভানুৱে আকৌ উপস্থিত হৈছিল আৰু ক’বলৈ ধৰিছিল — “তোমাৰ ওচৰত থকা মনোগ্ৰাফখন, সেয়া মাথোঁ পুথি নহয়। তুমি সময় ভেদ কৰা বাহক। আজি আমি তোমাক লৈ যাম গদাধৰ সিংহৰ সন্মুখত — কিয়নো স্বৰ্গদেউয়ে নিজেই ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিছে তোমাক দেখা কৰিবলৈ।” এই বাক্যবোৰ শুনি অনিৰুদ্ধৰ বুকু খঁজুলি উঠিছিল; সময় ভাঙি অহা মানুহ এজনৰ বাবে এগৰাকী ৰজা নিজৰ সভালৈ নিমন্ত্ৰণ প্ৰেৰণ কৰিছে—এইটো চমকজনকতাৰে ভৰপূৰ আছিল। তেওঁৰ হাতৰ কঁপনি, চকুত তীব্ৰতা, আৰু মনত এক ধৰণৰ বিৰল গৱেষণামূলক উত্তেজনা জ্বলি উঠিছিল।
দুপৰীয়া পৰ্যন্ত তেওঁক চন্দ্ৰভানুৱে ধৰ্ম, বিজ্ঞান, গণিত আৰু জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ কথাৰে ভৰা এক দল সৰ্বজনীন সভাত লৈ গৈছিল। সভালৈ যাবলৈ যতিয়াল হৈ গহীন পথেদি প্ৰচীন ঘৰবোৰ পাৰ হৈ গৈ থাকোঁতে তেওঁ দেখিছিল — কিদৰে সময় এখনে জীৱন আছিল। উলাহৰ খিলখিল, মাটিত ধানচিঁচা বোৱাৰীৰ দৰে চলা মানুহৰ তাল, বৰগীতৰ ধুন, আৰু শত্ৰুজ্ঞ লোকক লৈ সভাৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰা সেনাপতি — সকলো যেন সময়ৰ সজীৱ ৰূপ। সভাখন আছিল এটি আৱদ্ধ প্ৰাঙ্গণ — কাঠৰ দেৰাই, খোদাই কৰা বৰুৱা দুৱাৰ, ভিতৰত মাটিৰে গঢ়া আসন, আৰু চাৰিওফালে সন্নিবিষ্ট চিন্তাশীল মুখমণ্ডল। কেন্দ্ৰত বহি আছিল ৰজা গদাধৰ সিংহ — ধবল পোছাক, চকচকীয়া মোহৰপৰা তামোল চোবা ওঁঠ, আৰু কঠোৰ কিন্তু তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰ দৰ্প। চন্দ্ৰভানুৱে উচ্চস্বৰে চিনাকি কৰালে — “এইজন অচিনাকি বায়ানিক; বৈচিত্র্যপূৰ্ণ পুথিৰ বাহক। তেওঁৰ জ্ঞান আমাৰ সভাৰ লগত বিনিময় কৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়।” গদাধৰ সিংহ তীক্ষ্ণ নয়নেৰে চাই ক’বলৈ ধৰিলে — “তুমি কোন? আৰু তোমাৰ এই পুথিৰ অন্তৰাৰ্থ কি?” অনিৰুদ্ধ অলপ কঁপি ক’লে — “মই আহিছোঁ দূৰৰ পৰাই। মোৰ পুথি অতীতৰ সৈতে কথা ক’ব পৰা এখন খিৰিকি। কিন্তু এই পুথি তাতেই বন্ধ হয়, য’ত বুজি নোপোৱা ভাষা আৰম্ভ হয়।”
