তেজিমলাৰ দৃষ্টি

স্নিগ্ধা তামুলী

সেপ্টেম্বৰ মাহৰ শেষদিনবোৰ আছিল, বেলিগুৰি আঁতৰি যোৱা গ্ৰীষ্মত ঠাণ্ডাৰ গন্ধে প্ৰকৃতিক ধীৰে ধীৰে আৱৰি ধৰিছিল। অভিজিৎ ধ্যান-গম্ভীৰ মুখেৰে বাসৰ জানালিৰে বাহিৰলৈ চাই আছিল—মাঠ, ডাঙৰ গছ আৰু দূৰৰ পাহাৰৰ ৰেখা মূৰত লিখা কিছুমান লুপ্ত নাম যেন। তেওঁ একাজন গৱেষক, দিল্লীৰ এটা নামী বিশ্ববিদ্যালয়ত অসমীয়া লোকসংস্কৃতি আৰু আঞ্চলিক নৃত্যৰ ওপৰত পিএইচ.ডি. কৰিছে। তেওঁৰ সঁচা ইচ্ছা আছিল তেজিমলা—এটা সান্নিধ্যহীন, মৰ্মস্পৰ্শী নৃত্যৰ শিকড় বিছাৰি উলিওৱা, যি বৰ্তমান সমাজৰ পৰা প্ৰায় মুছ খাই গৈছে। তেজিমলাৰ প্ৰাচীন ধাৰা আৰু তাত থকা ৰহস্যক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ তেওঁ সিদ্ধান্ত লৈছিল উত্তৰ অসমৰ এখন পাহাৰীয়া গাঁও—নামঘৰিপথ—যিখন তেওঁৰ গৱেষণাৰ তথ্যৰ উৎস হ’ব। গাঁওখনৰ নামত এটা অনুৰণিত ভাব আছিল, যেন নামঘৰৰ ছাঁত, গীত-মন্ত্র আৰু পুৰণি ধ্বনিৰ সৈতে তেওঁ আগতে পৰিচিত। বাসখন জীপত পৰিণত হোৱাৰ লগে লগে, তেওঁ পাহাৰৰ বাটে বাটে সোমাই পৰিল—নিঃশব্দতা, পাতৰ কঁপনি আৰু পথাৰত থকাৰ সৌন্দৰ্য্যই যেন তেওঁক নিজৰ ভিতৰৰ এক গূঢ় অনুৰণিত স্মৃতিৰে জড়াই ধৰিলে।

গাঁওখনলৈ যোৱাৰ পথত তেওঁক সহায় কৰিছিল স্থানীয় এগৰাকী যুৱক—ধীৰেন, যি স্থানীয় প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত সহকাৰী শিক্ষক। ধীৰেনে তেওঁক ক’লে, “তেজিমলা নাচ এতিয়া তললৈ গৈ আছে সাৰ। একো বুজি পাব নোৱাৰিব, যদি ঈপসিতাৰ সৈতে কথা নকৰে।” ঈপসিতা—এটা নাম যিটো প্ৰথমতে অভিজিতৰ বাবে মাথোঁ এটা উৎসাহজনক উৎস আছিল, কিন্তু ধীৰেনৰ চকুত থকা সন্মান আৰু সশ্ৰদ্ধা লক্ষ্য কৰি তেওঁ মনত কৰিলে যে এই নামটো কেতিয়াবা যেন নিঃশব্দভাৱে তেওঁৰ গৱেষণাৰ অক্ষৰ হৈ উঠিব। গাঁওখনত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত তেওঁ লক্ষ্য কৰিলে—ভগ্ন প্ৰাচীন নামঘৰ, দুয়োপাৰ জলপান বিক্ৰী কৰা এডাল বাঁহৰ দোকান, আৰু মানুহৰ মুখত এটি অনাময় জপমালাৰ দৰে ঘূৰি থকা সৌম্যতা। গাঁওখনত সকলো যেন ৰং-শূন্য, অথচ হৃদয়পূৰ্ণ। তেওঁক লগত থকাৰ বাবে এখন সৰু মাটিৰ ঘৰ দি দিয়া হ’ল—য’ত এখন টেবুল, এটা কাঠৰ খাট আৰু এটা দেউতাৰ পুৰণি হাৰমোনিয়াম আছিল।

