তোমাৰ হাসিৰ ছাঁ

অরূপজ্যোতি বৰা

অংশ ১: ভোগদৈৰ কাষত প্ৰথম আলাপ

জোৰহাটৰ চাহ-বাগিচাৰ পাতে পাতে যেতিয়া নতুন হৰিয়ালীৰ সেউজী ৰঙে আকাশত উজাগৰ হ’ব খোজে, ৰিশিতা সেই সেউজীতেই নিজৰ সুৰ খোজে। গাঁওখনৰ নাম বেলগুৰি, ভোগদৈ নদীৰ কাষত এটা প্ৰাচীন বটগছৰ ছাঁত গাঁওবাসীৰ প্ৰতিটো উৎসৱ আৰু বেদনাই নিজকে লুকুৱাই ৰাখে। ৰিশিতা কলেজৰ শেষ বছৰত, কিন্তু তেওঁৰ মনখন সদায়ে সুৰত, গীতত, আৰু অদৃশ্য এক মঞ্চত ভ্ৰমণ কৰি থাকে। পিতৃয়ে বহুদিন আগতেই কৈছিল—“গান তই ভাল গাইছ, কিন্তু পথটো সহজ নহয়। প্ৰত্যেকেই গায়ক নহয়, কিছুমানে বাটত থিয় হৈ থিয় হৈ পাথৰ সৰি গ’লেও সুৰ হারাই নাথাকে।” এই কথাবোৰ ৰিশিতাৰ অন্তৰত গাঢ়কৈ খোদাই হৈ ৰ’লেও, সপোনৰ ক’লা-বগা ৰঙবোৰ সৰহেই উজ্জ্বল। তেওঁ ভাবে, “গুৱাহাটীলৈ যাব লাগিব, নৱীন সংগীত বিদ্যালয়ত ভৰ্তি হ’ম, আৰু গানক মোৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ পথ কৰিব লাগিব।”

বসন্তৰ দিনবোৰত গাঁওখনত বিহুৰ মহড়া চলি আছে। আঙণত কইনীৰে শেউলী ফুলেৰে গন্ধ ভৰি পৰিছে। ডালপালিত দিয়া দৰহী ফটকাৰে, মাটিৰ ওপৰত গৰম মিহলি ৰ’দৰে, সমগ্র গাঁওখন যেন উৎসৱৰ প্ৰস্তুতিত একেবাৰে উত্সুক হৈ আছে। ঢোলৰ ধ্বনি, পেপাৰ ৰঙিন সুৰ, গাগৰৰ ধ্বনি—এইবোৰৰ মাজত ৰিশিতাই নিজৰ কণ্ঠৰে গাঁৱক মোহিত কৰি তোলে। সেই দিনা তেওঁ নাচনিৰ মহড়াত ব্যস্ত হৈ আছিল। চকুত উজ্জ্বলতা, গালে মৃদু ঘামৰ ফোঁটা, আৰু চুলিত শেউলীৰ পাপৰী। ঠিক সেই সময়ত আঙণৰ গেটখনৰ সোঁতে এজনে ছাঁৰ দৰে প্ৰবেশ কৰিলে।

তেওঁৰ নাম আৰিন্দম। গুৱাহাটী এ পৰা সদ্য ঘূৰি অহা। ফটোগ্ৰাফীৰ শিক্ষাৰ অন্তিম বছৰ শেষ কৰি, কিছুমান দিনৰ বাবে গাঁৱলৈ আহিছে। তেওঁৰ কেমেৰাখন, কঁকালত ঝুলাই ধৰা যেন সপোনৰ এক প্ৰসাৰ। গাঁৱত তাকে দেখি বহুতে কয়—“আৰিন্দম ফটোত একেবাৰে ডাঙৰ হব বুলি।” কিন্তু তেওঁৰ চকুত সোনকালে দেখা পোৱা কথা হ’ল—সন্ধিয়াৰ কনিকা-ৰ’দত নাচি থকা ৰিশিতা।

আৰিন্দম কেমেৰাখন তুলিলে। একে ক্ষণতে টিপ মাৰিলে। ক্লিক। ছবিখনত ৰিশিতাৰ ঘূৰণি, ঢোলাৰ হাঁহি, আৰু সেউজী আকাশত ভাহি থকা শেউলীৰ গন্ধ বন্দী হৈ ৰ’ল। ৰিশিতাই হঠাতে লক্ষ্য কৰিলে ক’ৰ্টিয়াডৰ প্ৰান্তত এজন অচিনাকী মুখ কেমেৰাৰে তাক বন্দী কৰি আছে। তেওঁ একমুহূৰ্ত লাজৰ কপাটত মোহৰি বন্ধ হৈ পৰিলে। কিন্তু তেতিয়াই ছাঁতকৈ বেছি আলোৰে মৃদু কণ্ঠত সেইজন লাজ হেৰুওৱা ভঙ্গীৰে কৈ উঠিলে—“অ’ sorry, তোমাৰ নাচনি দেখিবলৈ খোজ নাছিল, ফটোত আলো-ছাঁটো একেবাৰে নিখুঁত আছিল। তোমাৰ নামটো…?”

ৰিশিতাই একমুহূৰ্ত নীৰৱ হৈ ৰ’ল। গালত এক বিন্দু ৰক্তিম আভা। লাজ আৰু গৰ্ভিততাৰ সংমিশ্ৰণে তেওঁ কণ্ঠ তুলিলে—“মোৰ নাম ৰিশিতা। তুমি নতুন মুখ, আগতে কেতিয়াও দেখি নাছিলোঁ।”

আৰিন্দম মৃদু হাঁহি এটাই দিলে। “মই আৰিন্দম। ফটোগ্ৰাফী শিকি আহিছো গুৱাহাটী এ, এতিয়া অলপ দিনৰ বাবে ঘৰলৈ। এই গাঁও মোৰ জন্মস্থান। বহুত দিনৰ পিছত উভতি আহিলোঁ।”

তেওঁলোকৰ কথাবোৰ ঢোলৰ ধ্বনিত মিশি গ’লেও দুয়ো জানিল—এই আলাপ কোনো সাধাৰণ আলাপ নহয়। মানুহৰ সঙ্গত সাধাৰণত একো বিশেষ নাথাকে, কিন্তু কেতিয়াবা এটা ক্ষণেই জীৱনটোৰ নতুন অধ্যায় খুলিবলৈ যথেষ্ট।

বিহুৰ মহড়াৰ অন্তত গাঁওৰ বটগছৰ ছাঁত সকলোৰে হৈ-চৈ ধীৰে ধীৰে স্তিমিত হ’ল। ৰিশিতাই পানীৰ গেলাসটো হাতেৰে ধৰি থাকোতেই আৰিন্দমে কেমেৰাৰ পৰা এক চুটি ফটো তাক দেখুৱালে। ছবিখনত ৰিশিতাই নিজকে দেখা পালে—নাচনিৰ ভঙ্গীত চকুত তেজ, গালত সপোন, আৰু ওচৰৰ আকাশত শেউলীৰ গন্ধ। তেওঁ বিস্মিত হৈ উঠিলে—“ইমান সঁচা, যেন মোৰ ভিতৰৰ সুৰটোও তুমি ধৰি পেলালে।”