গদাধৰ সিংহ মিচিকিয়াই হাঁহি দিলে। তেওঁৰ মুখত কৌতুক মিশ্ৰিত এক ধাৰণা আছিল। “তুমি সময়ক পঠোৱা দৃষ্টিৰ দূতৰ হ’বা, মই বুজিছোঁ। কিন্তু যদি ই পুথি, তেন্তে ইতিহাস বুজা যায়—আজি ই সভালৈ খুলি দিয়া। চন্দ্ৰভানু, ক’ৰ পৰা আহিছে এই পুথি?” চন্দ্ৰভানু কৈছিল — “মই বহু বছৰ আগতে এই ‘মনোগ্ৰাফ’ৰ বিষয়ে শুনিছিলোঁ। মোৰ পিতৃ গদাধৰ ৰাজত্বত সময়-চক্ৰৰ কথা ক’ছিল। সেই সময়ৰ গোপন পাঠশালাবোৰত এনে কিছুমান পুথি সংৰক্ষিত আছিল যাৰ অন্তৰালত অদ্ভুত শক্তি আছিল — সময় ভেদ কৰাৰ শক্তি।” এই কথা শুনি সভালৈ উপস্থিত পণ্ডিতসকলৰ মাজত ধেমালি, মুকলি চকু আৰু ভ্ৰুকুটি মেলাৰ দৃশ্য ঘটিছিল। কিন্তু গদাধৰ সিংহে ৰুধি দিছিল — “ই সময়ৰ কথা। যদি সত্য হয়, তেন্তে ই সভ্যতাৰ ইতিহাস; যদি মিছা হয়, তেন্তে গৱেষণাৰ প্ৰয়াস। কোনোও হসিব নালাগে।” অনিৰুদ্ধৰ চকুত উজলি উঠিল চন্দ্ৰভানুৰ দৃষ্টিৰে পোহৰ — যেন এক গোপন ভ্ৰমণৰ অনুমতি দিয়া হ’ল। ইতিহাসে নিজেই তেওঁক নিজৰ কণ্ঠেৰে মাতি আছে — আৰু তেওঁৰ কাণ্ডজ্ঞান, জ্ঞান আৰু চিন্তাই হয়তো ঠিক কৰিব এই সভ্যতাৰ কিয় অদৃশ্য হৈ গ’ল। সভাত ঠাই লোৱা সেই মুহূৰ্ততে অনিৰুদ্ধ নিজকে মনোগ্ৰাফখনৰ পৰাই নয় — সময়ৰ আঁৰত এক গুপ্ত চাবিকাঠি হিচাপেও অনুভৱ কৰিলে।
–
পৰদিনা পুৱা ৰাজভৱনৰ দুৱাৰ ওলংঘা কৰি অনিৰুদ্ধক লৈ গ’লে ৰাজ্যৰ বিশাল গহন বনলৈ — য’ত আয়োজিত হৈছিল ৰাজ-অনুষ্ঠান ‘মৃগয়া’। গদাধৰ সিংহ, সেনাপতি হৰিপ্ৰসাদ, চন্দ্ৰভানু আৰু কেইজনমান ৰাজ-অধিকাৰী সহস্ৰাধিক সৈন্য লৈ এক বিশাল শিকাৰৰ আয়োজন কৰিছিল, আৰু সেই উৎসৱত বিশেষ অতিথি হিচাপে অনিৰুদ্ধকো সন্মিলিত কৰা হৈছিল। গহন বনত শিকাৰৰ পাছত ৰাজসভালৈ অহা মানুহবোৰে ৰাজসিক ভোজ, সঙ্গীত, আৰু মুঠতে এক জীৱন্ত উৎসৱৰ ধাৰণা বহন কৰিছিল। কিন্তু এই আনন্দৰ পৰিপূৰ্ণ আবহাওঁখনৰ মাজতো অনিৰুদ্ধৰ চকুত এক উৎকণ্ঠা, আৰু চন্দ্ৰভানুৰ মুখত এক স্থায়ী গভীৰতা দেখা গৈছিল — যেন সকলো ঠিক নাই। চন্দ্ৰভানু অতি কাষত আহি মিচিকিয়াই কৈছিল — “সময় এটা চক্ৰ… সেই চক্ৰৰ মাজত থকাৰ সুবিধা আছে, কিন্তু বাহিৰ হ’লে সেই সুবিধা বিপদ হৈ উঠে।” অনিৰুদ্ধ এই কথাৰ অৰ্থ ঠিক বুজি নোপোৱাকৈয়ে তেওঁক চালে — কিন্তু বুজি গ’ল যে কিছু এখন গভীৰ ষড়যন্ত্ৰ সদায়েই তাৰ আশে-পাশে গোট খাই আছে।