দ্বিতীয় দিনৰ পুৱা, তেওঁৰ প্ৰথম দেখা হ’ল ঈপসিতাৰ সৈতে—এজনা পাটকুচিৰে বান্ধি দিয়া চুলিৰে, ৰঙা গামোচা ধৰা, বগা মেখেলা আৰু তেজিমলাৰ ধুনীয়া সাজত আগতীয়াকৈ অনভূত ভৱনাবোৰৰ সৈতে উপস্থাপন কৰা এগৰাকী যুৱতী। তেওঁৰ কণ্ঠৰ সৰলতা, চকুত থকা দৃষ্টি আৰু আত্মবিশ্বাসে অভিজিতক অবাক কৰি তুলিলে। ঈপসিতা নামঘৰৰ ভিতৰত বসি নিজে অনুশীলন কৰিছিল—গাভৰুৰ দৰে কোমল কিন্তু ভৰসাযোগ্য ভংগী, আৰু হাঁহিৰ মাজেৰে ক’লে, “নাচো মই, কিন্তু সকলোৰে বাবে নহয়। আপোনাৰ মতলব কি?” অভিজিৎ অলপ থমকি ক’লে, “মই আপোনাৰ শিল্পক অনুভৱ কৰিবলৈ আহিছোঁ, আৰু যদি আপুনি অনুমতি দিয়ে, তেতিয়া তাকে দ্ৰব্য কৰি গৱেষণা কৰা মোৰ কাম।” ঈপসিতাই চুপে চুপে হাঁহি দিলে, যেন তেওঁৰ কথা বুজিছে কিন্তু একে সময়তে এবিধ দূৰত্ব বজাই ৰাখিবলৈ চাইছে। সেই দিনাৰ পৰাই, গাঁওখনৰ ধুলা-কণিকা, পাহাৰৰ গোপন ভংগীমা, আৰু ঈপসিতাৰ চকুৰ ভিতৰত থকা তেজিমলাৰ দৃষ্টিৰ সৈতে অভিজিতৰ আত্মা জড়াই পৰে—এটা সংযত, নীৰৱ, আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে দগ্ধ এক যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি হ’ল সেই দিনাই।

_

নামঘৰিপথ গাঁওখনৰ পুৱা এটি অদ্ভুত ছন্দত জগায়—হাঁহ-বাঁহৰ ডাক, দূৰৰ পৰা ওলাই অহা ঢোলৰ মৃদু শব্দ, আৰু অকলশৰে হাঁহি থকা বালিচৰত এবিধ পোহৰৰ ছাঁ। অভিজিৎক দিনবোৰে নতুন ৰূপত ধৰি ধৰিছিল। তেওঁ আগন্তুক নহয়, যেন ই গাঁও আৰু ইয়াৰ মাটি-পানী তেওঁৰ আদি পৰিচয়। তেওঁ দিনে স্থানীয় নামঘৰ, মন্দিৰ, আৰু পুৰণি কাগজ-পত্ৰ ঘূৰি ঘূৰি লিখি ৰাখে—কেতিয়াবা মুকলি খাতাত নাচৰ ভংগী আঁকে, আৰু ৰাতি বুজনিত থাকোঁতে ঈপসিতাৰ কথা মনলৈ আহে। ঈপসিতাই তেওঁক দিনে আধা ঘণ্টাৰ বাবে দেখিবলৈ দিয়ে—তেজিমলা নৃত্যৰ কোনো এখন পুৰণি পদ, কোনো এটি মৌখিক আখ্যান, অথবা কোনো ক্ষণিক ভংগীৰ বাখ্যা। অভিজিৎ জানে, এই সময়বোৰে সকলোতকৈ বেছি মূল্যবান। তেওঁ কেতিয়াবা চিন্তা কৰে—ঈপসিতাই এনেকৈ নিজকে আঁতৰি ৰাখে কিয়? আকৌ কেতিয়াবা তেওঁৰ উন্মুক্ত হাঁহিৰ মাজত এক ৰহস্যময় স্তব্ধতা দেখা যায়, যেন নৃত্যৰ মাজত থকা ব্যথাৰ দৰে।

এদিন সন্ধিয়া ঈপসিতাই তেওঁক এটা মণ্ডপলৈ নিব খোজিলে—য’ত স্থানীয় ছোৱালীবোৰে প্ৰচীন তেজিমলা নৃত্যৰ অনুশীলন কৰে। আঁধাৰ মণ্ডপখনৰ মাজত ঈপসিতাই ক’লে, “ইয়াতেই মোৰ মায়েকেও নাচিছিল। গাঁওজুৰি তেতিয়া গীত-নৃত্যত মূৰা হৈ থাকিছিল। এতিয়া মাথোঁ কিছু ছাঁ, কিছু হাঁহি আৰু বহুত প্ৰশ্ন। তেজিমলাৰ নাচ মাথোঁ ভংগী নহয়, ই আত্মাৰ স্মৃতি।” ঈপসিতাই নিজে ওলাই থিয় হ’ল, কিছুমান আচল কঢ়িয়ালে, দীঘল চকু পৰুৱাৰ দৰে সৰগৰীয়া, হাতৰ তৰ্জনী জুখাই যেন কিবা দৰ্শাই দিলে। অভিজিৎ বিমোহিত। তেওঁৰ চকু ঈপসিতাৰ গতি অনুসৰণ কৰিছিল—পা-হাতৰ ব্ৰহ্মাণ্ডত, মুখৰ অনভিপ্ৰেত চেপা বিষাদত। তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল এই নৃত্য প্ৰেমৰ এক বিশেষ ভাষা—যি নজনাৰ মাজতে জন্ম লয়।