আৰিন্দম মৃদু শব্দেৰে উত্তৰ দিলে—“কেমেৰাই মানুহৰ বাহিৰৰ মুখ ধৰে। কিন্তু কেতিয়াবা যদি মনত সঁচা আলো পোৱা যায়, ছবিয়ে ভিতৰৰো সুৰ ধৰি লয়। তোমাৰ ভিতৰত সেই আলো আছে।”

শব্দবোৰ ৰিশিতাৰ অন্তৰত হাওঁফাওঁ কৰি থাকিল। তেওঁ চুপচাপ হৈ ৰ’ল, কিন্তু মনে মনে অনুভৱ কৰিলে—আৰিন্দমৰ দৃষ্টিত নিজৰ বাবে এক বিশেষ স্থান আছে।

সন্ধিয়াৰ আকাশত বিহুৰ গান ধীৰে ধীৰে স্তব্ধ হ’ব খোজে। গাঁৱত সান্ধ্যবেলাৰ কাহিল পোহৰ বিৰাজমান। ৰিশিতাই ওলাই যাবলৈ পায়ে পায়ে খোজ দিছিল, কিন্তু আৰিন্দমৰ কণ্ঠ পুনৰ শুনিলে—“আমাৰ পুনৰ দেখা হ’বনে?”

তেওঁ একমুহূৰ্ত ঠিয় হৈ চকুত চকু পেলালে। আৰু হাঁহি এটাই কৰিলে, য’ত লাজ, বিশ্বাস আৰু আশাৰ মিশ্ৰণ আছিল। “হ’ব পাৰে,” তেওঁ মৃদুস্বৰে ক’লে।

অংশ ২: বিহুৰ ৰাতি, ফটো আৰু ফুচফুচীয়া কথা

বোহাগৰ প্ৰথম দিন। গাঁওখনৰ প্ৰতিটো পথ বাটে ৰঙৰ উত্সৱেৰে মেখলা-চাদৰ, গামোচা, ঢোল-পেপাৰ শব্দেৰে ভৰি পৰিছে। বিহুৰ হুঁছৰি দলবোৰে গাঁওঘৰ ফুৰি ফুৰি নাচ-গান কৰি থকাৰ সময়ত বেলগুৰি গাঁওখন যেন উল্লাসৰ সপোনত ডুব মাৰি আছে। ৰিশিতাই বেলেগেই ব্যস্ত—তেওঁক এইবাৰ গাঁওৰ কইনীৰ দলৰ আগবঢ়োৱা গীত গাব লাগিব। কণ্ঠত মধুৰতা, গামোচাত জুঁই ফুলৰ গন্ধ, চুলিত শেউলীৰ টুকুৰা। পোহৰৰ ফানুসত ভৰি পৰা আঙণত তেওঁ আৰু তেওঁৰ দল গীত গাবলৈ বহিল।

“নাচনিৰ জোনবাই আহিছে,
ঢোলৰ তালেৰে উলাহেৰে,
আহা আহা সান্ধ্যৰ গান।”

মানুহৰ হেঁপাহৰ উচ্ছ্বাসত ঢোলৰ তালেৰে পেপাৰ সুৰ বাজিছে। ৰিশিতাৰ কণ্ঠত যেন এক অদৃশ্য মায়া আছে—যাৰ মাজেৰে আঙণৰ প্ৰতিটো পাথৰো নাচিবলৈ খোজে। তেতিয়াই, জনতাৰ মাজৰ পৰা আৰিন্দমে ফটো তুলিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ফ্লেশ নাছিল, কেমেৰাৰ লেন্সে ফুৰাই ফুৰাই ৰিশিতাৰ মুখমণ্ডল, নাচনিৰ ভঙ্গী, আৰু জনতাৰ উল্লাসক ধৰি ৰাখিলে। ৰিশিতাই একো নক’লেও, প্ৰতিটো ক্লিকৰ মাজত তেওঁৰ গালৰ ৰঙ অলপ অলপকৈ ৰক্তিম হৈ উঠিল।

গান শেষ হোৱাৰ পিছত ভিৰ একেবাৰে হৈ-চৈত মিশি গ’ল। মানুহৰ দল টকা, চাউল, ধান দান কৰি উল্লাসেৰে হাঁহি-ধেমালিৰে ভৰি পৰিছে। সেই মূহূৰ্ততেই আৰিন্দমে ৰিশিতাৰ কাষলৈ গৈ মৃদুস্বৰে ক’লে—“তোমাৰ কণ্ঠত এবিধ জাদু আছে। মই বহু শহৰত শিল্পীৰ গান শুনিছো, কিন্তু তোমাৰ সুৰত একেবাৰে অনন্যতা।”

ৰিশিতাই হাঁহি এটাই দিলে। “তুমি বহুতেই ক’ব পাৰা। কিন্তু মোৰ গীত তেতিয়াহে মূল্যবান, যেতিয়া গাঁওজনী মানুহে সঁচাকৈ অনুভৱ কৰে। মই গাইছো তেওঁলোকৰ বাবে।”

আৰিন্দমে কেমেৰাৰ স্ক্ৰীণ দেখুৱালে। ফটোত ৰিশিতাৰ মুখত সুৰৰ উন্মাদনা, চকুত উজ্জ্বলতা, আৰু ওচৰৰ আঙণত বিহুৰ উল্লাস। ৰিশিতাই বিস্মিত হৈ ক’লে—“এইটো মই নিজে দেখা নাছিলো। যেন মই ভিতৰৰ পৰা উদ্দীপ্ত হৈ উত্থান কৰিছো।”

ফটোত দেখা সেই মূহূৰ্তটোৱে তেওঁলোকৰ মাজত এক নীৰব সেতু সৃষ্টি কৰিলে। কণ্ঠ আৰু কেমেৰা—দুয়োটাই যেন সপোন আৰু বাস্তৱৰ মাজত এক অদৃশ্য পুল।

পরে, ৰাতি গভীৰ হ’ল। আঙণত ফানুসৰ পোহৰ সোনকালে স্তব্ধ হৈ গ’ল। ল’ৰা-ছোৱালীয়ে গীত গাই গাই ক্লান্ত হৈ পৰিল, কিন্তু ভোগদৈ নদীৰ কাষত কেবাতো কাহিল বতাহে হেঁপাহৰ গন্ধেৰে গাঁওখনত নিশা উজাগৰ কৰি ৰাখিলে। ৰিশিতা নিজে আঙণৰ পৰা উলিওতে লক্ষ্য কৰিলে—আৰিন্দম পুলৰ কাষত বহি আকাশলৈ চাই আছে। তেওঁ কিছু সময় অপেক্ষা কৰি ওচৰলৈ গ’ল।

“তুমি এতিয়াও ফটো তুলিছা?”—ৰিশিতা জিজ্ঞাসা কৰিলে।

আৰিন্দমে হাঁহি এটাই দিলে। “না, এতিয়া ফটো নহয়। আকাশৰ তারা গণি আছো। শহৰত এতিয়া এইবোৰ দেখা নাযায়। গাঁওখনৰ আকাশ যেন বহুত বিশাল। তোমাৰ গাওঁতেই মোৰ ফটোগ্ৰাফী পুনৰ জীৱন পাইছে।”

ৰিশিতা থমকি থাকি মৃদুস্বৰে ক’লে—“তুমি ফটোগ্ৰাফীলৈ কেনেকৈ এতিৰেই আকৃষ্ট হ’লা?”