শিকাৰৰ সময়ত অনিৰুদ্ধ নিজৰ চেনেহৰ উমত পোৱা এখন সোঁৱৰণী — তেওঁৰ মনোজগতত আধুনিক সময়ৰ স্মৃতি বগাবগাই উঠিছিল। বনখনৰ গভীৰতা, বান্দৰৰ চিঞৰি উঠা শব্দ, জংঘলীয়া পঁজা ভাঙি অজান পশুৰ লুকনি — সকলোবোৰে তেওঁৰ ইন্দ্ৰিয়ে পূৰ্ণগৰাকী কৰি তুলিছিল। তেওঁ এতিয়া যি সময়ত আছে, সেই সময় এক বিস্ময়কৰ মঞ্চ; কিন্তু সেই মঞ্চৰ আঁৰত কি চলি আছে, সেয়া বৰকৈ গুপ্ত। ঠিক তেতিয়াই হঠাৎ হৰিপ্ৰসাদ সেনাপতিয়ে তেওঁক লক্ষ্য কৰি যুদ্ধ-সন্দেহৰ দৃষ্টিত ক’লে — “তোমাৰ হাতত থকা পুথি, সেইটো তুমি ক’ৰ পৰা পালে? যদি তুমি অচিনাকি বায়ানিক হওঁ — তেন্তে সেই পুথি আমাৰ গৱেষণাগৃহৰ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব লাগিব। ৰাজপাঠত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগিব।” অনিৰুদ্ধ চুপ থাকিলেও চন্দ্ৰভানুৱে তৎক্ষণাৎ ক’লে — “এই পুথি কেৱল তেওঁৰ নহয়, ই সময়ৰ এক নথি। যদি কোনোৱে ইয়াক হেঁচা কৰি কাঢ়িব খোজে, তেন্তে ইতিহাসৰ পথ নিজেই বাধা দিব।” হৰিপ্ৰসাদৰ চকু দুটা গহীন হ’ল; তেওঁৰ মুখত তেতিয়া এটা চোতাল হাঁহি খেলে গ’ল — যেন এইবোৰ কথা আগতেই ভাবি ৰখা ষড়যন্ত্ৰৰ অংশ।
ৰাতিপুৱা পোহৰ কমি আহিল। শিকাৰ শেষ হ’ল — বাঘটো ধৰা পৰিল। গদাধৰ সিংহে বিজয় ঘোষণা কৰিলে। কিন্তু সেই বিজয় উৎসৱৰ ঠিক পাছত এটা অদ্ভুত ঘটনা ঘটিল — অনিৰুদ্ধৰ ৰাতিৰ কোঠালীলৈ কোনোবাই সোমাই মনোগ্ৰাফখন চুৰি কৰিব খোজে। ধৰা পৰে এগৰাকী ৰাজচৰ — যাৰ প্ৰৱেশ গোপনভাৱে হৈছিল, আৰু যাৰ মুখত হৰিপ্ৰসাদৰ সেনাপতি-নাম উচ্চাৰিত হ’ল। গোটেই ৰাজভৱনত গুঞ্জন উঠিল — এই বায়ানিক অনিৰুদ্ধ হয়তো গুপ্তচৰ, অথবা তেওঁৰ মনোগ্ৰাফখনৰ দ্বাৰা কোনো ৰহস্য উন্মোচন হ’ব যাৰ দ্বাৰা শাসনৰ গোপনতা ফাঁহ হ’ব পাৰে। চন্দ্ৰভানু উপদেশ দিলে — “এই ৰাজভূমিত ৰাজনীতি আৰু গুপ্তচৰবৃত্তিৰ মাজত সীমা অতি সূক্ষ্ম। মনোগ্ৰাফৰ গৰাকী হ’বলৈ বহুজনৰ আগ্ৰহ থাকিবই। তুমি যদি সময়ত ঘূৰি যাব খোজা — তেন্তে তোমাক সন্ধান কৰিব লাগিব সেই প্ৰাচীন পাঠশালাৰ, য’ত এই পুথিৰ অন্তৰাল সংৰক্ষিত আছে। বৰপেটাৰ গহীন পথেদি গৈ পোৱা যায় — গুপ্ত পাঠশালাৰ পথ।” অনিৰুদ্ধ সিদ্ধান্ত লৈছিল — তেওঁৰ সময়ৰ গেট পুনৰ খুলিব লাগিব, আৰু সেই পথ এখন হ’ব — যি শুধুমাত্ৰ ইতিহাসক চাওঁ নে নহয়, বরঞ্চ অনুভৱ কৰা আৰু নিজৰ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে সময়ৰ অংশ হোৱা। কিন্তু এই সিদ্ধান্তৰ পিছত আছিল বিপদ, সন্দেহ, আৰু সময়ক বুজাৰ অন্তহীন তৃষ্ণা।
–