ঈপসিতা কেতিয়াবা জিজ্ঞাসা কৰে, “আপোনাৰ গৱেষণাৰ পৰা কোনে লাভ পায়?” অভিজিৎ অলপ থমকি কৈছিল, “হয়তো মই, হয়তো আপুনি, নহয়তো তেজিমলা নিজেই। যদি একো নথিপত্ৰতেই ই নিখোজ হয়, তেন্তে আমাৰ এই বতাহ-গন্ধ নাচবোৰে ক’লৈ যাব?” ঈপসিতাৰ চকুত কিবা এক চিন্তা উদিত হ’ল—তেওঁৰ দৃষ্টি অভিজিতলৈ মেলা, যেন ক’লে—“আপুনি অনুভৱ কৰিছে। সেয়া যথেষ্ট।” সেই ৰাতি অভিজিৎ ঘূৰি আহি টেবুলত বহি থাকিল, পৃষ্ঠাত লিখিলে—“নৃত্য মাথোঁ গতি নহয়, ই এগৰাকী গোপন দৃষ্টিৰ শ্ৰুতি; আৰু তেজিমলাৰ পদচিহ্নৰ মাজতে লুকাই আছে ঈপসিতাৰ আত্মা।” সেই নৈশব্দ, সেই দৰ্শন, আৰু সেই নীৰৱ কথোপকথনে তেওঁৰ হৃদয়ত জ্বলাই দিলে এক অদৃশ্য বালিচৰৰ প্ৰেম।

_

পূৰ্বান্নৰ মিঠা ৰোদ আৰু গছপাতৰ মাজেৰে সোমাই অহা বৰষুণৰ গন্ধে গাঁওখনৰ আকাশত এক ধুনীয়া ৰোমান্টিক আভা সৃষ্টি কৰিছিল। সেইদিনা নামঘৰিপথত বাৎসৰিক তেজিমলা উৎসৱ হৈছিল—স্থানীয় লোকসকল এই উত্সৱক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰে। নৃত্য-গীত, নাম-প্ৰসংগ, আৰু ভোগৰ কোলাহলেৰে গাঁওখন জীয়াই উঠিছিল। অভিজিৎ উৎসৱৰ আগৰ ৰাতিটোতেই ধীৰেনৰ মাতৰ পৰা শুনিছিল, “ঈপসিতা এইবাৰ আকৌ মঞ্চত উঠিব। তিনিবছৰৰ মূৰত। শেষবাৰৰ পৰাই নাচিছিল নোৱাৰিল।” তেওঁ আচৰিত হৈছিল, কিন্তু কিয় তেনে হৈছিল সেয়া ক’তাও ক’ব নোৱাৰিলে। সেই নিশা তেওঁ খাতাৰ ভিতৰত লিখিছিল—”প্ৰত্যেক নৃত্যৰ পিচত থাকে এটি ব্যক্তিগত ইতিহাস, যি বুজি উঠাৰ আগতে বুকুৰ ভিতৰত এটি বতৰা দি যায়।”

উৎসৱৰ দিনা সন্ধিয়া ঠায়ে ঠায়ে দীপ জ্বলি উঠিছিল, নামঘৰৰ কাষৰ মঞ্চখন ফুলৰ মালাৰে সজোৱা হৈছিল। লোকে-লোকাৰণ্য হ’ল, শিশুৰ হাঁহি, জুইৰ ধোঁৱা, আৰু ঠাণ্ডা বতাহে সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশটো যেন এক জীৱন্ত সৃষ্টিত পৰিণত কৰিছিল। অভিজিৎ পিছে সৰ্বত্ৰ ঈপসিতাক বিচাৰি ফুৰিছিল। পিছত যেতিয়া চন্দন ৰঙৰ সাজত, চকুত কালি টানা, হাঁহিত এক ধুনীয়া দীনতা লোৱাৰ ঈপসিতাক তেওঁ মঞ্চৰ কাষত দেখিলে—তেওঁৰ নিশ্বাস গােট খাই গ’ল। ঈপসিতাৰ দৃশ্যত তেওঁ প্ৰথমবাৰ প্ৰেমক অনুভৱ কৰিছিল, যি শব্দ নাছিল, মাথোঁ স্পৰ্শৰ অবিহনে আত্মাৰ উজান বোৱাই লৈ গৈছিল। ঈপসিতাৰ ভংগী—প্ৰচলিত তেজিমলা শৈলীৰ অন্তৰালত থকা আত্মাৰ কুঁহিপাত যেন। তেওঁ গীতত কথাষাৰ গজাইছিল—”মোক পাহৰি নোযাবা শঙ্খধ্বনিত ভগৰ সুৰত।”