আৰিন্দম কিছুমান ক্ষণ নীৰৱ হৈ থাকি উত্তৰ দিলে—“কেতিয়াবা মানুহৰ মনত যি কথা থাকে, সেয়া মুখেৰে ক’ব নোৱাৰি। ফটোত সেই নিঃশব্দতা বন্দী হয়। মই সঁচাকৈ সেই নিঃশব্দতাক ধৰি ৰাখিবলৈ ফটোগ্ৰাফী শিকিছো। তোমাক চাবলৈকে মোৰ অনুভৱ হ’ল—ফটোত বন্দী হ’লেও তুমি যেন সজীৱ হৈ গীত গাইছা।”

শব্দবোৰ শুনি ৰিশিতাই এক অদ্ভুত উষ্ণতা অনুভৱ কৰিলে। তেওঁ হাঁহি দিলে, চকুত এক অনিশ্চিত লাজৰ আভা। “গীতো একেবাৰে একে কথা। আমি গাওঁতে অনেক সময় শব্দৰ বাহিৰে অনুভৱবোৰ গাঁওক। সেইবোৰ শব্দত ধৰা নাযায়। কিন্তু সুৰত মানসিক ভাৱবোৰ প্ৰকাশ হয়।”

তেওঁলোকৰ কথোপকথন নদীৰ বতাহত উৰি গ’ল। ফানুসৰ পোহৰ অনেক আগতে নিভি গৈছিল, তবুও আকাশৰ তারা যেন তেওঁলোকৰ কথাবোৰ ধৰি ৰাখিবলৈ অধিক উজ্জ্বল হৈ উঠিল।

ৰাতি প্ৰায় অন্তিমলৈ গ’ল। গাঁওখন নীৰৱ, মাথোঁ কুকুৰৰ দূৰ দূৰকৈ ভুকনি আৰু নদীৰ পানীৰ গুৰগুৰণি। বিদায়ৰ সময়ত আৰিন্দমে ধীৰে ধীৰে হাতখন আগবঢ়াই ক’লে—“আমি পুনৰ দেখা কৰিম। হয়তো গাঁওখনত, নহয়তো গুৱাহাটীত। কিন্তু দেখা হবই।”

ৰিশিতাই হাতখন ধৰি ক’লে—“অৱশ্যে হব। মই সপোনৰ পিছে ধাওঁত গৈ থাকিম, কিন্তু সপোনৰ পথতো ক’ৰবাত তোমাৰ ছবি থাকিব।”

সেই নিশাই তেওঁলোকৰ মাজত এক নীৰব প্ৰতিজ্ঞা সৃষ্টি হ’ল—প্ৰেমৰ প্ৰথম আলো, যি শব্দৰ বাহিৰে ফটো আৰু সুৰৰ মাজত সজীৱ হৈ উঠিল।

অংশ ৩: আহ্বানীৰ চিঠি আৰু বিভক্ত পথ

বিহুৰ দিনবোৰ শেষ হ’ব লগাত গাঁওখন আকৌ সাধাৰণ দৈনন্দিন জীৱনত উভতি আহিল। ঢোল-পেপাৰ ধ্বনিৰ উল্লাস স্তব্ধ হ’লেও ৰিশিতাৰ অন্তৰত সেই ৰাতিৰ ফানুস, সেই কথোপকথন আৰু সেই চুটি প্ৰতিজ্ঞা সদায়ে তেজদ্বাৰা প্ৰৱাহিত হৈ থাকিল। কলেজৰ শেষ পৰীক্ষা দিয়া দিনত তেওঁ হঠাতে এটা চিঠি লাভ কৰিলে—গুৱাহাটীস্থিত এজন বিখ্যাত সংগীত শিক্ষকে তেওঁৰ ভিডিঅ’ অডিছন অনুমোদন কৰি এখন কাগজত লিখি পঠাইছিল। অডিছনৰ তাৰিখ ঠিক হৈছে, আৰু যদি তেওঁ উত্তীৰ্ণ হয় তেন্তে গুৱাহাটীৰ এখন নামী সংগীত ইনষ্টিটিউটত ভৰ্তিৰ সুযোগ পাব। চিঠিখন পড়ি তেওঁৰ বুকুখন একেলগে উত্তেজনা আৰু ভয়ত ধপধপ কৰি উঠিল।

“মই যাব পাৰিমনে? গাঁও এৰি গুৱাহাটীত সপোন খোজিবলৈ উঠি যাব পাৰিমনে?”—তেওঁ নিজৰ মনক সুধিলে।

ঘৰতে এই খবৰ পুৱা সোনকালেই পিতৃ-মাতৃক জনালে। পিতৃৰ চকুত সানন্দৰ উজ্জ্বলতা, কিন্তু মাতৃৰ কণ্ঠত চিন্তাৰ শংকা। “শহৰ সহজ নহয় ৰিশিতা, তাত মানুহৰ ভিৰত মানুহ গিলি খায়। তুমি গাওঁৰ ছোৱালী, সৰু সৰল, শহৰৰ কঠিনতাক সহ্য কৰিব পাৰিবা নেকি?”—মাতৃৰ প্ৰশ্নত ৰিশিতাৰ বুকুত সংশয়ৰ কাঁটা লাগিল।

এই সময়তে আৰিন্দমো নিজৰ ফটোগ্ৰাফীৰ এক্সিবিচনৰ বাবে পুনৰ গুৱাহাটীলৈ যাব লাগিব বুলি ঘোষণা কৰিলে। গাঁওৰ মানুহে বহু দিনৰ পাছত তেওঁৰ ফটোৰ কদৰ কৰি উঠিছিল। বিশেষকৈ বিহুৰ ছবিসমূহ, য’ত ৰিশিতা আৰু তেওঁৰ দলৰ প্ৰচণ্ড উল্লাস ধৰি ৰখা হৈছিল, মানুহে প্ৰচুৰ প্ৰশংসা কৰিছিল। তেওঁ কয়—“মই গুৱাহাটীলৈ এক্সিবিচন দেখুৱাবলৈ নাজাব নোৱাৰোঁ। যদি সফল হ’ব পাৰোঁ তেন্তে আগলৈ ডকুমেণ্টাৰী ফিল্মো বানাব পাৰিম।”

ৰিশিতাই শুনি একমুহূৰ্ত নীৰৱ হৈ ৰ’ল। তেওঁৰ সপোনে গুৱাহাটীত পথ বিচাৰিছে, আৰিন্দমৰ পথো গুৱাহাটীলৈ লৈ গৈ আছে। কিন্তু ভয় আৰু দায়িত্বৰ দোটো সোঁতা তেওঁলোকৰ আগত বিভক্ত হৈ পৰিছে।

