চিন্ময় বৰ্মন
১
গুৱাহাটীৰ সেই পুৱা আছিল অন্যদিনৰ দৰে নহয়—বিহানীয়া বতৰ সুন্দৰ, দীঘলীয়া ওলমা মেঘে কটন কলেজৰ ওপৰত পৰিছলীয়া ৰোদেৰে শেহ পিন্ধাইছিল আৰু বকুলৰ গোন্ধত আৱদ্ধ আছিল গুৱাহাটী নগৰৰ ইঞ্জিনক্লাচ ৰাস্তাসমূহ। বাটলৈ ওলোৱা মানুহবিলাক যেতিয়া সংবাদ কাগজৰ হেডলাইনত চকু পেলালে, তেওঁলোকে ধৰি নাপালে যে পৃষ্ঠা একত লিখা এটা লাইনত কেনেকৈ ইমান ডাঙৰ গল্প লুকাই থাকে—“অসম ৰাজ্যিক চিৰিয়াখানাৰ সকলো জন্তু পলাই গৈছে—নগৰত দৃষ্টিগোচৰ!” তাৰ ঠিকে তলত এক প্ৰশস্ত ফটো—পৰিধান নকৰা, কিন্তু যি কিবা এটা নীলপৰীয়া বস্ত্ৰ বুকুত বান্ধি ধৰা এক গজহস্তই গড়েশ্বৰ চাৰিআলি মুকলি হাত কৰি গাড়ীৰ ৰখ দিয়াৰ দৃশ্য। এই ফটোটোত কোনো শংকা নাই—চকুত চকু দিলে স্পষ্টকৈ চিনাক্ত কৰা যায় এইটো চিৰিয়াখানাৰ সেই ৩৮ বছৰৰ পুৰণা গজহস্ত “ৰঘু”। তাৰ ওচৰতে এখন স্কুটাৰত উঠি থকা এগৰাকী বৃদ্ধাই হেঁপাঁহ কৰি চাই আছে। এই দৃশ্য কেৱল বাস্তৱ নহয়, যেন কোনো সপোন—অথবা, আমাৰ সমাজই সপোনলৈ লৈ যোৱা বাস্তৱ। কিছুমান মানুহে সংবাদক জোকাৰি ক’লে, “এয়া কিবা নতুন ষড়যন্ত্ৰ!”; আন কিছুমানে কলে, “জন্তুবোৰে জ্ঞান পাবই লাগিছিল!” এইদৰে পুৱা ৮ বজাৰ মাজত, জনতা কেতিয়াবা পিঁপৰি দেখা দিছিল লাঠী-বৰগা লৈ চিৰিয়াখানালৈ, আৰু কেতিয়াবা নগৰৰ ৰাজপথলৈ—জানিবলৈ জন্তুবোৰে ওলাই ক’ত কি কৰিছে।
চিৰিয়াখানাৰ তলৰ গেট ভাঙি পলোৱা এই পঞ্চাশৰো অধিক জন্তুপাকীৰ মাজত বিশেষকৈ চিনাকি হ’ল তিনিজন: গজহস্ত “ৰঘু”, বান্দৰ “মাতালু”, আৰু বাঘ “সিংহেশ্বৰ”। ৰঘু পাহাৰভাগত থকা চিৰিয়াখানাৰ সৰু পুখুৰীৰ কাষৰ সেই প্ৰাচীন গজহস্ত, যাক দেখা নাপালেও শব্দে চিনিব পাৰি—তেওঁৰ ফুঁ আৰু ভোঁতালি শব্দত তিতাবাটি কঁপিছিল। পলাই ওলাই অহাৰ পিছতেই তেওঁ কিমান তাড়াতাড়িত নগৰৰ পৰা উজিওৱা নহ’ল, সেইটোয়ে প্ৰমাণ কৰিলে তেওঁ ইচ্ছায়েই ওলাইছিল। গজহস্ত ৰঘুৰ “পথ নিয়ন্ত্ৰণ”ৰ কৰ্মসূচী আৰম্ভ হ’ল জাঁহে—বেলতলা, চানমাৰি, জ্যোতিপ্লাজা, আৰু পল্টনৰ ৰাস্তা পাৰ হোৱা গাড়ীবোৰে হঠাৎ এটা শৃংখলাত চলিব ধৰিলে। তেওঁৰ পিঠিত এখন তৰকাৰিৰ গাঁঠি, চকুত শীতলতা, আৰু জিভাৰ জপ—যেনে কোনো লেটলতীয়া হাইৱে-গাইড হৈ পৰিছে! আনহাতে বান্দৰ মাতালু অতি দ্রুত ৰাজনৈতিক দল এখনত নাম লিখাইছিল। মাত্ৰ দুদিনৰ ভিতৰতে তেওঁখিনিত “বিষ্ণুপুৰ জনসংঘঠন” নামৰ এটি পৰিষদ গঠন কৰা হ’ল আৰু মাতালুৰে নেতা ঘোষণা। তেওঁ কলা মুকলি মঞ্চত বহি ক’লে, “মই ৰাজনীতি শিকিছোঁ মোনালিৰ ঠায়ে, আৰু চালনা শিকিছোঁ বেগুনৰ গছত!” তাৰ পিছতে তেওঁ সমাজৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ ওপৰত ভাষণ দিব ধৰিলে—”মানুহৰ সমস্যা পশুৰ দৰে নহয়, কাৰণ মানুহে পশুৰ দৰে ভাবিব নোৱাৰে!” জনতা হাঁহি হাঁহি কন্দে। এই কথাবোৰ সংবাদমাধ্যমত ভাইৰেল হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। সোণাৰ চেৰিয়াত এক কণা বাঘ ‘সিংহেশ্বৰ’ ৰাজধানী স্কুলৰ “নৈতিক শিক্ষা”ৰ শিক্ষকৰ পদত বহি যায়। বাঘজনে ক’লে—”আজিৰ শিক্ষাৰে জন্তুকো সভ্য কৰিব পাৰি, আৰু মানুহকো নম্ৰ কৰি তুলিব পাৰে।” সিংহেশ্বৰৰ উপস্থিতিত বিদ্যালয়খনৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ নম্ৰতা আৰু সুশৃংখলতা ইমান বৃদ্ধি পায় যে প্রধান শিক্ষক পর্যন্ত চৌখিন হৈ যায়। বাঘজনে পঢ়োৱা পাঠ আছিল—”সংযম, নৈতিকতা আৰু খাদ্য শৃংখলা”—যিয়ে মানুহৰ বিদ্যালয়ত পশুৰ পৰা পঢ়া প্ৰথম পাঠ হিচাপে পৰিগণিত হ’ল।