ঈপসিতাৰ এই নৃত্যত সকলো স্তব্ধ হৈ পৰিছিল। মঞ্চৰ প্ৰথম আসনত বহি থকা বৃদ্ধজনে কান্দিবলৈ ধৰিছিল, এজনী বৃদ্ধা হাতত থকা তামোল থলুৱাটো এৰাই থৈ দিছিল। অভিজিৎ অনুভৱ কৰিছিল—এই নৃত্য মাথোঁ মনোৰঞ্জন নহয়, এই নৃত্য এক সামূহিক স্মৃতিৰ উন্মোচন। উৎসৱৰ শেষত ঈপসিতা মুকলি পথেদি ঘৰলৈ ফুৰিছিল, অভিজিৎ পিছফালে গৈ মন্থৰভাৱে সুধিলে, “আপোনাৰ নৃত্য দেখোতেই মোৰ গাঁওখনৰ ইতিহাস বুজি আহিছিল।” ঈপসিতাই হাঁহি দিলে—অন্তৰ্দৃষ্টি সন্নিৱিষ্ট এক হাঁহি, ক’লে, “ই ইতিহাস নহয়, এইটো মোৰ নিত্য-বৰ্তমান, যি প্ৰতিদিনে মোৰ সৈতে থাকে, কিন্তু নজনাৰ বাবে মই দেখুওৱা বন্ধ কৰি দিছিলোঁ।” সেই কথা শুনি অভিজিৎ ৰাতি নামঘৰৰ দাঁতিত বহি বহু সময়লৈ চুপে চুপে থাকিল—ঈপসিতাৰ নৃত্যত তেওঁৰ নিজ অস্তিত্বকে চিনাকি পাইছিল, যেন এই পাহাৰৰ গাঁওতেই তেওঁৰ যাত্ৰাৰ মূলতাত খোদিত এক প্ৰেমৰ বীজ ৰোপণ হৈ গ’ল।

_

নৃত্য-উৎসৱৰ পিচৰ দিনবোৰ যেন অলপ অলপকৈ ধুমুহাৰ পাছৰ শূন্যতাৰ দৰে। গাঁওখন সদায়ৰ দৰে সাৱলীল, কিন্তু অভিজিতৰ ভিতৰৰ জগতত এক অদ্ভুত অস্থিৰতা বাজি উঠিছিল। ঈপসিতাৰ মুখত, চকুত, হাঁহিত, আৰু বিশেষকৈ তেওঁৰ দৃষ্টিত এক অপৰিস্ফুট আকুলতা আছিল—যিটো কেৱল অনুভৱ কৰিব পৰা, বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰা। তেওঁ দিনে ৰাতি ঈপসিতাৰ চিন্তা কৰিছিল, কিন্তু নিজেও জানিছিল—এই অনুভৱটো ‘গৱেষণা’ নামৰ পিন্ধা জৰজৰ পাটৰ পৰা বহু আঁতৰত। প্ৰেম? হয়তো। নহ’লে প্ৰতিদিনে ঈপসিতাৰ শব্দ, চাল, দীঘল-চকুত থকা এক সংযত বেদনাৰ ছবি তেওঁৰ খাতাৰ মাজত এতিয়া কেনেকৈ আঁকা হ’ব? অভিজিৎ বুজিছিল—এই বুজাব নোৱাৰা অনুভৱটোৱেই প্রেম।

এদিন সন্ধিয়া, ওচৰৰ এডাল বাঁহৰ জংঘলৰ কাষত, ঈপসিতাই নিজে মাতি আনিছিল অভিজিৎক। বতাহ পলাশৰ পাত দোলাইছিল, আৰু আঁধাৰ ঠাইত ঈপসিতাই বুলিছিল, “আপুনি আকৌ যাব। আহিছিল আপুনি কিতাপৰ বাবে, আৰু মই মাত্ৰ এটা অধ্যায়।” অভিজিৎ হাঁহি দিলে, কিন্তু মনত কেঁচা বিষ। তেওঁ ক’লে, “আপোনাৰ জীৱন মোৰ গৱেষণাৰ আঁৰৰ ওপৰতে আহি পৰিছে—সেয়া মই ইচ্ছা কৰা কোনো কথা নহয়। কিন্তু আপোনাৰ দৃশ্য, আপোনাৰ গতি, আপোনাৰ দৃষ্টি—এইবোৰ কেতিয়াও একোত গম পোৱা হ’ব নোৱাৰা কোনো অনুভৱৰ দৰে। আপুনি থাকিব পাৰে মাথোঁ এই গাঁৱত, কিন্তু মই… মই আপোনাৰ বাবে পাহাৰ বান্ধি থ’ব নোৱাৰোঁ।” ঈপসিতাই তেখেতৰ হাতত স্পৰ্শ কৰি চুপে চুপে কৈছিল, “আপুনি যদি কেতিয়াবা কোনোৱে কব নোখোজা কথাবোৰ শুনিব খোজে, মই আগত থাকিম।” সেই মুহূৰ্তটো শীতল বাতাস, মূৰত পৰি থকা পচা কঁহুৱা পাত, আৰু দুইজনমানুহৰ মাজত থকা এটি নীৰব, দীপ্তিপূৰ্ণ অঙ্গীকাৰৰ সমষ্টি আছিল।