এদিন বেলুকা ভোগদৈৰ কাষৰ বটগছত দুয়ো দেখা কৰিলে। নদীৰ সোঁতে বতাহৰ শব্দ গম্ভীৰভাৱে বহি আছিল। ৰিশিতা ধীৰে ধীৰে ক’লে—“আৰিন্দম, মই এটা আহ্বানী চিঠি পাইছো। যদি মই অডিছনত ভাল কৰো, গুৱাহাটী এ পঢ়িবলৈ যাব লাগিব।”

আৰিন্দমে তেতিয়াই হাঁহি দিলে, চকুত এক বিন্দু উজ্জ্বলতা। “তুমি যাব লাগিব, ৰিশিতা। সপোনৰ পিছে ধোৱা মানেই জীৱন। মইও গুৱাহাটি এ যাম, কিন্তু মোৰ পথ ফটোত, তোমাৰ পথ গীতত। দুয়োটাই একেখন মানচিত্ৰত মিলা নোৱাৰে, কিন্তু একেখন আকাশত সপোনবোৰে উড়িব পাৰে।”

তেওঁলোকৰ মাজত এক নিঃশব্দতা নামিল। নদীৰ পানী উজাই গৈ আছিল, যেন শব্দহীন কথোপকথন। ৰিশিতাই প্ৰশ্ন কৰিলে—“কেতিয়াবা যদি পথবোৰ অতি দূৰৈলৈ গৈ গ’ল, তেতিয়া কি হব?”

আৰিন্দম মৃদুস্বৰে উত্তৰ দিলে—“দূৰত্ব মানে বিচ্ছেদ নহয়। যদি তুমি গীতত বাচি থাকিবা, মই ফটোত বাচি থাকিম। আমাৰ সপোনৰ ছাঁত একে আকাশ থাকিব।”

ৰিশিতাই চকু বন্ধ কৰি সেই শব্দবোৰ বুকুত ল’লে। তেতিয়াই মনে মনে এক প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে—যিমানেই দূৰ হ’লেও, তেওঁৰ কণ্ঠ আৰু আৰিন্দমৰ কেমেৰাৰ মাজত এক অদৃশ্য সূত্ৰ থাকিব।

তথাপি সন্দেহৰ ছাঁকো তেখেতে দূৰ কৰিব পৰা নাছিল। কাৰণ গাঁও এৰি শহৰৰ ভিড়লৈ উঠি যোৱা মানে মাকৰ আঁচল, ভগ্নীসকলৰ হাঁহি আৰু গৃহৰ বটগছৰ ছাঁ এৰি যোৱা। আৰু লগতে—আৰিন্দমৰ ওচৰ এৰি যোৱা।

বিদায়ৰ আগৰ সন্ধিয়া দুয়ো নদীৰ কাষত বহি আছিল। সূৰ্য অস্তমিত হ’ব খোজিছিল, পানীত ৰঙিন আভা মিশি গৈছিল। ৰিশিতাই ধীৰে ধীৰে ক’লে—“মই যদি গুৱাহাটীলৈ যাওঁ, মই তোমাক প্ৰায় দেখিব নোৱাৰিম। কিন্তু জানো, মই য’ত থাকো, মোৰ গীত গাঁও এ মাৰি আহিব।”

আৰিন্দমে তাক গভীৰ দৃষ্টিৰে চাই হাঁহি দিলে। “তুমি যেতিয়া গাওঁ, মই জানিম, তুমি মোৰ বাবে গাইছা। আৰু মই ফটোত বন্দী কৰি ৰখিম, যাতে প্ৰতিটো ছবিত তোমাৰ সুৰৰ প্ৰতিধ্বনি শুনিব পাৰি।”

নদীৰ কাষত সেই সন্ধিয়াত শব্দবিহীন এক প্ৰতিজ্ঞা জন্ম হ’ল। সময়ৰ বাট ভাঙি দিলেও, সপোনৰ সেতু তেওঁলোকৰ মাজত অটুট থাকিব।

অংশ ৪: গুৱাহাটীৰ কোলাহল আৰু একেলগে নাথকা দিন

গুৱাহাটী শহৰ, পাহাৰৰ আঁচলত বিস্তৃত এক নগৰী, জোনবাইৰ ধলগহ্বৰ দৰে উজ্জ্বল কিন্তু ভিড়ৰ কোলাহলত সদায় গুৰ গুৰাই থাকে। ৰিশিতা যেতিয়া গুৱাহাটী এ নামিলে, তাৰ চকুত এক সৰু গাঁওৰ সৰল নিৰ্মলতা আৰু বুকুত বহল সপোনৰ ধ্বনি। বাসৰ জানালিৰ পৰা চালে—শহৰৰ ৰঙিন হ’ৰ্ডিং, ৰাস্তাত উজলপোহৰৰ দোকান, গাড়ীৰ হর্ণেৰে পিচল হৈ থকা দিন। তেওঁৰ হাতত আহ্বানীৰ চিঠি, বুকুত শংকা আৰু আশাৰ মিশ্ৰণ। ইনষ্টিটিউটত প্ৰথম দিনৰ পৰীক্ষা, ভয়ৰ মাজতো তেওঁ গাবলৈ বাচি ল’লে এখন লোকগীত, যি তেওঁৰ গাঁওৰ মাটিৰ গন্ধ বহাই আনে। প্ৰথম সুৰে গোটেই হ’লতক স্তব্ধ কৰি তুলিলে। শিক্ষকসকলে হাঁহি দিলে, “এই কণ্ঠত স্বাভাৱিক শক্তি আছে, তোমাৰ যাত্ৰা এতিয়াই আৰম্ভ হ’ল।”

তেওঁ নতুন সপোনৰ পথত পা গুচালে। দিনবোৰ ক্লান্তিকৰ, প্ৰভাতত ৰেওচাৰ্ছেল, দিনত ক্লাছ, সন্ধিয়া গীতৰ মহড়া। প্ৰত্যেকটা সুৰ যেন নতুন পৰীক্ষা, প্ৰতিটো তাল যেন জীৱনৰ সুৰক্ষা। বহুতেই তেওঁৰ প্ৰতিভাৰ প্ৰশংসা কৰিলে, কিছুমানে ঈর্ষা দেখুৱালে। কিন্তু ৰিশিতাৰ বুকুত সদায়ে বাজি আছিল গাঁওৰ বাতাস, নদীৰ গুৰগুৰণি, আৰু সেই বটগছৰ ছাঁ য’ত প্ৰথম আলাপ হৈছিল।

আৰিন্দমও সেইসময়তে গুৱাহাটী এ নিজকে ব্যস্ত কৰি পেলালে। তেওঁ ফটোগ্ৰাফীৰ এক্সিবিচনৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাই আছিল। টী-গাৰ্ডেনৰ শ্রমিক, বিহুৰ নাচনি, নদীৰ ধুমুহা—এইবোৰক ফটোৰ ফ্ৰেমত থৈ তেওঁ প্রদৰ্শনী সাজিবলৈ লৈছিল। ফটোসমূহত এক বেদনাৰ গভীৰতা আৰু আনন্দৰ উল্লাস মিশি আছিল। প্ৰদৰ্শনীৰ আৰম্ভণিতে বহু শহৰৰ সাংবাদিক আৰু সমালোচকে প্ৰশংসা কৰিছিল, তেওঁৰ ফটোবোৰ এক বিশেষত্ব বুজাই দিছিল—“এই যুবকে আলো-ছাঁত মানুহৰ জীৱন ধৰি ৰাখিবলৈ জানে।”