সন্ধিয়া নামি আহিছিল, আকাশৰ পশ্চিমে গাঢ়-বেগুনীয়া বৰ্ণ লোৱাৰ লগে লগে চন্দ্ৰভানুৱে অনিৰুদ্ধক এখন চকু এৰাব পৰা পথত লৈ গৈছিল — এটা গোপন শলাগৰেৰে গঢ়া সিদ্ধান্তৰ আঁচল। আহোম ৰাজসভাৰ ভিতৰত মনোগ্ৰাফখন লৈ হোৱা ষড়যন্ত্ৰ আৰু সন্দেহৰ গুঞ্জনে বৰ্তমানত অনিৰুদ্ধক বিপদৰ সন্মুখীন কৰিছিল। হৰিপ্ৰসাদ সেনাপতিৰ লোকসকলে তেওঁৰ ওপৰত গুপ্তচৰ হোৱাৰ অপবাদ দিবলৈ ৰাজসভাত কৌশলীভাৱে এক ষড়যন্ত্ৰ বিস্তাৰ কৰি আছিল। চন্দ্ৰভানুৱে বুজিছিল — যদি অনিৰুদ্ধ এই সভ্যতাৰ ভিতৰত ধৰি ৰাখে, তেন্তে তাৰ ভবিষ্যৎ অনিশ্চিত। সময়ৰ মূল চাবিকাঠি — মনোগ্ৰাফখন — এতিয়া মাথোঁ এখন পুথি নহয়, ই এখন সময়যন্ত্ৰৰ সূচনা বিন্দু, আৰু সেই যন্ত্ৰৰ বাবে প্ৰয়োজন হয় বৰপেটাৰ গহীন ভিতৰৰ এখন গুপ্ত পাঠশালা। চন্দ্ৰভানু বহুদিন আগতে শুনিছিল — বৰপেটা আৰু তামুলপুৰৰ সীমান্তত এখন বিলুপ্ত পাঠশালাৰ কথা, য’ত আহোম ৰাজত্বৰ বিজ্ঞানীসকলে গুপ্তভাৱে এক ধৰণৰ সময়-প্রযুক্তি বিকাশ কৰিছিল। সেই পাঠশালাৰ অবশিষ্টতেই আছে পুথিখনৰ অন্তিম চাবিকাঠি।
অহা পুৱা কুঁৱলীৰ সৈতে অনিৰুদ্ধ আৰু চন্দ্ৰভানু দুজনেই যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। ৰাজভৱনৰ পেছফালে এটা গোপন খন্দাই কঢ়িয়াই আনা ঘোঁৰা দুখন লৈ তেওঁলোকে পোহৰ নোহোৱা পথেদি, বাঁহ-পাতল গছৰ মাজেদি, আৰু মাটিৰ নীচৰ গুপ্ত গলিসমূহ পাৰ হৈ আগবাঢ়ি গৈ থাকিল। পথৰ দুয়োপাশে সুসান বন, কঁকালৰ দৰে শুকান গছৰ মূৰ্তি, আৰু গগনৰ ওপৰত কেতিয়াবা ওলমি পৰা ধুমুহাৰ গর্জন — সকলো যেন এক অজান যাত্ৰাৰ সংগীত। চন্দ্ৰভানু পথ চলোঁতে ক’লে — “এই পাঠশালা আছিল আহোম গৱেষণাৰ গুপ্ত মন্দিৰ। সেয়া ৰাজসভাৰ বাহিৰে এক গোপন বলয়, য’ত কিছু অতি জ্ঞানী মানুহে সময় আৰু পদাৰ্থৰ সম্পর্ক লৈ অধ্যয়ন কৰিছিল। বহুসময় আগতে ইয়াৰ গোপনতা ৰক্ষা কৰিবলৈ ইখনে নিজেই নিজক লুকাই পেলালে।” অনিৰুদ্ধৰ মনে বুজি গ’ল — যদি সেয়া সত্য হয়, তেন্তে সেই পাঠশালাত এতিয়াও সময়ৰ যন্ত্ৰবোৰ, অথবা মনোগ্ৰাফৰ মূল পৃষ্ঠা, অথবা আন এক বিশেষ শক্তি লুকাই থকাটো সম্ভব।
