অৰুণাভ দাস
নদীৰ কাষৰ জোনাকী
লাচিমুখ গাঁওখনৰ বুকুত, যেন এক আঁচলত গুজি থোৱা ৰত্নৰ দৰে, গুজি আছে হেমধাৰা নদী। সেই নদীখনৰ পানী শীতল, পানীৰ কলকলনিত যেন যুগ যুগীয়া সুৰেৰে গাওঁজনক জপাই ৰাখিছে। দুয়োফালে বাঁহৰ বন, মাজে মাজে মহুলী আৰু কদম ফুলৰ গন্ধেৰে ভৰা হাওঁৱা। হেমধাৰা কেৱল পানীৰ ধাৰা নহয়—ই গাওঁবাসীৰ জীৱনৰ মাৰ্গ, সপোনৰ কণ্ঠ, আৰু লোকগাথাৰ আঁতুৰঘৰ।
লাচিমুখত একো মহান ৰাজবংশৰ ঘৰ নাছিল, একো বৈভৱময় ইমাৰত নাছিল। তথাপি গাঁওখনৰ লোকৰ বুকুত গর্ব আছিল, কিয়নো তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰিছিল—তেওঁলোকৰ জীৱনক এখন গোপন শক্তিয়ে আগবঢ়াই যায়। সেয়া আছিল হেমধাৰাৰ কন্যাৰ গাথা।
গাঁওখনত এজন মানুহ আছিল—হৰিদাস বৰুৱা। অতি সাধাৰণ মানুহ, কাষত ধানজমি, সৰু ঘৰ, কিন্তু তেওঁৰ হাতত বাঁহীৰ জাদু আছিল। দিনৰ বেলিকা সিহঁতে ধানৰ খেতি কৰিছিল, ৰাতিপুৱাত মেলাত বা নদীৰ কাষত বাঁহীৰ সুৰ তুলিছিল। গাঁওখনৰ শিশু, যৌৱনৰ ফুটি উঠা গাভৰু, বুঢ়া-বৃদ্ধ—সকলোকে তেওঁৰ সুৰত মোহিত হ’ই পৰিছিল।
হৰিদাসৰ বাঁহীৰ সুৰত নাচি উঠিছিল পাত, গীত গাই উঠিছিল পাখি, আৰু নদীৰ ঢৌবোৰো যেন ছন্দেৰে কঁপি উঠিছিল। গাঁওবাসীৰ বিশ্বাস আছিল, হৰিদাসৰ বাঁহী কেৱল সুৰ নহয়—তাত হেমধাৰাৰ কন্যাৰ আশীৰ্বাদ আছে।
পুৰণি কাহিনী অনুসাৰে, বহু শতাব্দী আগতে এক বিধ্বংসী বানপানী গাঁওখন ধ্বংস কৰি পেলাব খুজিছিল। গাভৰু, গাভৰী, জীয়াই থকা শিশুসকল সকলো ডুবিব খুজিছিল। সেই সময়তে নদীৰ বুকুৰ পৰা ভাহি আহিছিল এজনী অদ্ভুতী কন্যা। তামোলীয়া বস্ত্ৰ, দীঘল কেশ, চকুত আগুনিৰ দৰে জ্যোতি। গাঁওবাসী জনাইছিল—তেওঁয়ে পানীৰ ঢৌ আঁতৰাই গাঁওক ৰক্ষা কৰিলে। সেই দিনৰ পৰাই তেওঁ হেমধাৰাৰ কন্যা হিচাপে লোককথাত বাচি থাকিল।
কেউ মানে ক’লে, তেওঁ দেবী মেনকাইৰ সন্তান। আনকেউ কয়, নদীৰ জোনাকী আত্মা। আৰু কোনোবাই কয়, মানুহৰ বিশ্বাসেৰে গঢ়ি উঠা স্বপ্নমূর্তি। কিন্তু গাঁওবাসীয়ে সেই কাহিনী নকৰি একেদৰে কৈছিল—তেওঁয়ে আছে। তেওঁ হেমধাৰাৰ পানীত এতিয়াও বাস কৰে।
হৰিদাস বৰুৱাই গাঁওৰ মেলাত প্ৰায়ে এই গাথা কৈছিল। “লোক বিলাই যেতিয়া বীৰ্য হেৰায়, বিশ্বাস হেৰায়, গাঁথা হেৰায়—তেতিয়া গাঁও মৰিব। কিন্তু যদি হেমধাৰাৰ কন্যাৰ নাম স্মৰণত থাকে, গাঁও অক্ষয় থাকিব।” এনে কৈ তেওঁ বাঁহীটোত সুৰ তুলিছিল।
কিন্তু হৰিদাসৰ মূৰত সদায় এখন গোপন প্ৰশ্ন উকি দিছিল—এই গাথা কেৱল মানুহৰ কল্পনাহীনি নে? নে সত্যিই কোনো আত্মা বা শক্তি গাঁওখনত বাস কৰি আছে?