কিন্তু, এইবোৰ ব্যস্ততাৰ মাজতে তেওঁলোকৰ মাজত দিন দিন দূৰত্ব বৃদ্ধি হ’ল। প্ৰথমত প্ৰায়ে মবাইলত কথা হ’ত, ৰাতিপুৱা সুৰৰ মহড়াৰ আগতে ৰিশিতা ফোন কৰি ক’ত কণ্ঠত ক্লান্তি উজাৰি দিত, আৰিন্দম ফটো পাঠাই ক’ব—“চাওঁ, তোমাৰ গাঁওৰ বালকসকলে পানীৰ মাজত খেলা কৰিছে।” ৰিশিতাই হাঁহি দিলে, “তুমি সদায় মোৰ মনৰ সলনি দৃশ্যবোৰ বন্দী কৰি ৰাখা।”

কিন্তু শহৰৰ গতি শূন্য নাথাকে। দিনে দিনে ব্যস্ততা বাঢ়ি গ’ল। ফোন কলবোৰ অলপ অলপকৈ কমি আহিল। ৰিশিতাৰ প্ৰোগ্ৰামৰ চাপ, নতুন গীতৰ প্ৰস্তুতি, প্ৰতিযোগিতাৰ প্ৰচেষ্টা—এইবোৰে তেওঁক ব্যস্ত কৰি তুলিল। আনফালে আৰিন্দমৰ প্রদৰ্শনীৰ সমালোচনা, নতুন প্ৰজেক্টৰ পরিকল্পনা, বিদেশৰ ফটোগ্ৰাফীৰ সুযোগ—এইবোৰে তেওঁৰ সময় ভৰি পেলালে।

এদিন ৰাতি, ৰিশিতা ক্লান্ত হৈ হোষ্টেলৰ বিছনাত পৰি আছিল। ফোনত চাইল, আৰিন্দমৰ পৰা কোনো বাৰ্তা নাই। নিজৰ কণ্ঠ নথকা বেলেগ কোনো জগতত নিজকে বিচাৰি ল’লে। “হয়তো এইদৰে ধীৰে ধীৰে দূৰ হৈ যাব লগা?”—তেওঁৰ বুকুত এক ভয়ৰ ছাঁ উঠিল।

আৰিন্দমো সেই নিশাই কেমেৰাৰ ফটো এডিট কৰি থাকি মোবাইলৰ স্ক্ৰীনত তাক দেখিবলৈ বিচাৰিলে। কিন্তু নীৰৱতা। তেওঁৰ মনেও সুধিলে—“এই সপোনবোৰে কি আমাক লগে লগে ৰাখিব নেকি? নে দূৰত্বই আমাক ভাঙি পেলাব?”

শহৰৰ বতৰাই তেওঁলোকক একেলগে নাথাকিল। তবুও, অন্তৰত উভয়ৰো জানিছিল—এক অদৃশ্য সূত্ৰত তেওঁলোক বাঁধি আছে। সপোনৰ সুৰ আৰু ফটোৰ আলো-ছাঁ—এইবোৰে সকলো দূৰত্ব সলনি কৰি ৰাখিছে।

অংশ ৫: গুজব, ধুমুহা আৰু ভাঙি পৰা বাঢ়ি

গুৱাহাটীৰ দিনবোৰে ৰিশিতাক ধীৰে ধীৰে নতুন এক জগতলৈ লৈ গ’ল। ইনষ্টিটিউটৰ পৰা এখন সংগীত প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে তেওঁক মনোনীত কৰা হ’ল। প্ৰতিযোগিতাত অংশ ল’বৰ বাবে তেওঁক বিশেষ মহড়া, বিশেষ ক্লাছ আৰু বিশেষ কিছু প্ৰডিউচাৰৰ লগত সাক্ষাৎ কৰাওঁতে লাগিল। এইবিলাক কাৰ্যসূচী তেওঁক বহুত খাটনি দিছিল, কিন্তু বুকুত এক গুপ্ত উল্লাস আছিল—“এখন সঁচাকৈ বৃহৎ মঞ্চত গাব পাৰিম।”

কিন্তু গাঁওখনত গুজব উঠিবলৈ অলপ সময় লাগিল। কিবা এজন বন্ধু ফোনত ক’লে, “ৰিশিতা বৰ্তমান প্ৰতিদিনে এজন সংগীত প্ৰডিউচাৰৰ লগত দেখা কৰে। শহৰৰ মানুহ, ধনবান, কিমান দিনলৈকে মাথোঁ গীতৰ বাবে?” কথাটি গাঁৱৰ এঘৰে পৰাই আনঘৰলৈ গ’ল, আৰু কিছুমানৰ চকুত সেই গুজবে সন্দেহৰ কাইপ।

আৰিন্দমে প্ৰথমে বিশ্বাস নকৰিলে। কিন্তু মবাইলত ৰিশিতাক কলে, তেওঁ কেতিয়াবা অলপ গোমৰাই গ’ল, “প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে প্ৰডিউচাৰবোৰৰ লগত পৰামৰ্শ ল’বই লাগে।” তাৰ উত্তৰ শুনি আৰিন্দমৰ বুকুত বুজাব নোৱাৰা বেদনাৰ ছাঁ। শহৰৰ কোলাহলত সত্যৰ মাজত গুজব আৰু সন্দেহৰ গাতি পৰষে।

তেতিয়াই গাঁওত ভোগদৈ নদীৰ বাটে আহিল ধুমুহা। একেবাৰে ভয়ংকৰ পানী, গাঁওখনৰ অনেক ঘৰ, বাগিচাৰ অনেক ছাওনি, বিদ্যালয়ৰ কাষৰ মাটিৰ বেঞ্চবোৰ নিমিষতেই পানীৰে ঢক্কি গ’ল। মানুহে পাহাৰলৈ উঠি আশ্ৰয় ল’বলগীয়া হ’ল। ৰিশিতা গুৱাহাটী এ সেই খবৰ পোৱা মাত্রই আঁতৰিল, কিন্তু তাৰ ওচৰত কিছু কৰাৰ ক্ষমতা নাছিল।

আৰিন্দম গাঁওতে আছিল। কেমেৰা আৰু কিছুমান জৰুৰী বস্তু লৈ তেওঁ পানীৰ মাজত নামি গ’ল। ফটো ল’বৰ বাবে নহয়—প্ৰথমত মানুহক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ। গাঁওৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ সৈতে নাওত উঠি পানীত ডুব খাই মানুহক সুৰক্ষিত স্থানলৈ লৈ গ’ল। সেই বেদনাদায়ক মুহূৰ্তবোৰ তেওঁ ফটোত বন্দী কৰিলে—বিধৱৰ চকুত টলমল পানী, শিশু-বালকসকলৰ হাতত মাটিৰ জোঁতি, আৰু নদীৰ পানীৰ মাজত ডাঙৰ ডাঙৰ গছ পৰি থকা দৃশ্য।