পিছদিনা ঈপসিতাই নামঘৰত নৃত্যৰ অনুশীলন বন্ধ কৰি দিলে—তেওঁ ক’লে, “তেজিমলা মোৰ ভিতৰৰ বিষ। মই নাচো, কাৰণ যন্ত্ৰণা নাচে। আপুনি সেই বিষক চিনাক্ত কৰিছে, তাৰ মানে আপোনাৰ লগত মই ভাগ দি পেলাব পাৰো।” অভিজিৎ ধেৰুৱাই পৰিছিল—এই গাঁৱৰ, এই মহিলাৰ, আৰু এই নৃত্যৰ ভিতৰত তেওঁ এটা দৃশ্য পাইছিল—যিটো ভালপোৱাৰেই ৰূপ। তেওঁ নিজক সুধিছিল—এই অনুভৱটো গৱেষণাৰ পৰা জন্ম নে এটা গোপন আত্মীয়তা? তাৰ কোনো উত্তৰ নাছিল, কিন্তু ঈপসিতাৰ চকুত এক নীৰৱ আহ্বান আছিল—যি ক’লে, “থাকি যা, কথা নক’লেও চলিব।” সেই আহ্বান, সেই চাহনি, সেই নীৰৱ ভালপোৱা—অভিজিৎ তাৰ উত্তৰত যেন ভিতৰুৱাই গ’ল। সি জানিছিল, তেওঁ আৰু আগৰ অভিজিৎ নহয়; তেজিমলাৰ ধুনীয়া ছাঁটোৰ মাজতে তেওঁৰ হৃদয়ত জন্ম ল’লে এটি মূক শব্দ—যিটো নাম হ’ল ঈপসিতা।

_

সেই নিশা নামঘৰিপথত হঠাৎ যেন এক অলক্ষিত উশাহ বজাই উঠিল। গাঁওখনত বতাহৰ সোঁতত কিবা বিৰক্তিকৰ গুজব বাউলি পথাৰৰ দৰে ফুটি পৰিছিল। ক’ত সৰু মিছা, ক’ত ঠগ কথা—সেইবোৰে ধৰি ধৰিলে ঈপসিতাক। কিবা এজন বাইৰৰ মানুহ—অভিজিৎ—ৰ লগত বেছি কথা পাতিছে বুলি ক’ৰ পৰা মাত উঠিল। নামঘৰৰ ওচৰত কেইজন মান বৃদ্ধা ক’লে, “তেজিমলাৰ নাচ আছিল পূজা, এতিয়া হ’ল গোপন বেহাগ!” সেই শব্দবোৰ যেন বৰষুণৰ পচা পানীত পকা বাঁহীৰ দৰে বাজি উঠিছিল গাঁৱৰ বাতাহত। ঈপসিতা চকুচুপ কৰি থাকিল, পিছে তেওঁৰ দুচকুত এখন স্থবির জুই লাহে লাহে ধূলি মেলি আছিল।

অভিজিৎ এই গুজবক প্ৰথমত গম্ভীৰভাৱে লোৱা নাছিল। তেওঁ ভাবিছিল—এটা সমাজ, য’ত কল্পনা আৰু সংস্কাৰৰ বাট বেলেগ, সেয়া এটা ‘চকুত লগা পৰ্যবেক্ষণ’ হ’ব পাৰে। কিন্তু ধীৰেন একদিন সঁচাকৈ ক’লে, “সাৰ, মানুহে কৈছে ঈপসিতাৰ আপোনাৰ লগত কিবা আছে। তেওঁক নামঘৰৰ পৰা দূৰি থ’ব খুজিছে।” সেই বাক্যবোৰ যেন গৱেষণাৰ কাগজত পৰি থকা পানীৰ দাগ। অভিজিৎ হঠাৎ নিজক দোষী যেন ভাবিলে—তেওঁ জানিছিল, তেওঁ ঈপসিতাক অনুভৱ কৰিছে, কিন্তু এই অনুভৱৰ কাষৰ গুজববোৰই ঈপসিতাৰ স্বাধীনতা কেঢ়ি লৈছে। ঈপসিতা তেওঁৰ ওচৰত আহিল, চকুৰ কোণত কাঁইট, মুখত নিৰ্বিকার গাম্ভীৰ্য, ক’লে, “আপোনাৰ কাৰণে মোৰ নৃত্যই এতিয়া অশুচি বুলি গণ্য হৈছে। মই হ’ব পাৰোঁ মৌন, কিন্তু অপবিত্ৰ নহয়।”

ঈপসিতাৰ এই কঠিন বাক্যই অভিজিতক ভিতৰলৈ গহীন খোজ দিয়ালে। তেওঁ জানিল—প্ৰেম, যদি ই সঁচা হয়, তেন্তে ই কেতিয়াবা সৰবৰাহ নহয়, ত্যাগৰ সুৰ। তেওঁ ঈপসিতাক ক’লে, “মই যদি তোমাৰ পৰা আঁতৰি থাকো, সেয়া মোৰ ভালপোৱা নহয়, তোমাৰ বাবে সন্মান। মোৰ আগমনে যদি তোমাৰ শিল্পক কলঙ্কিত কৰে, মই থাকিম নোৱাৰে।” ঈপসিতাই মাথোঁ হাঁহি দিলে—এটি বিষাদময় হাঁহি, যেন নৃত্যৰ শেষ ভংগী, যি হাতত থাকে কিন্তু ৰঙ নাথাকে। সেই নিশা অভিজিৎ নামঘৰৰ ওচৰত ঈপসিতাৰ শেষ নৃত্য চাইল—পোহৰৰ আঁৰত, শব্দৰ বাহিৰে। তাৰপিছত তেওঁ নিজৰ খাতাখন বন্ধ কৰিলে—তেজিমলাৰ ইতিহাসত ঈপসিতাৰ নাম থাকিল, কিন্তু তেওঁৰ বুকুত থাকি গ’ল এক নিঃশব্দ ভূতৰ দৰে বাজি থকা গান।