একদিন পূৰ্ণিমাৰ নিশা। গাঁওখনৰ মেলাত ডাঙৰ গছত প্রদীপ জ্বলিছিল, শিশু-যুৱক-যুৱতীয়ে নাচ গাইছিল। হৰিদাস বাঁহী লৈ উঠি অহাৰ লগে লগে গাঁওখন থমকি ৰ’ল। সুৰৰ মাজত নদীৰ পৰা এক অদ্ভুত আলো প্ৰসাৰিত হ’ল।
তেওঁৰ চকুত পৰিল—জোনাকীৰ পোহৰে নদীৰ বুকু জ্বলন্ত কৰি তুলিছে। যেন এক এজনা গাভৰু নদীৰ ওপৰত ভাহি আছে। কাষৰ গাঁওবাসীহে তাক দেখিলে নেকি? নে কেৱল তেওঁৰ অন্তৰত জাগি উঠা অলৌকিক দৃষ্টি?
হৰিদাসৰ দেহ কঁপি উঠিল। বাঁহীৰ সুৰ থমকি গ’ল। গাঁওবাসীও এক মুহূৰ্ত চুপ হৈ পৰিল, যেন বাতাসে নিজৰ শ্বাস আটকে ৰাখিছে।
তেতিয়াহে নদীৰ বুকুৰ পৰা এটা মৃদু শব্দ উঠিল—
“স্মৰণ ৰাখিব, আমি এতিয়াও আছোঁ।”
শব্দটো কেৱল হৰিদাসে শুনিলে। বাকী মানুহে ভাবিলে—হয়তো পৱনৰ শব্দ। কিন্তু হৰিদাসৰ বুকুৰ ভিতৰ তোলপাড় হল। সেয়া কি সত্যিই হেমধাৰাৰ কন্যাৰ বাণী?
তেওঁ সেই ৰাতি গাঁওলৈ উভতি অহাৰ লগে লগে এক সিদ্ধান্ত লৈলে। তেওঁ গাঁথাখনক পুনৰ অনুসন্ধান কৰিব। কেৱল বাঁহীৰ সুৰত নহয়, গোপন ইতিহাসত খনন কৰি। কিয়নো যদি সত্যিই হেমধাৰাৰ কন্যা আছে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ জীৱনৰ গোপন সূত্রো আছে।
কিন্তু তেওঁ জানি নাছিল—এই অনুসন্ধানে তেওঁৰ জীৱনক অন্য পথলৈ লৈ যাব। পথখনত থাকিব বিশ্বাস আৰু ভয়, কাহিনী আৰু মৃত্যু, আৰু এটা গোপন সঁচা যি গাঁওখনৰ ভাগ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
নদীৰ বুকুত তেতিয়াও ঢৌ উঠিছিল, জোনাকী উড়ি গৈছিল, আৰু লাচিমুখৰ বুকুত এটা নৱ গাথাৰ সূচনা হৈছিল।
গোপন বাণী
সেই পূৰ্ণিমাৰ ৰাতিৰ পৰা হৰিদাসৰ অন্তৰঙ্গ জীৱন একেবাৰে সলনি হৈ গ’ল। আগতে বাঁহীৰ সুৰত আনন্দ পাওঁতা গাঁওবাসীৰ মাজত তেওঁ এক সুৰভৰাল শিল্পী আছিল, কিন্তু এতিয়া তেওঁৰ বুকুত স্থায়ী হৈ গ’ল এক ধ্বনি—“স্মৰণ ৰাখিব, আমি এতিয়াও আছোঁ।”