এই ফটোবোৰ তেওঁ শহৰৰ সংবাদমাধ্যমলৈ পঠালে। সংবাদপত্ৰত প্ৰকাশিত হ’ল—“ভোগদৈৰ বন্যা: চাহবগিচাৰ জীৱনৰ কাহিনী।” ছবিসমূহত আৰিন্দমৰ দৃষ্টি মানুহক আঘাত দিছিল, কিন্তু তাৰ মাজত সঁচা দয়া আৰু সহানুভূতি আছিল। গাঁওখনৰ নাম মুকলি হৈ পৰিল।

ৰিশিতা সেই ছবিসমূহ গুৱাহাটী এ সংবাদপত্ৰত চাইল। ছবিখনত তেওঁ নিজৰ গাঁও চিনিলে, মানুহৰ কষ্টৰ মাজত আৰিন্দমৰ হাতত নাওৰ দাঁত ধৰি থকা চেহাৰা চিনিলে। সেই মুহূৰ্তত তেওঁৰ বুকুত এক প্ৰবল শব্দ উঠিল—“এইজনেই সঁচাকৈ মোৰ ওচৰৰ মানুহ। গুজব, সন্দেহ, এইবোৰ সময়ৰ খেল। কিন্তু তেওঁৰ ফটোই প্ৰমাণ কৰিছে, তেওঁ জীৱনৰ সঁচা শিল্পী।”

সন্ধিয়াত ৰিশিতাই ফোন কৰিলে। “আৰিন্দম, মই ছবিসমূহ দেখিছো। তুমি মানুহক বাচাইছা, তুমি সঁচাকৈ বীৰ।”

আৰিন্দম ক্লান্ত কণ্ঠত ক’লে—“এইবোৰ মানুহ মোৰ নিজৰ। ফটোতে ধৰা হৈছে বেদনাৰ কণ্ঠ, কিন্তু মোৰ অন্তৰত আনন্দ আছে—মই বহুজনক বাচাব পাৰিলোঁ।”

দুয়ো নীৰৱ হৈ ৰ’ল। নদীৰ গুৰগুৰণি, ফোনৰ দূৰত্ব, আৰু বুকুৰ মাজত হাহি আৰু কান্দোন একেলগে বাজি থাকিল। সন্দেহৰ সোঁতাক বন্যাই ধুই নিয়াৰ দৰে লাগিল। সেই দিনা দুয়ো জানিলে—যি সন্দেহ জন্মিছিল, সেইবোৰ সঁচাকৈ নিৰর্থক।

অংশ ৬: ঘূৰি অহা গীত, একেলগে উজাগৰ কৰা সন্ধ্যা

বন্যাৰ আঁচোৰে গাঁওখনত এধৰণৰ নিৰাশা নামি আহিছিল। চাহ-বাগিচাৰ কুঁহিপাত পানীৰে ধুই গৈছিল, মাটিৰ ঘৰত ধূলি মিহলি কাদা, আৰু বহু পরিবার স্কুলৰ হ’লত আশ্ৰয় লৈছিল। সেই সময়তে গাঁওৰ কিছুমান যুৱকে এক কথা ভাবিলে—“মানুহৰ মনোবল উচু কৰি তুলিব লাগিব। এজন শিল্পীহে যদি এগৰাকী ক্ষতিগ্ৰস্তক হাঁহিবলৈ প্ৰেৰণা দিব পাৰে, তেন্তে গান আৰু শিল্পৰ কোনো বিকল্প নাই।” এই ভাবনা এতিয়া সঁচাকৈ আকাৰ লৈছিল।

একদিন ৰিশিতাৰ হোষ্টেলত আহি এজনে ক’লে—“ভোগদৈৰ বন্যাৰ বাবে এটা বেনিফিট কনচাৰ্টৰ আয়োজন হৈছে। তুমি যদি আহিবা, মানুহৰ বুকুত আশা জন্মিব।” কথাটোৱে ৰিশিতাৰ বুকুত এচুটি উষ্ণতা আনিলে। তেওঁ কোনো দিধা নকৰাকৈ ক’লে—“মই আহিম।”

প্ৰস্তুতি চলিবলৈ ধৰিলে। গাঁওখনত নাও-বাহিনীৰে মঞ্চ সাজিবলৈ লৈছিল। নদীৰ ওপৰত কাষচাপি থকা কাঠৰ ডাঙৰ নাওবোৰ সংযোগ কৰি এখন সৰু পোন মঞ্চ বনাবলৈ ধৰিলে। গাঁওবাসীৰ হাতত তদ্দিনে আহাৰ-পানীৰ অভাৱ আছিল, কিন্তু উৎসাহত কোনো অভাৱ নাছিল। সৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীয়ে গামোচা বান্ধি বাঁহীৰে সুৰ তুলি দিছিল।

কনচাৰ্টৰ দিনা সন্ধিয়া, গাওঁখনৰ ওপৰত আকাশ একেবাৰে পোহৰত ভৰি পৰিছিল। নদীৰ ওপৰত সাজি থকা মঞ্চত ৰিশিতা বগা মেখলা-চাদৰ পৰিধান কৰি বহিল। তেওঁৰ চকুত লাজৰ আলফুলীয়া আভা, কিন্তু অন্তৰত এটা দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা। মাইকত প্ৰথমে তেওঁ কয়—“এই গীতবোৰ মই মোৰ গাঁওৰ মানুহৰ বাবে উত্সৰ্গ কৰিছো। যিসকলৰ ঘৰ-ঘৰনি পানীৰে ধুই গৈছে, তেওঁলোকৰ বুকুত যদি অলপ আশাৰ বীজ জন্মায়, তেন্তে মোৰ কণ্ঠই সাৰ্থক হ’ব।”

তেওঁ গাই উঠিল—
“তোমাৰ হাসিৰ ছাঁত মুঠি ভৰি লৈ,
আঁচল ভৰি উৰুৱা সপোনবোৰে,
নদীৰ উফানীত ধুই নপাৰে,
আশাৰ বতাহে লগ লাগি থাকে।”

জনতাই নিঃশব্দে শুনি থাকিল। গাঁওৰ মহিলাসকলে চকু মোচিলে, শিশু-বালকে মুগ্ধ হৈ তাক চালে। নদীৰ ওপৰত গীতৰ প্ৰতিধ্বনি উৰি উৰি আকাশলৈ উঠিছিল।

আৰিন্দমে সেই সন্ধিয়াত কেমেৰা লৈ আগত আহিছিল। তেওঁ প্ৰতিটো মুহূৰ্ত ফটোত বন্দী কৰিছিল—ৰিশিতাৰ সুৰ, নদীৰ গুৰগুৰণি, আৰু গাঁওবাসীৰ চকুত ভৰা হাঁহি আৰু কান্দোন। কনচাৰ্ট শেষ হোৱাৰ পাছত তেওঁ ফটোবোৰ চাবলৈ ওলাই আনিলে। ছবিত ৰিশিতা যেন মঞ্চত নাচি থকা জোনবাই, কণ্ঠৰ সুৰত নদীৰ ঢৌ স্তব্ধ হৈ থকা।

কনচাৰ্ট শেষ হোৱাৰ পাছত আঙণখনত উল্লাসেৰে মানুহে টকা, কাপোৰ, চাউল দান কৰিলে। গাঁওবাসীৰ বুকুত উল্লাসৰ সুৰে আবার নতুন আশা জগাই দিলে।

সন্ধিয়াৰ অন্তত ৰিশিতা মঞ্চৰ পৰা নামি নদীৰ কাষলৈ গ’ল। আৰিন্দম ওচৰ চাপি আহি ক’লে—“মই ছবিসমূহ লৈছিলো, কিন্তু ফটোত ধৰা নপৰা এটা জিনিস আছিল। তোমাৰ কণ্ঠত আজিৰ ৰাতি একেবাৰে ভিন্ন আছিল। যেন তুমি গাওঁতেই তোমাৰ প্ৰেম, তোমাৰ বেদনা আৰু আশা সকলো একেলগে ঢালি দিলে।”

ৰিশিতাই মৃদু হাঁহি দিলে। “গীত মানে মোৰ বাবে কেৱল সুৰ নহয়, মোৰ জীৱন। আৰু এই কণ্ঠত তোমাৰো অংশ আছে। মোৰ গানত যদি আশা থাকে, সেই আশাত তোমাৰ ফটোবোৰো বাচি আছে।”

চকুত চকু পৰি কিছু সময় নীৰৱতা নামি আহিল। নদীৰ ঢৌ তেতিয়াই কুলত ধাক্কা দিছিল, যেন তেওঁলোকৰ নীৰৱতাক বুজি ৰাখিছিল।

অংশ ৭: অফাৰ, সিদ্ধান্ত আৰু একেলগে গঢ়া স্বপ্ন-প্ৰকল্প

বেনিফিট কনচাৰ্টৰ পাছত ৰিশিতাৰ কণ্ঠ গাঁও-শহৰ দুখনেই আলোড়িত কৰিলে। সংবাদপত্ৰত লিখা হ’ল—“ভোগদৈৰ কন্যা গীতৰ মাজেৰে আশাৰ দেউবাতি জ্বলাই দিলে।” সেই খবৰ গুৱাহাটীলৈকে নাছৰাই গ’ল। ইনষ্টিটিউটৰ এজন জ্যেষ্ঠ শিক্ষক তেওঁক মাতি ক’লে, “তোমাৰ প্ৰতি এখন ফোক-কলেক্টিভৰ অফাৰ আহিছে। মুম্বাই, বেংগালোৰ, দিল্লী—বহু শহৰত তুমি গাই উঠিব পাৰিবা। এটা দীৰ্ঘ টুৰ।”

শব্দবোৰ শুনি ৰিশিতাৰ বুকু কেঁপি উঠিল। এটা মঞ্চ, য’ত তেওঁৰ সপোন সঁচাকৈ বাস্তৱ হব পাৰে। কিন্তু তাৰ অৰ্থ হ’ল—গাঁও আৰু আৰিন্দমক এৰি বহুত দূৰ যাত্ৰা। তেওঁ নীৰৱতাৰে উত্তৰ নাপালে, কেৱল চকুত আকাশলৈ চাই ৰ’বলৈ ধৰিলে।

আৰিন্দমো সেইসময়তে এক নতুন প্ৰস্তাৱ পালে। এজন ডকুমেণ্টাৰী প্ৰডিউচাৰে তেওঁৰ ফটো দেখি মাতি আনিলে। “তুমি যদি চাহবগিচাৰ জীৱন, বিহুৰ শিল্প, নদীৰ ধুমুহা—এই সকলোবোৰক ডকুমেণ্টাৰী ৰূপে ধৰিব পাৰা, আমি ফাণ্ডিং দিব। তোমাৰ ফটোগ্ৰাফী চলচ্চিত্ৰত পৰিণত হব।”

আৰিন্দমৰ বুকুও একেলগে উল্লাস আৰু চিন্তাত কেঁপি উঠিল। তেওঁ জানিল—এই সুযোগ হাতছাড়া কৰিলে তেওঁৰ যাত্ৰা থমকি যাব। কিন্তু তাৰ অৰ্থো হ’ল—সদায় পথত থাকিব, একেলগে নাথাকিব।

এক সন্ধিয়াত দুয়ো পুনৰ ভোগদৈৰ কাষত বহিল। গাঁওখনৰ ৰঙ ম্লান, কিন্তু নদীৰ আকাশ একেবাৰে নীল। ৰিশিতাই প্ৰথমে কথা খুলিলে—“মই ফোক-কলেক্টিভৰ অফাৰ পাইছো। হয়তো বহু শহৰত গাই উঠিম। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ—তোমাক এৰি বহুত দূৰলৈ যাব লাগিব।”

আৰিন্দমে মৃদু হাঁহি দিলে। “মইও অফাৰ পাইছো—ডকুমেণ্টাৰী প্ৰজেক্ট। গাঁও-শহৰ ঘূৰি ঘূৰি মানুহৰ কাহিনী বন্দী কৰিব লাগিব। মইতো জানো, আমাৰ দুয়োৰে পথ এক নহয়।”

দুয়ো একেলগে নীৰৱ হৈ গ’ল। নদীৰ ঢৌ কুলত থপ থপাইছিল। ৰিশিতাই ধীৰে ক’লে—“তাহলে কি হব, আৰিন্দম? আমি দুয়ো পৃথক পৃথক পথত যাবনে?”

আৰিন্দমৰ চকুত এক উজ্জ্বলতা। “না। সপোন পৃথক হ’ব পাৰে, কিন্তু লক্ষ্য একেই—মানুহৰ কাহিনী কণ্ঠ আৰু ছবিৰ মাজেৰে আগবঢ়োৱা। তুমি গাবা, মই ছবিত ধৰি ৰাখিম। যদি আমি একেলগে এখন প্ৰকল্প গঢ়ো—‘তোমাৰ হাসিৰ ছাঁ’—য’ত তোমাৰ গান আৰু মোৰ ফটো একেলগে মঞ্চত থাকিব, তেন্তে আমাৰ সপোন বেলেগ নহয়।”

শব্দবোৰ শুনি ৰিশিতাৰ বুকু হঠাৎ হালকা হৈ গ’ল। “তুমি কোৱা কথাটো মই ভাবিও নাছিলোঁ। মঞ্চত মই গাবো, আৰু তাতেই তোমাৰ ছবিসমূহ প্ৰদৰ্শন হব? মানুহে একেলগে সুৰ আৰু দৃশ্য অনুভৱ কৰিব?”