ইয়াৰ পাছৰ দিনবোৰত যেন গুৱাহাটীৰ মানুহে এটা নতুন দৰ্শন পালেগৈ—এখন এনে সমাজ গঢ়ি উঠিল, য’ত পশুৱে নিজৰ স্থান নিজেই সংহতিৰে স্থাপন কৰিলে। গঁড়জনে দৰ্জীৰ দোকান খুলিলে—”ভয় নাই, এই সেলাইয়ে জোখৰ ঠিক দিব!” বুলি এক শ্লোগান বান্ধি দোকানৰ ওপৰত লগালে। সজাৰুটোৱে স্পা চেলুন খুলিলে—”কাঁইটৰে মোহ” নামৰ—য’ত মেছেজৰ বাবে একেবাৰে প্ৰাকৃতিক উপায় ব্যৱহাৰ কৰা হ’ল। বেজিজনে কচৰিকাঠত “সত্য সন্ধান” নামৰ এজনা উকীল হৈ বহু ন্যায়-অন্যায়ৰ ফাইল পাতিলে। কুকুৰে জাঁপ মাৰি হস্পিটেলৰ গে’টত “ভিজিল” কৰি গ’ল—জীৱনৰ সংহতি ৰক্ষা কৰিব। বেজীৰ যুক্তি, গঁড়ৰ কেতাবি, বাঘৰ নীতি—সকলোয়ে সমাজক সলনি কৰিলে। সংবাদমাধ্যমে নাম দিল—”Post-Zoo Civilization”। প্ৰশাসনে এক বৈঠক ডাকি চিৰিয়াখানা বন্ধ ঘোষণা কৰিলে। তাৰ ঠাইত গঠন হ’ল—“জন্তু-মানৱ সহযোগ শিক্ষা কেন্দ্ৰ”—য’ত পাঠদান কৰে সিংহেশ্বৰ, পৰামৰ্শ দিয়ে বান্দৰ মাতালু, আৰু নিৰীক্ষণত থাকে গজহস্ত ৰঘু। এই নতুন সমাজত মানুহ হ’ল শ্ৰোতা আৰু জন্তু হ’ল বক্তা। ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে জংলীজীৱনে সভ্যতা শিকালে—এক বিদ্ৰূপৰ জয়, য’ত পশুৰা সভ্য হ’ল আৰু সভ্যতাই পশুবৎ হৈ ৰ’ল।
২
নগৰখনত পঁজাবোৰ সজাই থোৱা সভ্যতাৰ পৃষ্ঠত প্ৰাণীসমাজে এক নতুন অধ্যায় লিখিবলৈ ধৰিলে, য’ত মুখ্য চৰিত্ৰ হ’ল এখন অস্থায়ী মঞ্চৰ ওপৰত জাঁপ মাৰি উঠা বান্দৰজনে। মাতালু—নগৰৰ এজন “জনপ্ৰতিনিধি”—অতীতৰ বান্দৰ মাফিক নুমাই দৰং খেলি থকা জন্তু নহয়, বৰং তেওঁ এতিয়া সংবাদ মাধ্যমৰ হেডলাইন, মিছিং চুলিৰ মাজৰ ৰাজনীতিক, আৰু সংবাদ প্ৰতিনিধিসকলৰ ‘ফেভাৰিট কোট মেকাৰ’। দিনটোত তিনিটা সংবাদমাধ্যম তেওঁক সাক্ষাৎকাৰৰ বাবে খোজ খুজিছিল—“কেনেকৈ আপুনি ভোট পেলাই ৰাজ্যৰ বননীতিৰ উন্নতি কৰিছে?” মাতালু উত্তৰ দিছিল, “বনৰ বাহিৰতে বন বঢ়াইছো, সেয়েই সভ্যতাৰ পোনপটীয়া পথ।” তেওঁৰ চৰকাৰী কাৰ্যালয় আছিল এটি বটগছৰ তলত, য’ত কঁহুৱাৰ পাতৰে বনোৱা পেডেষ্টেলত বহি তেওঁ অতি গম্ভীৰভাবে জনসাধাৰণৰ অভিযোগ শুনি থাকিলে—”কুকুৰজনে অলপ বেছি ভুকি উঠে”, “ঘোঁড়াজনে বাটৰ মাজত হাগে” বা “গঁড়ৰ দোকানত নতুন ফেশ্বন তেতেলাৰ পাতৰে মুঠিয়াই দিছে!”। মাতালুৰ সদৰী হৈছিল—তেওঁ সকলো সমস্যাৰ সমাধান দিব, কিন্তু প্ৰথমে কলা খাব লাগিব। তেওঁ শপত ল’লে, “মানুহৰ দৰে কথা ক’ব, কিন্তু কাম কৰিম বাঁদৰ দৰে!” আৰু নাগৰিক সমাজে তেওঁৰ এই কথাক ব্যংগ নুবুজি চমৎকাৰ বুলি গ্ৰহণ কৰিলে। একেদিনাই নগৰৰ বিভিন্ন স্থানত “মাতালু মন্দিৰ”, “বাঁদৰ বাহিনীৰ শাখা কার্যালয়” ইত্যাদি স্থাপন হ’ল। জনসাধাৰণ যেন এক উপহাসভৰা মজাৰ জগতত প্রবেশ কৰিলে—য’ত প্ৰতিটো গম্ভীৰ সমস্যাৰ সমাধান আছিল এটা নাট্যনন্দিত বক্তৃতা আৰু কলাৰ পৰিঘট।
সেই সময়তে শিক্ষা দপ্তৰৰ অন্যতম নতুন অভিমান হ’ল ‘সিংহেশ্বৰ পাঠশালা’—য’ত শিক্ষক আছিল বাঘ, আৰু পাঠ্যক্ৰমত আছিল সমাজত আচৰণ আৰু আত্মসংযম। শিক্ষক সিংহেশ্বৰে প্ৰথমদিনে বোলে—”শিকিবলৈ যোৱা মানে কাঁড় খাই থকাৰ দৰে, মিঠা যেন লাগিব লাগে, কিন্তু হজম কৰা টান।” তেওঁ কেতিয়াবা মঞ্চত বহি, কেতিয়াবা কাষৰ বননি বুলিও শিক্ষাদান কৰিছিল। তেওঁৰ পাঠশালাৰ নিয়ম আছিল—শুনা, শিকা, আৰু কাম কৰা। কোনো ছাত্ৰৰ হাতত মোবাইল পোৱা গ’লেই সিংহেশ্বৰে খোলা চকুতে চালে, আৰু সেইটোতেই ক’লা বেঞ্চত বহিবলৈ নিৰ্দেশ দি দিছিল। সিংহেশ্বৰ বিদ্যালয়ত ‘মানৱ আচৰণৰ পশুসমতা’ নামে এখন নতুন পাঠ্যবিষয় অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, য’ত শিক্ষাৰ্থীসকলে শিকিছিল—‘মানুহে কেনেকৈ পশুৰ পৰা শৃংখলা শিকিব পাৰে’। বাঘৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাই ইমান চৰ্চা পেলালে যে নগৰৰ অন্য বিদ্যালয়েও সিংহেশ্বৰ পাঠ্যবিষয় অনুসৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে। শিক্ষাদান পদ্ধতিৰ বিশেষত্ব আছিল—হিংস্ৰতা নহয়, নম্ৰতা; খাদ্যৰ লালসা নহয়, জ্ঞানৰ ক্ষুধা। এক দিন ছাত্ৰ এজন কৈ উঠিল—”স্যাৰ, আপুনি বাঘ নহয়, আপুনি পুৰুষ সিংহ!” সিংহেশ্বৰে মাত্ৰ হাঁহিলে। সংবাদ কাগজে লিখিলে—“পূৰ্বৰ শিক্ষক সোঁৱৰণীৰ ভাণ্ডাৰ সিংহেশ্বৰ!”