শব্দটো কণ্ঠত নহয়, পৱনত নহয়—চকুত দেখা নোহোৱা, অন্তৰত খোদাই হৈ থকা। যিমানেই তেওঁ ভাবিছিল এইটো কেৱল মায়া, তেনেই শব্দটো তাৰ মনৰ গভীৰতম ঠাইত ধ্বনিত হ’বলৈ ধৰিছিল।
সন্দেহ আৰু নীৰবতা
পৰদিনা গাঁওৰ মানুহে পূৰ্ণিমাৰ মেলাত হোৱাৰ কথা একে একে আলোচনা কৰিলে। কেইজনমান পুৰুষে ক’লে—“নদীৰ পৰা অদ্ভুত আলো উঠিছিল। হৰিদাস বাঁহী থমকাইছিল।”
আনকেইজন ক’লে—“আলো ক’ত? মইতো একো নেদেখিলো।”
শিশুবোৰ কৈছিল—“জোনাকীৰ দলৰ দৰে আছিল।”
কিন্তু কেৱল হৰিদাসৰ বুকুত শব্দটো বাজি আছিল। তেওঁ ভাবিলে, যদি এই কথা গাঁওবাসীক কয়, তেওঁলোকে তাক বিদ্ৰূপ কৰিব। গাঁওতো বহুতে বিশ্বাস কৰে, কিন্তু সন্দেহো আছে। সেয়ে তেওঁ চুপচাপ থাকিল।
হৰিদাসৰ ভিতৰত যি আগ্ৰহ জাগি উঠিছিল, তাক উচাটনি কৰিবলৈ তেওঁ গাঁওৰ বুঢ়া মানুহবোৰৰ ওচৰলৈ গ’ল। সৰ্বাধিক বয়োজ্যেষ্ঠ আছিল হেমকান্ত দাই, যাৰ বয়স প্ৰায় নব্বইৰ কোঠালত। তেওঁ গাঁওখনৰ বহু পুৰণি কাহিনী জানিছিল।
বুঢ়াৰ কথা
হেমকান্ত দাই বাঁহৰ সৰু কুটীৰত বহি আছিল। চকু ধোঁৱাটো, কিন্তু কণ্ঠত অদ্ভুত গম্ভীৰতা। হৰিদাস বুৰঞ্জীৰ দৰে সন্মান দি বসল।
–“দাই, শুনিছোঁ আপোনিয়ে পুৰণি গাথাবোৰ সঠিককৈ জানে। আপোনাক এটা কথা পচাৰো।”
হেমকান্ত দাই হাঁহি মাৰি ক’লে—“তুমি পচাৰিব নোৱাৰা কথাই মোৰ ওচৰলৈ লৈ আহিছে। কওঁচোন, হৰিদাস।”
তেতিয়াহে হৰিদাসে পূৰ্ণিমাৰ রাতিৰ কথা ক’লে। আলো, শব্দ, আৰু তেওঁৰ বুকুত বাজি থকা বাণী।
হেমকান্ত দাই দীঘল নীৰবতাৰ পিছত সুধিলে—“শব্দটো কি আছিল?”
–“স্মৰণ ৰাখিব, আমি এতিয়াও আছোঁ।”
বৃদ্ধজনৰ চকুত যেন জোনাকী পৰি জ্বলিল। তেওঁ মাথোঁ হেঁচা শ্বাস এটে তুলিলে।
–“তাহলে সত্যিই সময় আহি গ’ল।”
হৰিদাস বিস্মিত হৈ সুধিলে—“কেনেকৈ? কিহৰ সময়?”