আৰিন্দমে মাথা নাড়িলে। “হয়। আমি প্ৰতিটো শহৰত সংগৃহীত ধন বন্যাত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলৰ শিক্ষাৰ বাবে দান কৰিব পাৰো। আমাৰ প্ৰেম কেৱল ব্যক্তিগত নহয়, ই সমাজৰো হ’ব পাৰে।”

সন্ধিয়াৰ আকাশত প্ৰথম তারা ওলাল। দুয়ো একেলগে নীৰৱ হৈ তাক চাই থাকিল। সেই মুহূৰ্তত যেন সকলো সন্দেহ, দূৰত্ব, বেদনাই উৰি গ’ল। দুয়ো জানিলে—এতিয়াৰে পৰা তেওঁলোকৰ পথ বেলেগ নহয়, একেলগে।

অংশ ৮: নদীৰ ওপৰত প্ৰদৰ্শনী, আৰু বহি থকা ছাঁ

ভোগদৈৰ কোলাহল ক্ৰমে স্তিমিত হৈছিল। বন্যাৰ আঁচোৰে যি ক্ষত এৰাই গৈছিল, সেই ক্ষতত গাঁওবাসীৰ আশা আৰু পৰিশ্ৰমৰ নতুন বীজ উঠি আহিছিল। সেই সময়তে ৰিশিতা আৰু আৰিন্দমে তেওঁলোকৰ স্বপ্ন-প্ৰকল্প “তোমাৰ হাসিৰ ছাঁ” আৰম্ভ কৰিলে। প্ৰথম প্ৰদৰ্শনীটো গুৱাহাটী বা মুম্বাইত নহয়, নিজৰ গাঁও বেলগুৰিতেই হ’ব বুলি তেওঁলোক স্থিৰ কৰিলে। কাৰণ সপোনৰ আদি উৎস যিখন মাটিত, সেইখিনিতেই আলো প্রথমে জ্বলিব লাগে।

প্ৰস্তুতি চলিবলৈ ধৰিলে। গাঁওবাসী নিজেই হাত ধৰি সহায় কৰিলে। নদীৰ ওপৰত কাঠৰ নাও জুৰি এক অনন্য মঞ্চ সাজি তোলা হ’ল। বাঁহৰ দোপাটেৰে প্ৰদৰ্শনীৰ পৰ্দা বান্ধা হ’ল। পাৰ্শ্বত শেউলীৰ মালা, পোহৰৰ ফানুস, আৰু নদীৰ ওপৰত চন্দ্ৰালোকৰ নাচনি। সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে প্ৰৱেশ মুক্ত, মাথোঁ এটা দানবাকচ থোৱা হ’ল—যিমানেই যাৱক দান কৰিব, সকলো ধন বন্যাত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলৰ শিক্ষাৰ বাবে ব্যৱহাৰ হ’ব।

সন্ধিয়া নামিল। নদীৰ ওপৰত মঞ্চখন জোনবাইৰ পোহৰত মিহলি হৈ উঠিল। প্ৰথমে আৰিন্দমে তেওঁৰ ফটোসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰিলে—বন্যাৰ ছবি, চাহবগিচাৰ শ্রমিক, বিহুৰ উল্লাস, শিশুৰ হাঁহি আৰু বিধৱৰ চকুপানী। প্ৰতিটো ছবি যেন একোটা গল্প, প্ৰতিটো দৃশ্যত সুৰৰ অভাৱ। ঠিক সেই মুহূৰ্ততে ৰিশিতা মঞ্চত উঠিল। মাইকৰ পৰা তেওঁৰ কণ্ঠ নদীৰ ওপৰত ভাহি গ’ল।

“তোমাৰ হাসিৰ ছাঁত আজি মই সুৰ ভৰিছো,
পানীৰ ঢৌও আজি নিস্তব্ধ হৈ শুনিছে।”

শ্রোতাসকলে নিঃশ্বাস ৰোধ কৰি শুনি থাকিল। ছবিসমূহ প্ৰদৰ্শিত হ’ব লাগিলে, গীত সেইবোৰৰ মাজত প্ৰাণ ভৰাই দিলে। ফটো আৰু গান একেলগে মিশি গ’ল, যেন দুখ-আনন্দৰ এক সংগীতময় ৰংমঞ্চ।

মানুহৰ চকুত পানী, কিন্তু মুখত হাঁহি। কিছুমানে দানবাকচত টকা দিলে, কিছুমানে গামোচা, কিছুমানে সৰু-সৰু সামগ্ৰী। কিন্তু সকলোৰে বুকুত একে অনুভৱ—“আমাৰ দুখৰ মাজতো আশা আছে, আমাৰ মাজত গান আছে।”

শো শেষ হোৱাৰ পিছত গাঁওখনৰ মানুহে উল্লাসেৰে হাত তালি দিলে। বয়স্ক এজন মহিলাই ৰিশিতাৰ হাত ধৰি ক’লে—“মায়া, তুমি আমাৰ বুকুত আশাৰ গীত জপাই দিলে। এইটো যদি সঁচাকৈ প্ৰেম হয়, তেন্তে এই প্ৰেম গাঁওখনৰ বাবে, আমাৰ সকলোৰ বাবে।”

ৰিশিতাৰ চকুত চকুপানী, কিন্তু মুখত হাঁহি। আৰিন্দম ওচৰ চাপি আহি নিঃশব্দে ক’লে—“বিয়া কেতিয়া?”

চন্দ্ৰালোকত ৰিশিতাই মৃদু হাঁহি দিলে। “যেতিয়া আমাৰ প্ৰকল্প নিজেই সপোনতকৈ ডাঙৰ হৈ উঠিব, সেই দিনেই আমি আনুষ্ঠানিক প্ৰতিজ্ঞা কৰিম। কিন্তু আজিৰ বাবে এটা কথা ক’ম—যিমান দূৰলৈ যাওঁক, মই সদায় তোমাৰ লগত। কণ্ঠ আৰু কেমেৰাৰ মাজত কেতিয়াও বিভেদ নাথাকিব।”

নদীৰ ঢৌ সেই প্ৰতিজ্ঞাৰ সাক্ষী হ’ল। আকাশত তারা উজ্জ্বল, তলত পানী চকচকাই উঠিছিল। গাঁওবাসী ঘৰত উভতিলেও নদীৰ কাষত দুজনমানুহ নীৰৱ বহি থাকিল। হাতত হাত ধৰি, সপোনত সপোন মিশাই।

ৰিশিতা মৃদুস্বৰে ক’লে—“প্ৰেম মানে কেৱল লগে লগে থকাৰ নাম নহয়। প্ৰেম মানে একেলগে বুজি থকাৰ নাম। আমি যদি একেলগে সমাজৰ বাবে কাম কৰো, যদি সপোনবোৰ ভাগ কৰি লৈ আগবঢ়াওঁ, তেন্তে আমাৰ প্ৰেম কেতিয়াও ধুমুহাত ডুবি নযাব।”

আৰিন্দমে তেওঁৰ হাত মজবুতকৈ ধৰি ক’লে—“তোমাৰ হাসিৰ ছাঁ মোৰ জীৱনৰ আকাশত চিৰকাল থাকিব।”

সেই ৰাতি নদীৰ ওপৰত ফটোৰ পোহৰ, গীতৰ সুৰ আৰু চন্দ্ৰালোক একেলগে মিলি গ’ল। যেন ইতিহাসৰ বাটত এক নতুন কাহিনী লিখা হ’ল। আৰু সেই কাহিনীৰ নাম—তোমাৰ হাসিৰ ছাঁ।