তৃতীয় সপ্তাহত এই জন্তু-সভ্যতাৰ প্ৰভাৱ নগৰৰ ভিতৰৰ পৰা বাইৰৰ ফালে ব্যাপকভাৱে বিস্তৃত হ’বলৈ ধৰিলে। আন ঠাইৰ পৰা আহি থকা অতিথি প্ৰাণীৰ দল—এখন অন্তৰ্নিহিত বিপ্লৱৰ মাৰ্গত নামি পৰিল। গঁড়জনে দৰ্জীৰ দোকানৰ পাছফালে এখন “সেলাই শিক্ষালয়” খুলি দিলে, য’ত পাত, বোকা, আৰু পাতল কাঠেৰে কাপোৰ বনোৱাৰ কৌশল শেখোৱা হ’ল। সজাৰুৰ ‘নেইল থেৰাপি’ ইমান প্ৰচলিত হ’ল যে মানুহে জন্তুৰ স্পর্শত চিকিৎসা পোৱাৰ অভ্যাস গঢ়ি তুলিলে। বেজি আইনবিদ হ’লেহি নহয়, তেওঁ অসম বিধানসভাত “বনজন্তু অধিকাৰ আইন” পৰীক্ষা কৰিবলৈ আহ্বান জনালে, য’ত তেওঁ ক’লে—”যদি মানুহে পশু বনিব পাৰে, তেন্তে পশুৰো অধিকার থাকা উচিত!” এই বিল পাস হোৱাৰ পিছে, চিৰিয়াখানাৰ নিৰ্মম ইতিহাসৰ সোধা-সুধিও আৰম্ভ হ’ল। নগৰৰ বিভিন্ন ঠাইত চিত্ৰ প্রদর্শনী আৰম্ভ হ’ল—”জন্তুৰ দৃষ্টিৰে সমাজ”, “কেইদিনৰ স্বাধীনতা”, “গজহস্তৰ চকুত সভ্যতা”। মানুহে আকৌ ভাবিবলৈ ধৰিলে—“সঁচাকৈয়ে জন্তুবোৰে আমাৰ তুলনাত বেছি সংগঠিত, সৎ আৰু নিয়মমনা নহয় নেকি?” ইপিনে কিছু মানুহ জটিল প্রশ্ন তুলিবলৈ ধৰিলে—”এই সভ্যতা সঁচাকৈয়ে সভ্য নে এটি নাট্যৰ ভিতৰত গঢ়ি উঠা হালধীয়া যুৱ দৃষ্টিভংগী?” এইটো জানিবৰ বাবে তেওঁলোকে সভ্যতাৰ মাজত অ-সভ্যতাৰ সন্ধানত নামি গ’ল, কিন্তু তেওঁলোকে দেখা পালে কেৱল এটা কথা—“যিমানেই চেষ্টা কৰা, বান্দৰে সদায় ডালতেই থাকিব, আৰু বাঘে সদায় চকু মেলি চাব।” জন্তুবোৰে জনতাৰ চক্ষু খুলিবলৈ হ’ল স্পষ্ট এক আয়না—য’ত কেতিয়াবা জন্তু মানুহলৈ আৰু মানুহ জন্তুলৈ পৰিণত হ’বলৈ ধৰিলে।
৩
চহৰৰ দক্ষিণ-পূব কোণত, য’ত নগাঁও ৰোডে মহানগৰীৰ হাঁহিৰে মিশ খাইছিল, সেই পুৱা হঠাৎ সকলো যানবাহন ৰৈ গ’ল। কাৰণ, গজহস্ত ৰঘু—অসম ৰাজ্যিক চিৰিয়াখানাৰ আটাইতকৈ বয়সীয়া, অভিজ্ঞ আৰু স্থিৰচিত্ত জন্তু—বেলেগ হৈ এখন বটগছৰ ছাঁত সড়ক নিৰীক্ষণ কৰি বহি আছিল। তেওঁৰ পিঠিত এখন জেউতী পৰিধান, দুহাতৰ মাজত এখন লাঠি, আৰু দাঁতৰ কাষত এখন বাঁহৰ বাঁহী। তেওঁ বেলেগ আছিল, কাৰণ নগৰটোৰ চঞ্চলতা তেওঁক হেৰুৱা শান্তিৰ স্মৃতি দিলে, আৰু তেওঁ স্থিৰ কৰিলে—মানুহৰ ব্যস্ততাৰ মাজতে এখন সুশৃংখল সমাজ গঢ়ি তোলা যাব। ৰঘুৰ সৃষ্ট সমাজত ‘পথ ব্যৱস্থাপনা’ মানে কেৱল গাড়ী নিয়ন্ত্ৰণ নহয়—সেই সমাজত খোজ কঢ়িওঁতা, বিহু বজাই থকা কিশোৰ, বগলী চাই থকা শিশুসকল, আৰু দৌৰি থকা ডেলিভাৰী-বয় সকলেও পথত প্ৰশান্তি পোৱা। তেওঁ দিনে দুবাৰ বাঁহী বজাই সিগনেল দিয়ে—সেউজীয়া বুলি কোৱা মানে হাঁহি, ৰঙা মানে কাষলৈ আহি চকু মেলি চাই থকা। ৰঘুৰ নিৰ্দেশনা অমান্য কৰিলে, তেওঁ ভৰিৰে ধীৰে ধীৰে গাড়ীখনৰ কাষলৈ যায়, গাড়ীৰ হেডলাইটত চকু মেলি চালে, আৰু মালিকে নিজেই গাড়ী থৈ “I’m Sorry Sir” বুলি ক’বলৈ বাধ্য হয়। গজহস্তজনৰ পদচিহ্নত মানুহে শিকিলে—আইন মানা মানে ভয় নোহোৱাকৈ নিৰ্ভয় হৈ চলা। এটা চুটী ঘটনাই সেয়ে চহৰখনত কাহিনীৰ দৰে বিয়পি পৰিল—এবাৰ এজন মন্ত্রীৰ কনভয় ৰঘুৰ বাহাৰ দৰে ঠাই অতিক্ৰম কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতেই, ৰঘুৱে তেওঁৰ গাড়ীৰ আগত দাঁতি মেলি ফুঁ দিল, গাড়ী থমকি ৰ’ল, আৰু মন্ত্রীজন খুন্দা খাই গাড়ীৰ পৰা ওলাই ক’লে—”এইটো কোনো সাধাৰণ জন্তু নহয়, এইটো হ’ল সমাজত নিয়মৰ প্ৰতীক!” তাৰপিছত ৰঘু ‘আদৰ্শ গজহস্ত’ বুলিও জনপ্ৰিয় হ’ল। সংবাদমাধ্যমত এদিন এডিটৰিয়েল ওলাল—”গজহস্তৰ পলায়ন সভ্যতাৰ পুনৰ আগমন!”
এই গজহস্তৰ গম্ভীৰতা আৰু নিঃশব্দ ধৰ্মপালনত উৎসাহিত হ’ল আন এগৰাকী অভিমানী—গঁড়। গঁড়জনৰ নাম আছিল টিকলু, যাক চিৰিয়াখানাত “চুপচাপ গঁড়” বুলি জনা গৈছিল। চিৰিয়াখানাৰ সীমা পাৰ হৈ অহাৰ পিছতে টিকলুৱে ওলাই গৈছিল শিলপুখুৰীৰ মাজমজিয়াত, য’ত এখন পৰিত্যক্ত দোকান চাই তেওঁ সিদ্ধান্ত লৈছিল—এই ঠাইত তেওঁ “শৃংখলাবদ্ধ সেলাই শিক্ষা কেন্দ্ৰ” খুলিব। টিকলুৰ দৰ্জী দোকানৰ সাইনব’ৰ্ড আছিল হাতত হোল্ডাৰ ধৰা এক গঁড়ৰ ছবি, তলত লিখা—“ফাইপালীয়া শুঙৰ সেলাই: মোটা মানুহ, ডাঙৰ সমস্যা—মই মিলাই দিম!” গঁড়জনে তেওঁৰ কাষৰ তিনিটা বান্দৰক সহকাৰী হিচাপে নিযুক্ত কৰিলে—এজন মাপ লৈছিল, এজন কাপোৰ কাটি দিছিল, আৰু আনজন ঘূৰি ঘূৰি কাষ্টমাৰৰ কাষত মিঠা হাঁহি দি ক’লে—”মাছৰ নলা, গঁড়ৰ চেলা—হেনো শ্ৰেষ্ঠ ফিটিং টিকলু দাদাই দিয়া!” টিকলুৰ সেলাই বিদ্যাৰ বিশেষত্ব আছিল—তেওঁ কাপোৰ কাটে না, তেওঁ কাপোৰৰ সৈতে কথা পাতি কাপোৰে নিজেই কেনেদৰে মিলিব বিচাৰে, সেইটো বুজি সেলাই কৰে। বহু বেলিকা লোক একেৰাহে আহি ক’লে—”দাদা, মই জীৱনত কেনে লোক হওঁ, সেই অনুসৰি জোঁকা দিয়া।” টিকলু এবাৰ কাপোৰক চুঁহি চুঁহি ক’লে, “তোমাৰ অভ্যন্তৰ সঁচা, বাহিৰৰ ফটা, মই ভিতৰৰ মানে বুজি বাহিৰ মিলাই দিম।” তেওঁৰ হাতত কাপোৰ মানে শিৱাৰ পৰা শিক্ষা, আৰু চেলাই মানে কামৰ পৰা সংস্কাৰ। গঁড়টোৰ দোকানত বিশেষভাৱে জনপ্রিয় হৈছিল এজন পুৰণি বিধায়কৰ বাবে সেলাই কৰা “জন্মনতুন ধুতি”, যিটো তেওঁ পরিধান কৰাৰ পাছতে জিলা পৰিষদৰ সভাত ৰৈ থাকিবলৈ ধৰিলে। লোকচকুতে কথাটো ওলাল—”ধুতি সেলাই নহয়, এক নৈতিক পুনৰ্থান!”