হেমকান্ত দাই চুপকৈ ক’লে—
–“হেমধাৰাৰ কন্যা কেৱল গাথা নহয়। আমি বুঢ়া-শিশু সকলোৱে সেই কাহিনী শুনি উঠিছোঁ। কিন্তু গাঁথাৰ ভিতৰত লুকাই আছে এক চুক্তি। বহু শতাব্দী আগতে গাঁওখনৰ পূৰ্বপুৰুষে নদীৰ কন্যাৰ সৈতে এক গোপন সংকল্প কৰিছিল। সংকল্প আছিল—গাঁওক রক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ অলৌকিক শক্তি দিব, কিন্তু প্ৰতিপুৰুষে সেই গোপনীয়তা আগলৈ নি যাব লাগিব। যদি কোনোদিন সেই সংকল্প ভঙ্গ হয়, গাঁওখনৰ ওপৰত অভিশাপ নামিব।”
হৰিদাসৰ দেহ কঁপি উঠিল।
–“মানে কি? সংকল্প ভঙ্গ মানে?”
–“মানে, যদি গাঁওবাসী বিশ্বাস হেৰুৱায়, বা যদি কন্যাৰ উপস্থিতি অস্বীকাৰ কৰে, তেতিয়া নদীহে গাঁওখন গিলি খাব।”
গোপন প্ৰমাণ
হেমকান্ত দাই হৰিদাসক ওচৰৰ এক ঢাপাল কাষলৈ লৈ গ’ল। বাঁহৰ তলত মাটিৰে ঢকা এখন ঢেকুৰ মেলি উলিয়ালে এটা পাথৰ ফলক। ফলকত লিখা আছিল অদ্ভুত চিহ্ন। পুৰণি ব্ৰাহ্মী লিপিৰ দৰে, কিন্তু স্পষ্ট নাছিল।
–“এইটো গাঁওখনৰ প্ৰমাণ,” বৃদ্ধই ক’লে। “প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মলৈ আমি ইটো গোপন ৰাখিছোঁ। কিন্তু এতিয়া তুমি শব্দ শুনিছা বুলি মানে, কন্যাই পুনৰ সংকেত দিলে। হয়তো গাঁওখনত কিবা বিপদ আহি আছে।”
হৰিদাসৰ অন্তৰত আগতকৈ বেছি সন্দেহ আৰু উত্কণ্ঠা জন্মিল। তেওঁ গাঁওলৈ উভতি আহি ৰাতিপুৱাত নদীৰ কাষত বহি থাকিল। হাওঁৱাত জোনাকীৰ দল উৰি থাকিল। আৰু তেওঁ বুকুত ভাবিলে—আসলতে আমি কি গাঁওখনত সুপ্ত বিপদৰ মাজত আছোঁ নেকি?
প্ৰথম বিপদৰ আভাস
কেইদিনমানৰ ভিতৰতে গাঁওত অদ্ভুত ঘটনাবোৰ আৰম্ভ হ’ল। ক’ৰবাত গৰু হেৰাই গ’ল, ক’ৰবাত নদীৰ পানী একেবাৰে কালোৰঙত পৰিণত হ’ল। পুৰণি মহিলাই ক’লে—“ই কেবল অশুভ সংকেত।”
গাঁওবাসী চিন্তিত হ’ল, কিন্তু স্পষ্টভাৱে ক’তো কাহিনীজনৰ সৈতে জড়িত বুলি ক’ব নোৱাৰিলে। কেৱল হৰিদাসে জানিছিল—ই সেই বাণীৰ আগজাননী।
তেওঁৰ বাঁহীৰ সুৰো থমকি থমকি অহা আৰম্ভ কৰিলে। সুৰত আনন্দৰ সুৰ নাই, কেবল অদ্ভুত দুঃখৰ ঢৌ। গাঁওবাসীয়ে সুধিলেও তেওঁ কিছু কৈ নাছিল।
অন্তৰ দ্বন্দ্ব
হৰিদাসৰ হৃদয়ত দুটা প্ৰশ্নেৰে যুদ্ধ চলিছিল।
প্ৰথম—সত্যিই কি গাঁওখনৰ জীৱন-ভাগ্য নদীৰ কন্যাৰ হাতত?