_

গাঁওখনৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ আগৰ দিনা, অভিজিৎ মনৰ ভিতৰত এটা গভীৰ হাহাকাৰ লৈ নামঘৰিপথৰ ওচৰৰ বনপথেদি ফুৰি আছিল। চিৰকালৰ বাবে বিদায় লৈ যাবলৈ তেওঁ সাজু হৈছিল যদিও, তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰত ঈপসিতাৰ হাঁহি, চুপ, দৃষ্টি আৰু সেই নৃত্যৰ আভাসবোৰ পাথৰৰ দৰে জমা হৈ পৰিছিল। বনখন শান্ত আছিল, মাথোঁ কেতিয়াবা পাতৰ ফাঁকেৰে বতাহত ধ্বনিত হওঁতা পৰুৱাৰ গুঞ্জন, চৰাইৰ কুজন, আৰু বহু পুৰণি বৃক্ষবোৰৰ নিঃশব্দ উপস্থিতি। তেওঁ তলৰ পাথৰত বহি থাকিল, যেন গছপুলিৰ মাজত নিজকে অলপ হেৰাই পাব।

অলপ পাছতেই ঈপসিতা ওলাই আহিল, যেন সিঁচৰিত কোনো মেঘৰ ছাঁ। তেওঁৰ গাত ঘামৰ দহি, কপালত বেলিৰ সাঁচি, কিন্তু মুখখন আগৰ দৰে স্থিৰ। অভিজিৎ চকু তুলিলে ঈপসিতাৰ চকুত এক অপৰিস্ফুট আভা দেখিলে—কোনো তীব্ৰ অভিমান নাছিল, মাথোঁ এটা তিতাল অনুভৱ, যেন বহু কথা ক’ব খুজি বতাহত উভালি থোৱা। ঈপসিতাই ক’লে, “গৱেষণা শেষ, আপুনি উভতিব। মোৰ বাবে কোনো অভিমান নাই, কিন্তু আপুনি যাওঁতে মোৰ এখন কথা লৈ যাওক। মই নাচো কাৰণ মই তাক ভাল পাওঁ—নাচেই মোৰ মুখ, মোৰ দৃষ্টি, মোৰ প্ৰেম। কিন্তু আপুনি আহি মই বুজিলোঁ—কেতিয়াবা নিজৰ প্ৰেমতো ভয় লাগে।” অভিজিৎ অলপ আগবাঢ়ি ঈপসিতাৰ হাতটো ধৰিলে—সেয়া কোনো চাহনিৰ অনুমতি ছাৰাই হোৱা এক সম্পূৰ্ণ সংযোগ।

তেওঁ ক’লে, “মই যাওঁ, কিন্তু আপুনি মোৰ খাতাত মাথোঁ এজন শিল্পী নহয়। আপুনি মোৰ অস্তিত্বৰ এখন অধ্যায়। আপুনিত মই বুজিছোঁ—নাচ যে মাথোঁ দেখুৱাব লগীয়া নহয়, ই অনুভৱৰ সাৰত থাকিব পাৰে।” ঈপসিতাই চকু বন্ধ কৰি ক’লে, “আপুনি জানেনে, গাঁৱৰ পৰা বহু দূৰ এপাহাৰৰ ওপৰত এটি বৰগছ আছে, যিটোত কৈ আছে—যি গছত প্ৰেম সাঁচি থোৱা যায়, সেয়া কেতিয়াও শুকায় নাযায়। আপুনি যাওঁ, কিন্তু যেতিয়া হৃদয়ত পুনৰ নৃত্য বাজে, জানিব—মই এখেতেই আছোঁ।” সেই মুহূৰ্তত দুয়ো একে ৰখাত, কোনো শব্দ নোহোৱাকৈ, কোনো চকু ভিজাই, কোনো অঙ্গালিঙ্গন নকৰাকৈ এক নিৰ্বাক আত্মীয়তাত জড়াই পৰে। বনৰ মাজত, পোহৰৰ সোঁতত, এক নীৰৱ চুম্বন যেন বতাহত উৰি যায়। অভিজিৎ জানে, এই অনুভৱ কোনো সময়ৰ নহয়—এইটো ইতিহাস নহয়, এইটো সেই অনাবিল অনুভৱ, যি হৃদয়ৰ খাতাৰ অন্তিম পৃষ্ঠাত অলেখ গোপন পদচিহ্ন এৰাই থৈ যায়।