এইবোৰৰ মাজতে, নগৰৰ চৌপাশে এটা নতুন সংস্কৃতি গঢ়ি উঠিবলৈ ধৰিলে—‘নতুন পশুচিন্তা’। য’ত জন্তুবোৰে সভ্যতাৰ নিয়ম শিকাইছিল, আৰু মানুহে সেই নিয়ম গ্ৰহণ কৰি আগবাঢ়িছিল। বিদ্যালয়, পথ, দোকান, কৰ্তব্য—সকলোতে মানুহ আৰু জন্তুৰ সহাবস্থান। ৰঘুৰ চোকা চকু, টিকলুৰ নম্ৰ কণ্ঠ, আৰু বাঘ সিংহেশ্বৰ আৰু বান্দৰ মাতালুৰ বক্তৃতাই মুঠতে এই সভ্যতাক এক অনন্য ৰূপ দিছিল। এইটো সেই সমাজ, য’ত পলাই অহা জন্তুবোৰে বন্দিত্বৰ দুঃস্বপ্নক অলপ অলপকৈ সজাই তুলিছিল এক মুক্ততাৰে ভৰা সমাজত। অথচ কেতিয়াবা কিবা এটা অপৰিচিত, অলস অনুভৱ নগৰৰ আকাশত বিয়পি পৰিছিল—কি এই সভ্যতা স্থায়ী হ’ব? নে এইটো কেৱল এটা চটকদাৰ মহুড়া? সেই সময়তে কেৱল এটা প্ৰশ্ন হালধীয়া অ’টো ৰিক্সাৰ পেছৰ চকাতে লিখা আছিল—“পলাই অহা জন্তুৱে যেতিয়া মনুষ্য হ’ব, সেয়া সমাজৰ মুক্তি, নে নতুন কাহিনীৰ আৰম্ভণি?”
৪
নগৰখনত এগৰাকী বিশেষ চৰিত্ৰৰ আগমন হ’ল—এক হাঁহ, যাৰ নাম আছিল হেমচন্দ্ৰ। সৰু পেট, দীঘল মূৰ, আৰু চকুত যেন সদায় ধৰা-ধৰিৰ হাহি। তেওঁ পল্টনবজাৰৰ পানীৰ টেংকীৰ কাষত এখন মঞ্চ বনাই, নিজকে ঘোষণা কৰিলে—”সামাজিক হাঁহি আন্দোলনৰ মুখ্য আহ্বায়ক!” তেওঁ বোলাইছিল এক বিশাল সভা—”হাঁহেৰে সমাজ চিন্তা”, য’ত বক্তা আছিল বাঘ সিংহেশ্বৰ, বান্দৰ মাতালু, আৰু দয়াৰ গঁড় টিকলু। সভাৰ আৰম্ভণিতে হেমচন্দ্ৰ হাঁহি হাঁহি ক’লে—”মানুহে হাঁহে হাহি কৰে, কিন্তু মই হাহি হাঁহে কৰোঁ!” হেমচন্দ্ৰৰ আন্দোলন কোনো দম্ভ নাছিল, কোনোৱে নিচুকিয়াই হাঁহিবলৈ শিকিছিল। তেওঁ যিমান গম্ভীৰ সমস্যা উত্থাপন কৰিছিল, তাৰ উত্তৰ আছিল কেৱল হাঁহিৰে। কোনো দলীয় চৰ্চা নহয়, কোনো প্ৰতিবাদৰ পাথৰ নোহোৱাকৈ—হাঁহিয়ে আছিল মূল অস্ত্ৰ। স্কুল, বিশ্ববিদ্যালয়, ট্ৰাফিক পইন্টত “হাঁহো সঁচাকৈ” শ্লোগানেৰে প্লেকাৰ্ড উঠিবলৈ ধৰিলে। মানুহে বুজিলে—এই হাঁহটো বেয়া নহয়, এক বিষাক্ত গম্ভীৰতাৰ প্রতিষেধক। হাঁহি এনে শক্তিশালী হ’ল যে কোনো মন্ত্রী সংবাদমাধ্যমৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দি, শেষত কৈছিল—“অৱশ্যে, এই কথা হাঁহৰ পৰা শিকিছো।” হেমচন্দ্ৰ হাঁহি হ’ল সেই সমাজৰ গোপন গীত—যি হেঁপাহ আৰু আশাৰ মাজত সজীৱ হৈ ৰ’ল।
এই হাঁহিৰ চোৱালীচোনত প্ৰবেশ কৰিলে বেজি, যাৰ নাম আছিল বিষ্ণু। বিষ্ণু—চিৰিয়াখানাৰ এজনা অভিমানী আৰু চুপচাপ বেজি, যিয়ে সদায় নিজৰ খুটা দুখন মাজত বহি মানুহৰ কথাবোৰ শুনি থাকিছিল। তেওঁ পলায়নৰ পিছত প্রথমেই আহিছিল উজনীৰ কচৰিকাঠলৈ—য’ত এখন অচল ফাইলৰ ডাঙৰ স্তূপ চাই নিজৰ ঠোঁট খুলি বুলিছিল, “নিয়মবোৰ মই ঠিক কৰিম।” বিষ্ণু আইনজীৱনৰ পাতনি পাতিলে—আৰু এদিন নিজেই আদালতৰ অনুমতিত এজন “বিশেষ পশু-উকীল” হিচাপে স্বীকৃতি পাল। তেওঁ এনেকুৱা যুক্তি তুলিছিল যিয়ে চেঞ্জ গেইম খেলাই দিলে—”মানুহে পশু বনিব পাৰে বুলি যেতিয়া স্বীকাৰ, তেতিয়া পশুৱে নাগৰিক অধিকাৰ পাবলৈ নোৱাৰে কিয়?” আদালত স্নিগ্ধ চকুত চাই থাকিল, আৰু বিচাৰপতিয়ে ক’লে—”আপোনাৰ যুক্তিত ধাৰ আছে, যেনেকৈ আপোনাৰ দাঁতত আছে।” তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিলে, কিন্তু নিজক দূৰত ৰাখিলে। তেওঁ উগ্ৰবাদী হৈ উঠা বান্দৰ চৰকাৰত উপদেষ্টা হৈ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ল, আৰু আইন বিভাগত “চিৰিয়াখানা নিৰ্মূল বোৰ্ড”ৰ খসৰা তৈয়াৰ কৰিলে। হেমচন্দ্ৰ হাঁহি আৰু বিষ্ণু বেজিয়ে একেলগে এদিন সংবাদমাধ্যমত বহি ক’লে—”মানুহৰ জনপ্ৰতিনিধি যেতিয়া জন্তু হয়, তেতিয়া জন্তুজনৰ নীতিতো শুদ্ধতা থাকিবই লাগে।” ই এক বিপ্লৱ হ’ল—সামাজিক চিন্তা, সভ্য নীতি আৰু বিদ্ৰূপৰ আয়নাত গঢ়ি উঠা এক নতুন বাস্তৱ।
চহৰখনত সেই সময়ত প্ৰতিদিনে কোনো না কোনো ঠাইত নতুন পৰীক্ষা চলিছিল—কেতিয়াবা বাঘে পথ-পাঠশালাত “উগ্ৰতা বনাম সাহস” পাঠ দি থাকে, কেতিয়াবা মাতালু ৰাজনৈতিক নাটক চলাই সংসদত নতুন বিৰোধ সৃষ্টি কৰে। ৰঘু এখন নতুন বাহনৰ নীতি খচৰা প্ৰস্তুত কৰে, য’ত গজহস্তৰ দৰে দেহ, গঁড়ৰ দৰে শক্তি, আৰু হাঁহৰ দৰে গতি থকা যানবাহনৰ কথাও উঠিছিল। গঁড় টিকলুৰ দোকানত এতিয়া বিশেষ ‘নৈতিক চেলাই’ কোর্স চলি আছিল—য’ত শিক্ষা হ’ল “মুখৰ মাপ ল’ব নোৱাৰিলেও, অন্তৰৰ মাপ জানিবলৈ শিকা।” এই সভ্যতা যেন ওলোটাই ফুৰা জীৱনচৰ্যা হ’ল—অন্য এক দৃষ্টিকোণৰ নবজন্ম। তথাপি সকলো ভাল পোৱা ভিতৰতে কোনোবা এগৰাকী ডাঙৰ মানুহ চুপিচুপিৰে কয়—”এই প্ৰাণীসমাজত মানুহৰ স্থান ক’ত?” আৰু কোনোবা চেঙা গাৰ্ডেনে দণ্ডায়মান পুৰণি শিলত বসা বেজিজনে হাঁহি হাঁহি উত্তৰ দিয়ে—”মানুহে স্থান বিচাৰিছে, জন্তুৱে নিজকে কাম কৰি স্থান সজাইছে!” বোধহয় সেয়েই—এই কাহিনীৰ গভীৰতাত অলক্ষ্য হৈ থকা সত্য।