দ্বিতীয়—যদি সত্যিই তেনে হয়, তেওঁলোকৰ সংকল্প পূৰ্ণ কৰিবলৈ তেওঁক কি কৰিব লাগিব?
বহুত ৰাতি তেওঁ জোনাকত নদীৰ কাষত বহি বহি এই প্ৰশ্নৰ জট খোলাৰ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু প্ৰত্যেকবাৰেই একে শব্দ বাজিছিল—“স্মৰণ ৰাখিব, আমি এতিয়াও আছোঁ।”
চূড়ান্ত দৃশ্য
একদিন পুৱা, নদীৰ কাষত এজন বালকে চিঞৰি উঠিল—“নদীৰ বুকুত এজনী গাভৰু ভাহি আছে!”
সকলো গাঁওবাসী দৌৰি আহিল। হৰিদাসো গ’ল। সত্যিই পানীৰ ওপৰত এটা সাদা আভা, যেন মানৱাকৃতি।
মানুহবোৰ ভয়ত পিছ ফিৰিলে, কিছুমানে হাঁটু গুৰি প্ৰণাম কৰিলে। কিন্তু হৰিদাসৰ চকুত সেয়া পৰি মনে মনে কঁপি উঠিল। তেওঁ চকুত দৃঢ়তাৰে ভাবিলে—ই সেই কন্যা। গাঁথা কেৱল কাহিনী নহয়, ই সত্য।
পানীৰ বুকুৰ পৰা যেন এক গম্ভীৰ ধ্বনি উঠিল—
“প্ৰস্তুত হওঁক, সময় আহিছে।”
গাঁওখনত নীৰৱতা নেমিছিল, কেৱল হেমধাৰাৰ ঢৌবোৰে ধ্বনি দিছিল।
এতিয়াৰ পৰা হৰিদাসৰ জীৱন, আৰু লাচিমুখ গাঁওখনৰ ভাগ্য, একেবাৰে নতুন পথলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ সাজু হ’ল।
অশুভৰ ছাঁ
নদীৰ বুকুৰ পৰা “প্ৰস্তুত হওঁক, সময় আহিছে”—এই বাণী উঠাৰ পাছত গাঁওখনৰ বাতাবৰণ একেবাৰে সলনি হ’ল। লাচিমুখ গাঁও যেতিয়া নদীৰ গানত শুৱনি পোৱা ঠাই আছিল, এতিয়া সেয়া যেন ভয়ৰ আৱৰণেৰে ঢকা হ’ল।
গাঁওবাসীৰ আলোচনী
পুৱা হ’লেই মানুহবোৰৰ মুখত একে প্ৰশ্ন—“সেই গাভৰু কোন আছিল?”
কেউ কৈছিল—“হেমধাৰাৰ কন্যাই আহিছিল।”
আনকেউ কৈছিল—“ই অশুভ আত্মা, যিয়ে আমাৰ ওপৰত অভিশাপ দিব।”
কেইজন পুৰোহিতে ক’লে—“ই পুৰণি সংকল্পৰ স্মৰণ। আমাৰ পূৰ্বপুৰুষে যি চুক্তি কৰিছিল, তাৰ সময় পূৰ্ণ হৈছে।”
গাঁওখনত বিশ্বাসী আৰু সন্দেহপৰায়ণৰ মাজত বিভাজন জন্মিল। কিছুমানে গাঁথাক সত্য বুলি মানিলে, আনকেইজন কৈছিল ই কেৱল মানসিক মায়া। কিন্তু সকলোৰে বুকুত একে ভয়—আহিবলগীয়া দিনবোৰে শান্তি নিদিব।
হৰিদাসৰ যন্ত্রণাৰ ৰাতি
হৰিদাসৰ জীৱন সৰ্বাধিক জটিল হ’ল। তেওঁহে গোপনে শব্দ শুনিছিল, আৰু এতিয়াও প্রতিদিনে নদীৰ কাষত গোপন ধ্বনিৰ স্পন্দন অনুভৱ কৰিছিল। বাঁহীৰ সুৰ তুলিবলৈ গৈলে, সুৰ আনন্দত উঠি নাযায়; কেবল অদ্ভুত শূন্যতাৰ সুৰ উৎপন্ন হয়।