তিনিদিনীয়া যাত্ৰাৰ পিছত তেওঁলোকে আহি উপস্থিত হ’ল বৰপেটাৰ সীমান্তত এখন পাথৰৰ পঁজাৰ নিচিনা ছাঁতীয়া পথত, য’ত বাওঁফালে ক’লা গুহাৰ দৰে মুখ, আৰু সোঁফালে পাঁথৰ খোদাই ক’ৰবাত দৃষ্টিলাভ নকৰা ভাষাত লিখা — এক অব্যক্ত শ্লোক। চন্দ্ৰভানুৱে হাত বুলাই শ্লোকটো চপাই দিছিল — “বাহিৰৰ সময়লৈ গৈ পোৱা মানুহ মাথোঁ সেই, যি ভিতৰৰ গভীৰতা বুজে।” তাৰ লগে লগে ছাঁতীয়া পথখনৰ মাটিৰ তলত শব্দ উঠিল — যেন কোনো এক গুপ্ত গেট খুলিছে। তেওঁলোকে ভিতৰ সোমাল। ভিতৰত আছিল শতাধিক বছৰ আগতে তৈয়াৰী এখন ধ্বংসপ্ৰায় পাঠশালা — লিপিবদ্ধ তাম্রফলক, শিলত খোদিত ঘড়ীৰ কল, আৰু কেন্দ্ৰস্থলত এটা বৃহৎ চাৰিকোণীয়া খণ্ড — যেন এটা সময়চক্ৰৰ অংশ। অনিৰুদ্ধ মনোগ্ৰাফখনৰ পৃষ্ঠাখন উলিয়াই সেই চক্ৰৰ মূৰত ৰাখিলেই এক দীপ্তি বিচ্ছুরিত হ’ল। ঘড়ীৰ কলবোৰ গতি আৰম্ভ কৰিলে, আৰু গগন-চিঞৰ দৰে শব্দৰে সময় যেন উভতি যাব লগা তৰংগ সৃষ্টিৰে স্পন্দিত হ’ল।
চন্দ্ৰভানু তেওঁৰ হাতত ধৰি ক’লে — “এইটো তোমাৰ শেষ বাট — যদি এতিয়াও ঘূৰি যাব খোজা, তেন্তে এতিয়া যাওঁ। কিন্তু যদি সময়ৰ আৰু গভীৰ সত্য বিচাৰ, তেন্তে এই পাঠশালাত তোমাৰ অন্বেষণ আৰম্ভ হওক।” অনিৰুদ্ধ স্তব্ধ হৈ ৰ’ল। সময়ত ঘূৰি যোৱা সহজ, কিন্তু ইতিহাসৰ মূলত জড়িত হোৱা — সেইটো অধিক জটিল। তেওঁৰ চকুত এখন শঙ্কাৰ বেলুন উঠিলেও, ভিতৰৰ কৌতূহলে ক’লে — “মই থাকিম। মই বুজিবলৈ আহিছোঁ — সময় কেতিয়াবা মাথোঁ এক ধাৰণা নহয়, ই হ’ব পাৰে এক স্পর্শ, যি মনোগ্ৰাফৰ পৃষ্ঠাৰ নিচিনাকৈ বহুধা ব্যাখ্যা সম্ভৱ।” সেই মুহূৰ্ততে অনিৰুদ্ধ নিজৰ সিদ্ধান্তত থিৰ হ’ল — এই পাঠশালাতেই হয়তো লুকাই আছে তেওঁৰ অন্বেষণৰ চূড়ান্ত উত্তৰ, আৰু হয়তো — সময় যন্ত্ৰৰ অন্তিম টোকা, যি তেওঁৰ ঘূৰি যোৱাৰ পথ অথবা… ইতিহাসৰ বাৰে বাৰো পুনরাবৃত্তিৰ সূত্র হব পাৰে।
–
দেওতাই শিৱসিংহৰ পৰা বিদায় লোৱাৰ পিছত হেমকৃষ্ণে অকলশৰে এখন নাও লৈ অসমৰ পূব অংশৰ মাজেৰে ৰূপহী নদীৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। গাইদল দলৰ এটা সাধাৰণ সদস্য হিচাপে তেওঁ নিজকে পৰিচয় দিলে, যিয়ে ধাতুৰ বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰে। বৰগীতৰ ধ্বনিৰে সন্ধ্যাবেলা নদীৰ কাষত ধূপ জ্বলিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে এক সাধক, আৰু তাৰ কাষত বহি হেমকৃষ্ণে লিখি থোৱা পুথিখন উলিয়ালে। আজিও তেওঁ বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰে, এই পুথিখনে তেওঁৰ জীৱন কেনেদৰে সলনি কৰি পেলালে। তেওঁ ৰাতিপুৱাই মোৰান, চাৰাইদেউ আৰু খুমটাইপৰ জংঘলৰ মাজেৰে আহোম সেনাৰ গোপন ঘাঁই সোঁৱৰণ কৰিলে। তেওঁ উপলব্ধি কৰিলে যে এই সময়খিনিত আহোম ৰাজনীতিত এক গুপ্ত আন্দোলন চলিছে—অন্তৰ্জাল পৰিকল্পনা, ৰহস্যময় বাণিজ্য, আৰু অসমীয়া চিন্তা-চেতনাৰ এক ভিন্ন সৰহ সংগ্ৰহ।