_

তেজিমলা ধেমালিপুৰী সন্দলিৰ গছৰ তলত বহি আছিল, হালধীয়া মাটিৰ সৈতে তেওঁৰ জোনাক পোহৰত উজ্বল সোণৰীয়া মেখেলা চাদৰখন যেন এক ক্ষণিক বেলিৰ প্ৰতিচ্ছবি। তলত এপিনচ নিঃশব্দ চুপচাপ বসি থকা মাধৱৰ চকুত উজলি উঠিছিল এক অপৰিসীম কোমলতা। আগৰ দিনৰপৰা তেওঁলোকৰ মাজত হোৱা কথোপকথনে যেন এটা অদৃশ্য বাট মুকলি কৰি দিছিল। কিন্তু সেই বাটত কিজানি কিবা বাধা আছিল—সমাজ, সময়, অথবা নিজকে নিজে লুকুৱাব খোজা অনুভৱ। তেজিমলাই মাধৱক চাই ক’লে, “মই নাচো, কিয়নো সেয়া মোৰ জীৱনৰ স্পন্দন। কিন্তু যেতিয়া কোনোবাই চকুত নাচৰ বাহিৰে অন্য কিবা দেখে, সেয়া মোৰ বাবে নতুন অনুভৱ হয়।” মাধৱ সাৱটি লোৱা গম্ভীৰ সুৰে কৈছিল, “তুমি নাচা, কিন্তু মই দেখা পাইছোঁ এক প্ৰাচীন পূৰ্ণিমাৰ জোনাক, যি তোমাৰ দেহ-ভঙ্গিমাৰ পৰা গৈ তোমাৰ আত্মালৈ বিয়পি পৰে।”

সন্ধিয়াৰ জোনাকত নিজৰ ছাঁ চাই তেজিমলাই অনুভৱ কৰিছিল—তেওঁ কেতিয়াবা এই দৰে আত্মসমৰ্পণ কৰা নাই। শিৱদেৱ নাগৰিক নাট্যসন্ধিয়া অনুষ্ঠানটো আহিবলগীয়া। মাধৱে তেজিমলাৰ ঘৰতে থকা তেওঁৰ মাকৰ সৈতে দেখা কৰি ল’ব বুলি মনস্থ কৰে। তেজিমলাৰ মাক মণিৰন্ধনীৰ চোকা দৃষ্টিৰে মাধৱক লক্ষ্য কৰিছিল। “গৱেষণা কৰি মানুহে মনৰ কথাও জানিব পাৰেনে?” তেওঁ জোকাৰি কৈছিল। মাধৱ মিচিকিয়াই ক’লে, “মনত থকা কথাবোৰ কেতিয়াবা চকুৱে কৈ দিয়ে। মোৰ দৰে গৱেষকক বিশেষ যন্ত্ৰ লাগে নে?” সেই উত্তৰে এক সোণালি হাঁহিৰে তেজিমলাৰ মাকে এক চূড়ান্ত স্থিৰতা অনুভৱ কৰিছিল। এনে গম্ভীৰ আৰু নীৰৱ চোৱাৰ মাজতো মাধৱৰ মাজত আছিল এক আকৰ্ষণ—যি এক গৱেষণাৰ বাহিৰে আবেগেৰে পৰিপূৰ্ণ।

পৰদিনা, অনুষ্ঠানৰ আগদিনা তেজিমলাই প্ৰথমবাৰৰ বাবে মাধৱৰ অনুৰোধত তেওঁক নিজৰ ৰিহাৰ্ছেলত বহিবলৈ অনুৰোধ জনালে। মাধৱ মঞ্চৰ সন্মুখৰ শিলৰ ওপৰত বহি আছিল, আৰু তেজিমলা, ঘূৰি, পাক খাই, মুখখন জোনাকত উজ্বলাই, তাণ্ডৱৰ ধুনত নিজকে বিলীন কৰি দিছিল। মাধৱৰ চকুত সেই সময়ত কেৱল এটা নৃত্যশিল্পী নহয়, তেওঁৰ অতীত, বৰ্তমান আৰু সম্ভাৱ্য ভৱিষ্যৎ আছিল। শেষ মুহূর্তত তেজিমলাই যেতিয়া মুখখন মাধৱৰ দিশে ঘূৰাইছিল, তেওঁ যেন ক’ব খুজিছিল—“মই তোমাক অনুভৱ কৰিছোঁ।” সেই অনুভৱেৰে তেওঁলোকৰ মাজৰ বতাহ হঠাৎ থমকি ৰ’ল, যেন দুয়োৰে মাজত সময় হেঁপাহৰ দৰে থমকি ৰ’ল।

_

পুৱা হালধীয়া পোহৰখনে গাঁৱৰ চৌপাশে ধীৰে ধীৰে পাতি ধৰিলে, যেন তেজিমলাৰ জীৱনত নতুন এটি আলোকৰেখা পৰিল। দুদিন আগতে, জোনাকীজিলিকা মঞ্চত তেওঁৰ নৃত্যৰ অন্তিম মুহূৰ্তত দীপেনৰ চকুৰ সেই গভীৰ দৃষ্টিটো, যিটো সঁচাকৈয়ে তেওঁৰ অন্তৰৰ গভীৰতম ভাগলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল, আজিও তেজিমলাই অনুভৱ কৰিছিল। তাৰ পিছত দীপেন তেওঁক ধৰি কোৱা কথাবোৰ—”তোমাৰ নৃত্যতেই মই মোৰ গৱেষণাৰ বাট বিচাৰি পালোঁ”—এই বাক্যখিনিয়ে যেন তেওঁক সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ পৰা বেলেগ কৰিলে। সি ক’লে, “এইখন কেৱল এক গৱেষণা নহয়, এইটো মোৰ জীৱনৰ সংগীত, আৰু সেই সংগীতৰ তালে তুমিও হাঁহা, তেজিমলা।” সেই কথাবোৰ শুনি তেজিমলাৰ দুচকুৰ কোণত নীৰৱে কিছু চকুপানী ওলাই আহিছিল। তেতিয়াৰ পৰাই দুয়ো যেন নীৰৱভাৱে এটা নতুন অধ্যায়ৰ দিশে আগবাঢ়ি গৈছিল। দীপেনৰ এই মানৱীয় উচ্ছ্বাস, তেওঁৰ মাটিৰ ভাষাৰ প্ৰেম, আৰু স্থানীয় সংস্কৃতিক প্ৰতি সঁচা আগ্ৰহ তেজিমলাৰ ভিতৰত গুপ্তভাৱে সজীৱ হৈ আছিল। তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল, যেন দীপেন তেওঁৰ নৃত্যৰ ভাষা উপলব্ধি কৰিছে, আৰু এই উপলব্ধিটোৱে তেওঁক অব্যক্ত ভাবে দীপেনৰ ওচৰলৈ আনে।