৫
পলাই অহা জন্তুবোৰৰ নতুন সমাজত যেতিয়া বান্দৰ মাতালুৰ উৰ্ধমুখী প্ৰভাৱ বাঢ়ি গ’ল, তেতিয়া তেওঁ সিদ্ধান্ত ল’লে যে সময় হৈছে এটা সম্পূৰ্ণ মন্ত্রীসভা গঠন কৰাৰ। এই মন্ত্রীসভা কোনো নিৰ্বাচনৰ ফল নহয়, কোনো নীতি-নীতিশাস্ত্ৰ ভিত্তিক কাঠামোও নহয়—এইটো আছিল মাতালুৰ “কলাবাদাম ভিত্তিক শাসনতন্ত্ৰ”। সকলো জন্তু, যিয়ে মাতালুক ‘একো না কৰি কিছুমান’ হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছিল, তেওঁলোকক মন্ত্রীসভার সদস্য কৰি তোলা হ’ল। বাঘ সিংহেশ্বৰ—নৈতিক শিক্ষামন্ত্রী, গঁড় টিকলু—আবাসন তথা চেলাই উন্নয়ন মন্ত্রী, হাঁহ হেমচন্দ্ৰ—সংস্কৃতি আৰু হাঁহি মন্ত্ৰণালয়, বেজি বিষ্ণু—আইনী কাৰ্য্যবিভাগ। তেওঁলোকৰ কাৰ্যালয় আছিল বৃক্ষৰ তলত, আৰু কনভয় আছিল হাঁহৰ দৰে সৰল আৰু চেঙা বনলতা মূৰ কইৰালৈ জোপোনি হৈ উঠা ৰাস্তাত ৰৈ থকা পথহাঁহ। চৰকাৰী মীটিঙৰ পিছত প্ৰতি সন্ধিয়াৰ সমষ্টিগত নাটকৰ অনুশীলন চলি থাকিল—কাৰণ মাতালুৰ মত অনুযায়ী, “যি চৰকাৰ নাটক বুজে, সেই চৰকাৰে সমাজ বজায় ৰাখে।” মন্ত্রীসভার সদস্যসকলে যিমান উদ্যমেৰে কাম কৰিছিল, মানৱ সমাজে সিমান উল্লাসেৰে চকু মেলি চালে। এক ডাঙৰ প্ৰচাৰপত্ৰত লিখা হৈছিল—“পালোৱা জন্তুৰ সৈতে গঢ়ি উঠা আশা!” যি জনসাধাৰণ সপোনতো নাভাবিছিল, সেয়া বাস্তৱ হ’ল।
কিন্তু সকলোতো সুখস্মিতি নাছিল। এক দিন হেমচন্দ্ৰ হাঁহে এটা ভয়ংকৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিলে। সংস্কৃতি মন্ত্ৰী হিচাপে তেওঁ “নগৰ হাঁহি মেল” অনুষ্ঠানৰ উদ্বোধন কৰিবলৈ গৈছিল। এই অনুষ্ঠানত শিশু, বৃদ্ধ, গৰু আৰু মানুহ—সকলোকে একেলগে হাঁহিবলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছিল। যেতিয়া অনুষ্ঠান আৰম্ভ হ’ল, প্ৰায় পাঁচহাজাৰজন লোক হাঁহি হাঁহি উন্মাদ হৈ উঠিল, সেইবেলিকা এজন মানুহ ৰঙা চাদৰ মূৰ পাতি অন্ধকাৰ পথেদি গছৰ আঁৰৰ পৰা ওলাই আহি, হেমচন্দ্ৰক লক্ষ্য কৰি এগুৰি ডাঙৰ ডাঠ বাঁহকণি লৈ আগবঢ়ি আহিল। হাঁহটো জ্ঞানৰ আগলৈ জোঁক দি ক’লে—”তোমাৰ হাঁহিয়ে মানুহক সভ্য কৰিছে নে বেয়া কৰি তুলিছে?” হেমচন্দ্ৰ হাঁহি আছিল—অথচ সেই মুহূৰ্তত তেওঁৰ মুখৰ হাঁহি খহি পৰিল। তেওঁ কিছু ক’বলৈ আগবাঢ়িলেও, মানুহজনে কৈ উঠিল—”হাঁহি সভ্যতাৰ শেষ পাঁজিত পোৰ খাই উঠে, হাঁহি মানে শিথিলতা!” আৰু ঠাস্!—হেমচন্দ্ৰৰ পাখিত এঘাঁ খুন্দা পৰিল। চিঞৰি উঠা কোনো জন্তু নাছিল, মঞ্চতহে এক গম্ভীৰ নিৰৱতা। হেমচন্দ্ৰ আহত হ’ল, কিন্তু তেওঁৰ হাঁহি ৰ’ল। তেওঁ হেঁপাঁহ কৰি ক’লে—“হাঁহি কোনো ব্যৱস্থা নহয়, ই এক বিকল্প চেতনাৰ পথ।” সেই ৰাতি সমাজটো কঁপি উঠিল—পশুৱে মানুহৰ সহানুভূতি আনে, কিন্তু হাঁহিয়ে ঘাঁ খায়।
এই ঘটনাই সমাজখনক চিন্তাত পেলালে। মন্ত্রীসভাৰ বৈঠকত বান্দৰ মাতালু ক’লে—”হেমচন্দ্ৰৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণ সভ্যতাৰ ওপৰত আক্ৰমণ!” তেওঁ ঘোষণা কৰিলে—“হাঁহি দিবলৈ বাধ্য কৰোৱা নহয়, হাঁহি মানে সাহস। সেই সাহস হেৰুৱিলে আমি আকৌ খাঁচালৈ উভতি যাব।” বেজি বিষ্ণুৱে আইনী পদক্ষেপ ল’লে—মানুহজনক ‘সংস্কৃতি বিধ্বংসী’ বুলি দোষাৰোপ কৰি চাৰি সপ্তাহৰ সমাজসেৱাৰ শাস্তি দিল। গঁড় টিকলুৱে ক’লে—“হাঁহিৰ কাপোৰটো চিৰি থৈ দিলে, সমাজ উলংগ হ’ব।” আৰু বাঘ সিংহেশ্বৰ, যিয়ে সদায় চুপ থাকে, প্ৰথমবাৰ উত্তপ্ত স্বৰত ক’লে—”জন্তু হৈ হাঁহোতে আমি যদি মানৱ হ’লো, তেন্তে মানুহ হৈ হাঁহিৰ ওপৰত আঘাত কৰিলে মানৱতাই হেৰাল।” সেই দিনৰ পৰা ‘হাঁহিৰ সুৰক্ষা আইন’ পাশ হ’ল—য’ত কোৱা হ’ল, “হাঁহি কোনো উত্ত্যক্ততা নহয়, ই এক সাংস্কৃতিক অধিকার।” এই আইন নগৰৰ চকু মেলালে, আৰু সমাজ হেঁপাহ কৰি হাঁহিল।
৬