ৰূপহী নদীৰ পানীত হাত তলাই বসন্তৰ ধেমালিত হেমকৃষ্ণে দুদিন বিৰাম ল’লে। তেওঁৰ দেহত ২১ শতিকাৰ নগৰ-ভাৱনাৰ চৰ্চা আৰু বৈজ্ঞানিক যুক্তিবাদে আকৌ পুনৰ জয়ী হ’ব ধৰিলে, কিন্তু আশপাশৰ লোকসকলৰ চিন্তাধাৰা, জীৱনশৈলী, আৰু ইতিহাসত জীৱিত হোৱা ভাৱনাই তেওঁক দুলাল কৰিলে। সিহঁতৰ মাজত থকা এক বৃদ্ধ পুথিকাৰী যিয়ে কৈছিল, “পুথিৰে হৃদয় মেলিব পাৰি, সময় চুই পায়”—এই উক্তিটোৱে হেমকৃষ্ণৰ ভিতৰত এক গভীৰ স্পন্দন জগালে। তেওঁৰ কাষতে জিৰণি লোৱা এক শিলখণ্ডত লিখা আছিল, “চকুত দেখা নহয়, বুজিব লাগে সময়ক”। সেই দিনা সন্ধিয়া, এক গম্ভীৰ ধ্বনিৰে নদীৰ ওপৰত এক গুপ্ত কণ্ঠে হেমকৃষ্ণক মাত দিলে—“আপুনি বাহিৰৰ লোক। আপোনাৰ হাততে আছে এটা সঁচা ইতিহাস”—হেমকৃষ্ণ চকু মেলি চাই থাকিল, কিন্তু কাকো দেখা নাপালে। তেতিয়া তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰত উদগনি হ’ল—এই সময়ক অতিক্রম কৰি অহা তেওঁৰ অভিজ্ঞান ইতিমধ্যেই কিছু মানুহে ধৰি পেলাইছে।
তৃতীয় ৰাতি যেতিয়া তেওঁ দেউৰ নিকটৱৰ্তী চিত্ৰলেখা বান্দৰ পৰা পাৰ হ’ব খুজিছিল, এটি বৰ্গী-আক্রমণৰ গুজব পোৱাই সেনাৰ এটা দল তেওঁক ঘেৰি ধৰিলে। তেওঁক জিজ্ঞাসাবাদ কৰা হ’ল—তেওঁ কোন? কিয় এইদৰে বংশ-চিহ্ন বিহীনভাৱে ফুৰি ফুৰিছে? হেমকৃষ্ণৰ তেজ শীতল হ’ল, কিন্তু তেওঁ কৌশলে উত্তৰ দিলে—“মই ইতিহাস সংগ্ৰাহক, গৌৰব পুনৰুজ্জীৱনৰ কাকত লিখিবলৈ আহিছোঁ।” দলপতিয়ে ক’লে—“তেতিয়া তুমি মুকলি পুথিখন দেখুৱাবা।” যেতিয়া পুথিখন উলিয়ালে, সেনাৰ বৃদ্ধজন হঠাৎ থমকি গ’ল—পুথিখনত থকা এটি মানচিত্র তেওঁ চিনিবলৈ সক্ষম হ’ল, যি এখন লুকোৱা মন্দিৰৰ আঁচনি আছিল—যি আহোম ৰাজবংশৰ গুপ্তধন নিৰ্মাণস্থল আছিল। এই অৱস্থাত হেমকৃষ্ণে উপলব্ধি কৰিলে—পুথিখন কেৱল অতীত নহয়, ইতিহাসৰ ভিতৰত লুকোৱা শক্তি। আজি তেওঁক সিদ্ধান্ত ল’ব লাগিব—ইতিহাসত থাকি এই সময়ৰ বাবে কাম কৰিব, নে আকৌ তেওঁৰ জন্মভূমি ২১ শতিকালৈ উভতি যাব। উত্তৰ বতাহে লৈ যাবলৈ আছিল।
–