কিন্তু কোনো গল্পেই মসৃণ নহয়। দীপেনৰ চিটি এখন গৱেষণাৰ অনুমোদন পত্র আহি পৰিল। তেওঁক পুনৰ দিল্লীলৈ উভতি যাব লাগিব। ই একেবাৰে তেজিমলাৰ মনত কেতিয়াও অহা চিন্তা নাছিল। তেওঁ ভাৱিছিল, দীপেন থাকিব, আৰু তেওঁলোক একেলগে গাঁওখনৰ শিল্প সংস্কৃতিক লৈ বহু কাম কৰিব। কিন্তু বিদায়ৰ সেই কথাষাৰ শুনি তেজিমলাৰ হৃদয়ত এটা নিঃশব্দ শূন্যতা খুলি পৰিল। দীপেন কলে, “মই যাব লাগিব, কিন্তু এই গাঁও, এই নৃত্য, আৰু তুমি—সকলো মোৰ গৱেষণাৰ অমৰ পৃষ্ঠাত আঁকি থম।” তেজিমলাই মাথোঁ হাঁহি ক’লে, “তুমি ফুৰা, দীপেন। গৱেষণাৰ প্ৰয়োজন আহে। মই জানো, তুমি উভতি আহিবা। কাৰণ তোমাৰ চুটিত মোৰ নৃত্যৰ ধূলি লাগি আছে।” বিদায়ৰ পুৱা তেওঁলোকে জোনাখিলাত শেষবাৰ সংগোপনে দেখা কৰিলে। কোনো প্ৰতিশ্ৰুতি, কোনো প্ৰেমৰ প্ৰচলিত বাক্য নাছিল; মাত্ৰ দুজন মানুহ—এজন নিজৰ শিকৰ বিচৰা, আৰু এজন শিকৰৰ সৈতে লুকাই থকা স্বপ্ন। দীপেন তেওঁক এটা পানীত উকা আঙুলিৰ আঁচত নৃত্যৰ ৰূপ দাঙি ধৰি কলে, “তোমাৰ দৃষ্টিতেই মোৰ বোধ উদয় হয়। তেজিমলাৰ দৃষ্টি—মোৰ গৱেষণাৰ প্ৰথম শিতান।”

তাৰ পিছত বহু বছৰ পাৰ হ’ল। গাঁওখনো কিছু সলনি হ’ল। নতুন বালিকা-বিদ্যালয় খোলাৰ সময়ত, তেজিমলাক প্রধান অতিথি হিচাপে নিমন্ত্ৰণ দিয়া হৈছিল। সেই অনুষ্ঠানৰ শেষত তেওঁক এটা সৰু পেকেট দিলে—ঢাকনিটো খুলিতেই তেজিমলাৰ বুকুত এটা ধাক্কা খালে। ভিতৰত আছিল দীপেনৰ দৰমহাৰ চিঠিখন—”তোমাৰ নৃত্যৰ চাবি হে মোৰ গৱেষণাৰ দ্বাৰা।” আৰু তাৰ সৈতে এটা সৰু ছবি—জোনাকীজিলিকাৰ মঞ্চত তেজিমলাৰ শেষ নৃত্যৰ মুহূৰ্ত। তেওঁ চকু বন্ধ কৰি অনুভৱ কৰিলে, দীপেন হয়তো আহিব নোৱাৰে, হয়তো তেওঁ ইতিহাসৰ পৃষ্ঠাত লুকাই পৰিছে; কিন্তু তেজিমলাৰ দৃষ্টিত সি আজিও সজীৱ, সি আজিও জোনাকীজিলিকাৰ দীঘল সুৰত নাচে। এই অগোপন ভালপোৱাই, এই নীৰৱ সম্পর্কই যেন দুজন পৃথক পথৰে গৈ ওলমি ৰ’ল—এটা দৃষ্টিৰে, আৰু এটাৰ শব্দৰে। “তেজিমলাৰ দৃষ্টি”—এটা নাম, যি হয়তো কেতিয়াও কোনো গৱেষণা কাগজৰ শিৰোনাম হ’ব, কিন্তু প্ৰেমৰ ইতিহাসত সেয়া এটা ধুনীয়া নৃত্যহে।

_____