হেমচন্দ্ৰৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াই নগৰখনৰ মানসিক মানচিত্ৰ পৰিবৰ্তন কৰি দিলে। মানুহ, জন্তু, আৰু এই দুয়োটাৰ মাজত থকা নতুন সাম্যবোধ—সকলো এক প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন হ’ল: “যেতিয়া হাঁহি বিপদজনক হৈ পৰে, তেতিয়া কি নীৰৱতা বিপ্লৱৰ নতুন ভাষা হ’ব পাৰে?” এই প্ৰশ্নৰ জৱাব দিয়াৰ দায়িত্ব ল’লে বাঘ সিংহেশ্বৰে। পাঠশালাত তেওঁ শিক্ষাৰ পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ ৰূপে সলনি কৰিলে—সেই দিনৰ পৰা কোনো শব্দ নাছিল, কেৱল দৃষ্টি, ভঙীমা, আৰু সময়ৰ গতিৰে পাঠদান। চেমুকনাৰ ক্লাছত বাঘে চকুত চকু মেলি চাই থাকিলেই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ হাতত থকা মোবাইল বন্ধ হৈ জেপত সোমাই গ’ল। “নীৰৱতা”, সিংহেশ্বৰৰ মতে, আছিল শব্দৰ ওপৰৰ শাসন—য’ত বৰ্ণ বা ভাষা নাই, কিন্তু গভীৰ অৰ্থ আছিল। এই নীৰৱ পাঠশালাৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে পৰীক্ষাত প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আঁকিব, হাঁহিব, চকু-মুখেৰে বুজাব, আৰু কিছু নক’ই সমাজক এক দিশ দিব। সংবাদমাধ্যমত এক শিৰোনামা ওলাল—“সিংহেশ্বৰৰ নিঃশব্দ শিখন: জন্তুৰ পৰা মানৱতালৈ এক চুপ চিনাকি।” নীৰৱতাৰ বিপ্লৱ অচিনাকৈ জনসাধাৰণৰ মাজত বিয়পি পৰিল—ট্ৰাফিক পইণ্টত গজহস্ত ৰঘু শব্দহীন সংকেত দিছিল, গঁড় টিকলুৰ দোকানত অর্ডাৰ হাতত কাগজেৰে দিয়া হ’ল, আৰু হাঁহ হেমচন্দ্ৰ হাসিছিল, কিন্তু মাত নকৰিলে। সমাজত এক অভূতপূৰ্বো নৱসংযমৰ বতৰা ওলাই পৰিল—উত্তেজনাৰ মাজতো শীতলতা, আৰু তর্কৰ ভিতৰতে গভীৰতা।
ইয়াৰ বিপৰীতে বান্দৰ মাতালুৰ চৰকাৰৰ একাংশ সদস্য—বিশেষকৈ বান্দৰৰ দৰে চঞ্চল আৰু চেঁচা ধৰণৰ প্ৰাণীসকল—এই নীৰৱ বিপ্লৱৰ বিপক্ষে উঠি পৰে। তেওঁলোকে অভিযোগ কৰে—”এয়া সমাজক স্তব্ধ কৰি দিয়া এটা গোপন ষড়যন্ত্ৰ! হাঁহিৰো অধিকার নাই, এতিয়া ক’বও নোৱাৰি!” মাতালু, যিয়ে সদায় বহুমাত্ৰিক মুখভংগীত ভাষণ দি আহিছিল, নিজে এই শূন্যতাৰ ৰাজনীতি বুজি পালে। তেওঁ এক বহল ভাষণ দিলে—”সিংহেশ্বৰৰ নীৰৱতা সমাজত শৃংখলা আনিছে, কিন্তু শৃংখলাও যদি অতিমাত্ৰা হয়, তেন্তে সেয়া বন্ধন হয়।” ৰাজপথত “কওঁ, হাঁহো, বাচো” শ্লোগান উত্থিত হ’ল। বেজি বিষ্ণু এই অচলতা সমাধানৰ বাবে ‘মধ্যপন্থী বিধান’ আগবঢ়ালে—“নীৰৱতা আৰু শব্দ, দুয়োটাই প্ৰয়োজন। হাঁহিৰ অধিকাৰ থাকিবই, কিন্তু শব্দহীন মনোযোগো তাতেই গঢ়ি উঠিব।” এই সিদ্ধান্ত অনুসৰি গঠন কৰা হ’ল এক নতুন সভা—“শব্দ আৰু নিঃশব্দ সংলাপ মঞ্চ”, য’ত জনতা, জন্তু আৰু মন্ত্ৰিসভাৰ সদস্যসকল একেলগে বহি সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰিব।
এই মঞ্চৰ প্ৰথম অধিৱেশন হ’ল বৃক্ষ-সভাগৃহত—এখন ডাঙৰ অশ্বত্থ গছৰ ছাঁত, গঁড়ে জোড়া বেনচি বনাই দিলে, হাঁহে পানী আনিলে, বাঘে তলৰ লতাপাত পৰিষ্কাৰ কৰিলে, আৰু বান্দৰে মাইক বান্ধিলে। সিংহেশ্বৰ ক’লে—”আমি সভ্যতা সাজিছো, সভ্যতাৰ মানৱতাৰ পোছাক। শব্দো লাগে, কিন্তু তাৰো ওপৰত মন লাগে।” মাতালু ক’লে—”অভিব্যক্তি মোৰ জীৱন, আৰু হাঁহি মোৰ অস্তিত্ব। নীৰৱতা মোৰ ছাঁ, কিন্তু মই চুৰি নহয়।” বেজি বিষ্ণু মিচিকিয়াই হাঁহি হাঁহি ক’লে—”তেওঁলোকে জন্তু, আমি মানুহ, কিন্তু সমাজ—সেইটো একেলগে সাজিবলৈ ধৰিছো।” আৰু গজহস্ত ৰঘুৱে প্ৰথমবাৰৰ বাবে মুখ খুলি ক’লে—”পলাই আহিছিলোঁ নহয়, একে society বানাবলৈ… এতিয়া চোৱাঁ, আমি গঢ়িছোঁ।” সভা শেষ হ’ল হাঁহিৰে, কিছুমান সৰহ শব্দ, আৰু বহু নীৰৱ মৃদু চকু চোৱা। নতুন সমাজত এতিয়া শব্দ আৰু নীৰৱতা দুয়োটাই আছে—য’ত জন্তু আৰু মানুহ, হাঁহি আৰু চকু, জ্ঞান আৰু অনুভূতি—সকলো একে ৰেখাত বহি সভ্যতাৰ মূল পাঠ শিকিছে।
৭
নতুন সমাজৰ গৰিষ্ঠ প্ৰচেষ্টাৰ মাজতো, কোনোবাই এদিন নগৰৰ এখন পচা চহিৰ পিন্ডিত এখন পুৰণি তামৰ ফলক উলিয়াই আনিলে, য’ত খোদাই কৰা আছিল—“অসম ৰাজ্যিক চিৰিয়াখানা: নিৰাপত্তা আৰু সংৰক্ষণৰ আধাৰ”। ফলকখন সদায় চিৰিয়াখানাৰ মুখ্য গেটত আছিল, কিন্তু পলায়নৰ সময়ত কোনোবাই তা সৰাইছিল। এই ফলকৰ পোৱাতেই নগৰৰ বুকুত এটা নতুন চিন্তা খটখটাই উঠিল—”এই সমাজটো হ’লেও, মূলত: কি? খাঁচাৰ পৰা ওলাই অহা এটা অভিনয়? নে খাঁচাটোৱেই আছিল সদায় অভিনয়?” হেমচন্দ্ৰ, যিয়ে এতিয়া পুনৰ হাঁহিবলৈ ধৰিছিল, কেতিয়াবা চকুৰ কোণত তৰ্জনী দি সুধিছিল—”খাঁচা যদি চকুত দেখা নাযায়, তেন্তে সেইটো সত্য নহয় নে?” আৰু বাঘ সিংহেশ্বৰ তাৰ উত্তৰত নিজ পাঠশালাত এটা নতুন পাঠ্যবিষয় যোগ কৰিলে—“অদৃশ্য খাঁচাৰ সমাজচিন্তা”। এই পাঠ্যত শিকোৱা হৈছিল, মানুহৰ ভিতৰত থকা সীমাবদ্ধতা, চিন্তাৰ জোপোলা, আৰু অচিনাকৈ গঢ়ি উঠা মানসিক কাঠামো—এইবোৰো খাঁচাৰ দৰে। শিশুসকলে হাতত চেইন নাথাকিও কিয় কেতিয়াবা তলত চকু নমাই থকাত অভ্যস্ত হয়? বাঢ়নি বা কৰাঘৰ নহ’লে কিয় পলাব নোৱাৰা যেন লাগে? সিংহেশ্বৰৰ মতে—“আমাৰ ভিতৰতেই খাঁচা, আৰু মুক্তি মানে সেই খাঁচা চিনাক্ত কৰাৰ সাহস।” পাঠশালাৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে এই পাঠ্য শিকি নিজৰ ঘৰৰ বাৰান্দাত “আমাৰ চিন্তাই আমাৰ খাঁচা” বুলি লিখা কাগজ ঝুলাই দিলে।
ইপিনে বান্দৰ মাতালু এই বোৰক অত্যাধিক তাত্বিক বুলি নিন্দা কৰিলে। তেওঁৰ মতে, “মানুহে জীৱন সদায় পিন্ধি লোৱা কাপোৰ বুলি ভাবে—কিন্তু জন্তুৰ জীৱন হ’ল গা খালী কৰি আহিলা, হাঁহি দিয়া, আৰু য’ত খুশি ওলাই যোৱা।” তেওঁ যেতিয়া এখন বিশাল ‘আলোচনা-নাট’ত বক্তৃতা দি আছিল, তেতিয়া এটা পুৰণি বাঁহৰ খাঁচা লৈ এজনা পুৰণি মাকুৰী জনী মঞ্চলৈ আহি মাতালুক সুধিলে—”তুমি তোমাৰ গোটেই দলটো খাঁচাৰ বাহিৰলৈ লৈ গ’লা, কিন্তু কি নিশ্চিত যে নতুন সমাজটো আকৌ খাঁচা নহ’ব?” মাতালু মুকলি চকুৰে চাই আছিল, হাঁহি দিলে, আৰু ক’লে—”খাঁচাৰ উপহাসেই আমাৰ বিপ্লৱৰ উৎস!” তেতিয়া তেওঁ হাঁহি হাঁহি হাতত খাঁচাটো লৈ ক’লে—”এইটো হ’ল অতীত, আৰু আমি সেই অতীততেও হাঁহিবলৈ শিকিছো।” উপস্থিত লোকৰ মাজত হেমচন্দ্ৰ, গঁড় টিকলু, বেজি বিষ্ণু—সকলোয়ে মুখত এক বিষন্ন ধেমালি লৈ হাঁহিলে। আৰু সেইখিনিতে বাতাহে বগা কাগজ এটা উৰুৱাই আনিলে—য’ত লিখা আছিল: “খাঁচা মানে হে শুধু পঁজা নহয়, কেতিয়াবা পছন্দ, কেতিয়াবা ভয়, আৰু কেতিয়াবা আশা।”
আকৌ এখন নিশা, যেতিয়া নগৰখনত পোনপটীয়া বিদ্যুৎ গ’ল, আৰু আকাশত পুৰণি চিলাৰ দৰে ওঁঠা মেঘ উজাই গ’ল—তেতিয়া জন্তুসকলৰ মাজত বিশেষ এক আলোচনাই স্থান লৈছিল। বাঘ সিংহেশ্বৰ মুকলি চকুতে পাহাৰৰ ফালে চাই ক’লে—”আচল মুক্তি হ’ল যেতিয়া তুমি জানিবা—তুমি কোন, আৰু কিয় পলাইছিলা।” গঁড় টিকলুৱে চুপচাপেই সেলাই কৰি আছিল, আৰু তেওঁৰ কাপোৰত আঁকিছিল এখন মাটিৰ নিচিনা পথ—য’ত কোনো সীমা নাছিল, কেবল আগবাঢ়া। হাঁহ হেমচন্দ্ৰে এই বোৰ দেখি হাঁহিলে, কিন্তু এই হাঁহিত এটা গম্ভীৰতাৰ আভা আছিল। বেজি বিষ্ণু তেওঁৰ বিচাৰৰ দলিল বন্ধ কৰি চোতালত বহি থাকিল, আৰু তেওঁৰ চুপি স্বৰটো সেই নিশা বতাহত গ’ল—”আচল বিপ্লৱ কোনোদিনে উচাহেৰে নহয়, সেয়া হয় অদৃশ্য তৰঙৰ দৰে—যিয়ে হৃদয়ৰ গভীৰতম খুন্দাত উজাই উঠে।” আৰু সেই নিশা, জনসাধাৰণৰ চকুত গোপনে দেখা গ’ল—নগৰখনৰ আকাশত এটা সৰু, বগা হাতী চকু মেলি উৰা মাৰিছে।
৮
নগৰখনত পলাই অহা জন্তুবোৰৰ সমাজ গঢ়ি উঠাৰ পিছত বহু মাহ গ’ল। তথাপিও কেতিয়াবা সৰহ নৈৰ পৰা বতাহৰ সৈতে উৰি আহে এখন চিঠি—য’ত গছৰ পাত, শালিকৰ পাখি আৰু মাটিৰ গন্ধ থাকে। এইবোৰ চিঠি কোনো ঠিকনা নাথাকে, কোনো শীল মোহৰ নাথাকে—কিন্তু জন্তুবোৰে জানে, সেইবোৰ বনাঞ্চলৰ পৰা আহে। “চিৰিয়াখানাৰ পৰা পলাই অহা” বুলি বিবেচিত জন্তুবোৰৰ বাবে এই চিঠিসমূহ এক স্মৃতিৰ আয়না, এখন খোলা দৰ্পণ—য’ত সদায় এটি প্রশ্ন থাকে: “তুমি পলাইছিলা, ঠিক আছে, কিন্তু তুমি এতিয়া ক’লৈ গৈছা?” এক নিশা, গঁড় টিকলু তেওঁৰ দোকানত বহি থকা সময়ত এটা শালিক আহি তেওঁৰ কাষত এখন ছেঁৰা পাখিত লিখা চিঠি পেলাই গ’ল। চিঠিত লিখা আছিল: “গছবোৰ এতিয়া কাণ পাতি থাকে, পিজুলি হিলহিলাই উঠিলে একো জন্তু ওলাই নাহে, আৰু খাঁচাৰ খিলবোৰ নিজেই খুলা—কিন্তু ভিতৰত ক’তো তুমি নাই। তুমি আছিলা, তুমি আছিলা… আৰু এতিয়া তোমাৰ অভাৱ বনটো খালী কৰিছে।” টিকলুৱে চুপে চিঠিখন পঢ়ি তাৰ ওপৰত সুতোৰে এখন নতুন সেলাই কৰিলে—এখন সুঁতিত লিখা বৰ্ণ: “আমিতো সদায় বন, সভ্যতা যেন সেউজ ৰঙৰ পুনৰ বাট।”