পুৱাৰ সাঁজতে ভৰিৰ তলত আছৰি পৰা শিশিৰৰ চেঁচা চেঁচা অনুভৱত ৰমেনৰ চকু খুলিলে। কাকত-কেঁচা ঠাণ্ডা মাটিৰ ওপৰত শুই থাকিলেও, তেওঁৰ চকু মুখত অদ্ভুত এটা তৃপ্তিৰ ছাঁ আছিল। যি পৰ্যন্ত সময়ৰ ভাঁজৰ মাজেদি আহোম যুগত সোমাই পৰিছিল, ৰমেনৰ বাবে দিনৰ গাণিতিক বিৱৰণ যেন অপ্রাসংগিক হৈ পৰিছিল। তেওঁৰ মনত ৰজাঘৰ, তালপাতৰ পুথি, ধাতু-কলা, আৰু সেই বিস্ময়কৰ পুথিভঁৰালৰ গন্ধ, ধোঁৱা আৰু সময়ৰ বৈজ্ঞানিক বিপ্লৱৰ কথাসকল গতি কৰি আছিল।
এইদিনা তেওঁক ৰজাৰ বিশেষ ৰাজপাঠালয়লৈ লৈ যোৱা হৈছিল—যিখনত ৰাজগোপন তথ্য, ৰাজকোষৰ লেখচিঠি, আৰু বিভিন্ন সংগ্ৰহ ৰাখি থোৱা হৈছিল। পুথিভঁৰালৰ ভিতৰত এজন বৃদ্ধ লেখকৰ সৈতে তেওঁৰ সাক্ষাৎ হ’ল—পুৰণি ঢাপৰ কাপোৰত মোড়া, দীঘল চুলি আৰু অগ্নিময় চকু থকা মানুহজন যেন তেওঁৰ শতাধিক বছৰ আগৰ কোনো আত্মীয়। মানুহজনে তেওঁৰ কাষলৈ আগবাঢ়ি আহি মন্থৰ স্বৰত কৈছিল, “তুমি বহিঃলোক, মই জানো। কিন্তু এই যুগত অহাৰ উদ্দেশ্য কিয়?” ৰমেন কোনো উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে, মাথোঁ এক মুহূর্ত স্তব্ধ হৈ থাকি প্ৰশ্ন কৰিলে, “আপোনালোকে ইয়াত কেতিয়াবা সময়ৰ যন্ত্র লৈ কাম কৰিছিল নেকি?” বৃদ্ধজনে চকু মুদা ক’লে, “তলৰ বাটলীত আছে তেনে এটা বস্তু—আহোম বিজ্ঞানী হিচাপে জীৱন অতিবাহিত কৰা যুৱক এজনৰ সৃষ্টি। বহুতে তাক ‘কালদ্বাৰ’ বুলি ক’লে।”
চকু বিস্ফাৰিত হৈ ৰমেনে পুথিভঁৰালৰ সৰু এটা গোপন কাষলৈ আগবাঢ়ি গ’ল। দেউৰিত থকা শিলৰ বাটলীৰ তলত এটি ধাতুৰ বাকচ উমি ওলাইছিল। বাকচখন মেলাতেই ধাতুৰ জটিল সংযোগযুক্ত, শামুকাৰ আকাৰৰ এবিধ যন্ত্ৰ ওলাই আহিল। যন্ত্ৰটো পুৰণি, ধূলি ধূসৰ, আৰু তাৰ মাজে মাজে অলপ উজ্জ্বল কঁপনি থকা ৰঙা ৰঙা পইণ্টৰ দৰে দীপ্তি দেখিবলৈ পাইছিল। তাৰ কাষতে আছিল তালপাতত লিখা এখন পুথি—য’ত সেই সময়-ভ্ৰমন যন্ত্ৰৰ বিৱৰণ, সংকেত, আৰু ব্যৱহাৰৰ নিয়ম লিপিবদ্ধ আছিল। কিন্তু পুথিৰ শেষ খণ্ডত এখন বিশাল অক্ষৰে লেখা আছিল: “এই পথৰ শেষত আছে আত্ম-উৎসৰ্গা, সাৱধান হ’বা।” ৰমেনৰ মনত শীতল এটা হাৱ উঠিল। তেওঁ বুজি পালে, নিজে সোমাই পৰিছে ইতিহাসৰ কেন্দ্ৰত, য’ত অতীত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যত হাত ধৰি ঘূৰি আছে। এতিয়া তেওঁক সিদ্ধান্ত ল’ব লাগিব—ঘূৰি যাবনে নিজৰ সময়লৈ, নে আহোম যুগতে নিজৰ পৰিচয় উলিওৱা এজন সময়-পথিক হিচাপে আগবাঢ়ি যাব?