ইপিনে নগৰৰ চুবুৰীয়া অঞ্চলত এটা অদ্ভুত পৰিবর্তন ধৰা পৰিল। মানুহসকলে অজানিতে বেছি হাঁহিবলৈ ধৰিলে, শিশুসকলে প্ৰশ্ন কম কৈ অধিক চাই থাকিবলৈ ধৰিলে, আৰু বয়স্কসকলে তেওঁলোকৰ বগা দাঁতৰ মাজত হাঁহিৰ বাহন পাতি কথা কৈছিল। জনসাধাৰণৰ মাজত কিছুমান “অমানবিক আচৰণ” জনপ্রিয় হৈ পৰিল—যেনে: পৰস্পৰক মন দি শুনা, লাজ নোপোৱাকৈ হাঁহি দিয়া, নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰা, আৰু বিনা লাভে কোনোবাৰ সহানুভূতি প্ৰকাশ কৰা। এগৰাকী ৰিটায়াৰ্ড অধ্যাপকে তেওঁৰ ডায়েৰীত লিখিলে—“আমি সভ্যতা বুলি ভাবি যােক, সেয়া হ’ল আমাৰ চিন্তাৰ খাঁচা। জন্তুবোৰ পলাই গৈ সমাজ বনাইছে, আরু আমি হে একো নেপলাইও সমাজ ভাঙি পেলাও।” এক গম্ভীৰ আলোচনা চলি থাকিল—মানুহৰ সমাজটো জন্তুৰ পৰা শিকিবলৈ সক্ষম হ’ল নে নহ’ল? প্ৰত্যুত্তৰত জন্তুবোৰ ক’লে—“নয়। আমি কেৱল আপোনালোকক আপোনালোকৰ মুখখন দেখুৱাই দিছো।” নগৰৰ ভিন্ন স্থানত “জন্তুদৰ্শন” নামৰ মুক্ত থিয়েটাৰ আৰম্ভ হ’ল—য’ত সিংহেশ্বৰ, টিকলু, হেমচন্দ্ৰ আৰু বিষ্ণু প্ৰত্যেক সপ্তাহত এটা থিমত অভিনয় কৰিছিল। থিয়েটাৰৰ শেষ দৃশ্যত জনতা নিজে মঞ্চলৈ আহি নাটকৰ অংশ হৈছিল—আৰু সেয়েই আছিল নাটকটোৰ আসল সাৰ।
এই বিপ্লৱৰ মাজতেই, গজহস্ত ৰঘু, যিয়ে সদায় চৰকাৰৰ বাহিৰতে নিজৰ কাম কৰিছিল, দিনৰ দিনত নগৰৰ পৰা হেৰাই গ’ল। কোনোবাই ক’লে—”তেওঁ পাহাৰৰ ওপৰত গ’লে, কাৰণ ওপৰত থাকে সোঁৱৰণি।” আন ক’লে—”তেওঁ আকৌ বনলৈ উভতি গ’ল, জোনাকৰ ছাঁত গধূলিৰ বতাহত হাঁহি দিয়া শিশুবোৰৰ বাবে।” ৰঘুৰ গমন এক প্ৰশ্নৰ দাগ এৰি গ’ল—পলাই অহা বুলি যাক ভাবিছিলো, সেয়াই যদি বনলৈ উভতি যায়, তেন্তে হয়তো সেই বনটো সদায় মুক্তি আছিল। নগৰখনত তেওঁ বান্ধি থোৱা বাঁহৰ বাঁহী এতিয়া এখন স্থায়ী স্মৃতিচিহ্ন—তাত খোদাই আছে: “আমি সদায় খোলা আকাশৰ নিচিনাকৈ ভাবিছিলোঁ, কিন্তু আকাশেই আমাৰ ভিতৰত আছিল।” গল্পটো এতিয়া লোককথাৰ ৰূপ লৈছে—স্কুলৰ পাঠ্যত, মঞ্চত, আৰু মাটিৰ সোৱাদত। কেৱল জন্তুবোৰেই নহয়, মানুহো জানে—এটা খাঁচা মানে কেৱল লোহাৰ দেৱাল নহয়, সেইটো মানসিকতা। আৰু মুক্তি মানে—পলাই যোৱা নহয়, নিজকে চিনিব পৰা। এদিন পুৱা নগৰখনত এখন অজান গধূলি বগা পাতৰ দৰে ওলাই আহিল। বাতাহ বৰ ধীৰ—এনে যেন কোনোবাই ধীৰে ধীৰে দৃষ্টি মেলি চকু খুলিছে। শিশুসকলে স্কুললৈ যাওঁতে বাঘ সিংহেশ্বৰক শেষবাৰৰ দৰে পাঠশালাৰ ব্ৰহ্মচাৰীৰ দৰে খোলাৰ তলত বহি থকা দেখা গ’ল, তেওঁৰ দুচকুত অশান্তি নাছিল, মাথোঁ নিৰ্মলতা। টিকলুৰ দোকান বন্ধ—কিন্তু সেলাই কৰা কাপোৰবোৰ ৰখা আছিল এক শূন্য ডাঙৰ কাঠৰ আলমাৰিত, যেন সকলোৰে বাবে এটা দৰজা খোলা ৰখা। হাঁহ হেমচন্দ্ৰ বিহাৰ বাটৰ এডাল গছৰ ওপৰত বহি আছিল, আৰু সি হাঁহিছিল—এনে হাঁহি, যেন হেনো সদায় আছিল, সদায় থাকিব। বেজি বিষ্ণু—বিচাৰৰ ফাইলবোৰ আগৰ দৰে লগে লগে গোটাই পেলালে, আৰু এজন অচিনাকী মানুহক চকু মেলি কৈছিল—”এইবোৰ আজি নাথাকিলেও, তোমাৰ ভিতৰত জীয়াই থাকিব।” কাৰণ, সেইদিনা জোহনকাৰ বনৰ পৰা এজন পুৰণি শিয়ালে আহি নগৰৰ মাজত ওলাই ক’লে—”চিৰিয়াখানা পুনৰ খুলা হৈছে।” আৰু সেই বাক্যৰে শহৰখনত এটা বতাহ উৰি গ’ল—নৱ সমাজটো এতিয়া কি কৰিব?
জনসাধাৰণ, সংবাদমাধ্যম, আৰু আন ধৰ্মকেন্দ্ৰসমূহে নানা মতামত দিল—“পুনৰ বন্দী হবনে?” “চিৰিয়াখানাই যদি মুকলি থাকে, তেন্তে এই সমাজটো কি হ’ব?” বহু মানুহ আগবাঢ়ি গ’ল—আৰু জন্তুবোৰে ক’লে—”নহয়। আমি পলাই অহা নাছিলোঁ, আমি হেৰাই থকা এটা আয়না উলিয়াই আনিছিলোঁ।” সেইদিনা নগৰৰ মাজমজিয়াত এখন উন্মুক্ত সভা অনুষ্ঠিত হ’ল। কেৱল জন্তু আৰু মানুহ নহয়—গছ, বতাহ, পখী, পাথৰ, শিশুবোৰো হাজিৰ। বাঁহীৰ সুৰ, সিংহেশ্বৰৰ চকু, টিকলুৰ সেলাই, হাঁহৰ হাঁহি—সকলোয়ে মঞ্চত মিলি এটা শেষ অধ্যায় লিখিলে—”পলাই অহা জন্তুবোৰৰ অপলায়ন”। বেজি বিষ্ণু পাঠ কৰিলে এক সামগ্ৰিক ঘোষণা—“সেয়া চিৰিয়াখানা নহয়, সেয়া হ’ল শিকনিৰ আৰম্ভণি। সেয়া হ’ল আত্মপ্ৰত্যয়ৰ শেকুৰা।” আৰু শেষত, মঞ্চৰ ওপৰত হাঁহ হেমচন্দ্ৰ, আগৰ দৰে হাঁহি হাঁহি ক’লে—”হাঁহিয়েই সকলো পলায়নৰ সঁচা ৰূপ—বাতাহ যেন মুখখনলৈ উৰা দিয়া ওচৰত থকা মুকলি গৰখী।”
সেই দিনাৰ পৰা নগৰত কোনো ‘চিৰিয়াখানা’ থাকিল নে থাকিল—সেইটো নাজানা। কিন্তু যি জানিব পৰা গ’ল, সেয়া হ’ল—মানুহ আৰু জন্তু, শব্দ আৰু নীৰৱতা, পলায়ন আৰু পুনৰাগমন—সকলো এখন সমাজৰ আভ্যন্তৰ গাঁথনি, যি সময়ৰে লগত লগত সলনি হ’ব পাৰে, কিন্তু মুলেৰে একেটাই থাকিব। শেষ দৃশ্যত, পাহাৰৰ গাওঁবিলাকত, এজন পুৰণি বৃদ্ধ মানুহ এখন শিশুক ক’ল—”বাবা, তই জন্তুবোৰৰ দৰে আচৰণ ক’লে!” শিশুটোৱে চকু মেলি হাঁহি ক’লে—”মানে মই বেছি মানুহ হ’লো নেকি?” আৰু সেই উত্তৰত বতাহ চলি থাকিল।
(সমাপ্ত)
Leave a Reply