–
পুৱাৰ আগতীয়া কুহাসাৰ মাজেৰে নীহাৰ বুটলিতেই বনগাঁওৰ দিশে আগবাঢ়িছিল। তেওঁৰ চকুত এতিয়া ভয়ৰ স্থানত স্পষ্ট লক্ষ্য—এই অতীতৰ সময়চক্রৰ পৰা নিষ্কৃতি আৰু পুথিভঁৰালৰ দ্বাৰা খুলা সময়-গেট বন্ধ কৰা। ডেকা আহোম সেনা হেমচন্দ্ৰ আৰু বুজৰুক দেৱমাধৱৰ সহায়ত নীহাৰে জানিবলৈ পাইছিল যে তেওঁৰ সময়ত আবিষ্কৃত মনোগ্ৰাফটো মূলতে আহোম ৰাজদূতৰ এখন লুকুৱা সময়-লিপি, যি বিশিষ্ট বিজ্ঞান-ভাষাৰে লিখা আৰু এটা নিদৃষ্ট শব্দ-ধ্বনিৰে সময়ৰ গেট খুলিব পাৰে। কিন্তু এটা বিপদ আছিল—এটা সময়-গেট খোলাৰ লগে লগে সময়-বৰ্জন নষ্ট হ’ব পাৰে আৰু তাৰ ফলত সৃষ্টি হ’ব পাৰে ভয়ংকৰ বিপর্যয়।
নীহাৰ আৰু তেওঁৰ সৈতে থকা দলটো এখন গোপন গুহালৈ আগবাঢ়িছিল, য’ত পুৰণি ব্ৰাহ্মণবিলাকয়ে সময়ৰ এই লিপি ৰক্ষা কৰি ৰাখিছিল। নীহাৰৰ মনত চিন্তা চলি আছিল—সেই পুথিভঁৰালটো কেনেকৈ এই লিপিটো পালে? কাৰ হাতত পৰি গৈছিল সেই বিস্মৃত ধ্বনিৰ সংকেত? সেই গুহালৈ সোমাওঁতেই হঠাৎ দেখিবলৈ পালে এখন জ্যোতিষ চক্র—যি এটা অদ্ভুত ধাতুৰে তৈয়াৰ, আৰু যাৰ মাজত এখন ৰঙা পোহৰৰ বিন্দু কম্পিত হৈ আছিল। দেৱমাধৱ বুজাই দিলে—এই চক্রটো “সময় কুণ্ড”, যাৰ সহায়ত নীহাৰ নিজৰ সময়লৈ উভতি যাব পাৰে। কিন্তু সেই যাত্ৰা একমাত্ৰ তেতিয়াহে সম্ভৱ, যেতিয়া তেওঁ নিজৰ চিনাকি দিয়া সকলো সময়ৰ চিহ্ন এই যুগত নোহোৱা কৰিব।
তেওঁ নিজৰ লগত লৈ অহা চেনেহৰ কাগজপাত, কলম, মোবাইল—সকলো এটাই আগ্নিতি প্ৰৱাহত উজাই দিলে। শেষ মুহূৰ্তত, হেমচন্দ্ৰে তলৰ পৰা এখন টোপোলা ওলাই দিলে—“এইখন তোমাৰ বাবে, যেতিয়া ঘূৰি যোৱা, সময় বুজিবলৈ”। টোপোলাত আছিল এখন সৰু কাপোৰত মেৰোৱা ধাতুৰ চক্ৰ—সময়-গেটৰ বন্ধ-চাবি। নীহাৰ বুজি পাইছিল—ই অতীতৰ পৰা উভতি অহা এটা সুযোগ, কিন্তু একেটা সময়ত এতিয়াৰ লগত অতীতৰ সঁচা অন্তৰংগতা। চক্রটো ঘূৰিবলৈ ধৰিলে, সময়ৰ ফাঁকৰ পৰা অদৃশ্য সোঁত এটা তেওঁৰ শৰীৰক আকর্ষণ কৰি লৈ গ’ল। পোহৰৰ ছাঁ, ধ্বনিবোৰ মিলাই গৈ, উভতি আহিছিল হালধীয়া পুথিভঁৰালৰ বুকুত, য’ত বেছিদিন আগতে তেওঁৰ হাতত আছিল সেই মনোগ্ৰাফটো। সকলো যেন স্বাভাৱিক, কিন্তু এটা ৰহস্যজনক ৰূপত—পুথিভঁৰালৰ কাষৰ ঘড়ীখনত সময় আছিল ৫ মিনিট আগতে… যেন কেতিয়াও তেওঁ যাত্ৰা কৰা নাছিল।
আজি নীহাৰ জানে—ইতিহাস মাথোঁ পাঠ্যবইৰ পাতত নথকাৰ বস্তু নহয়। সময় এটা চক্র, যাক স্পৰ্শ কৰিলে উত্তৰৰ দিগন্তত পোহৰ দেখা যায়, কিন্তু সেয়া মোকাবিলা নকৰি নহয়। পুথিভঁৰালটো এতিয়া বন্ধ, মনোগ্ৰাফটো অদৃশ্য। কিন্তু তেওঁৰ বুকুত ৰোৱা অভিজ্ঞতাবোৰ একে সময়ত আতংক আৰু মাধুৰ্য্যৰ যুটীয়া, যি তেওঁৰ জীৱন চিৰকালৰ বাবে সলনি কৰি দিলে। “সময় চিরকাল আগবাঢ়ে”—এই বাক্যখন এতিয়া তেওঁৰ বাবে মাথোঁ দৰ্শন নহয়, সেয়া হৈছে অনুভৱৰ এক অলেখ ছাঁ।
_____