এখন ৰাতি, পূৰ্ণিমা নোহোৱাতো নদীৰ পানী অস্বাভাৱিকভাৱে জ্বলি উঠিল। হৰিদাসৰ চকুত স্পষ্ট দেখা গ’ল—পানীৰ বুকুত যেন এক ডাঙৰ ছাঁ। ছাঁটো মানৱাকৃতি, কিন্তু মুখ শূন্য।
তেওঁৰ বুকুৰ ৰক্ত হিম হৈ গ’ল। সেই ছাঁটো যেন কণ্ঠহীন বুলি ক’তকৈও ভয়ংকৰ আছিল। ক’তকৈও দুঃখময়।
হৰিদাসে চকু বন্ধ কৰি মন্ত্রৰ দৰে শব্দটো শুনিলে—
“যদি সংকল্প পূৰ্ণ নহয়, যদি কন্যাক অস্বীকাৰ কৰা হয়, গাঁওখন গিলি যাব।”
অদ্ভুত ঘটনা
সেই দিনৰ পিছৰ পৰা গাঁওত একৰ পিছত এক অদ্ভুত ঘটনা হ’ব ধৰিলে।
- গাঁওৰ কাষৰ জংঘলত গৰুৰ হাঁহি শুনা গৈছিল, কিন্তু কোনো গৰু পোৱা নাযায়।
- গাঁওৰ ওপৰত উৰণীয়া বকসকল আকস্মিকভাৱে নদীত পতি গৈ মৰি পৰিছিল।
- কিছুমান মানুহে ৰাতি নদীৰ বুকুৰ পৰা ওলাই আহি থকা সাদা আভা দেখিছিল।
মানুহবোৰ ভয়ত কঁপি উঠিছিল। শিশুবোৰ মাতি কান্দিছিল, মহিলাই সন্ধিয়াবেলি পূজাৰ থালি লৈ গৃহদেৱতাৰ আগত দীঘল দীঘল প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।
কিন্তু ভয়ৰ মাজতো সন্দেহী মানুহবোৰ হৰিদাসৰ ওচৰলৈ আঙুলি তুলিবলৈ ধৰিলে।
–“তুমি বাঁহী বোৱা ৰাতিৰ পৰা এইবোৰ হৈছে।”
–“বাহ্য শক্তি তোমাৰ সুৰৰে গাঁওত আহিছে।”
হৰিদাস জানিছিল, এই সকলোবোৰ তেওঁৰ দোষ নহয়। কিন্তু তেওঁ চুপ থাকিল, কিয়নো কণ্ঠত উচ্চাৰিত হ’লে সত্যই খঙাম্বাৰ হ’ব বুলি তেওঁ ভয় কৰিছিল।
বুঢ়াৰ উপদেশ
হেমকান্ত দাই পুনৰ হৰিদাসক ক’লে—
–“বেটা, অশুভৰ ছাঁ নামি আহিছে। কিন্তু ভয় কৰিলে চলিব না। গাঁথাৰ সত্য কেৱল বুজিবলৈ নহয়, পূৰ্ণ কৰিবলৈ আহিছে। তুমি সংকল্প পূৰ্ণ কৰিবলৈ পথ বিচাৰি নোৱাৰিলে, গাঁওখন ধ্বংস হব।”
–“কিন্তু দাই,” হৰিদাস কঁপি উঠিল, “আমি জানো নে সংকল্প কি আছিল?”
বৃদ্ধই দীঘল নিশ্বাস তুলি ক’লে—
–“সংকল্প আছিল—প্ৰজন্মে প্ৰজন্মে গাঁওত বিশ্বাস জাগ্ৰত কৰি ৰখা, কন্যাৰ উপস্থিতি অস্বীকাৰ নকৰা। কিন্তু এতিয়া সন্দেহেৰে গাঁও বিভক্ত হৈছে। সংকল্প ভঙ হোৱাৰ উপক্ৰম হৈছে। তোমাকেই পথ খুলিবলৈ হ’ব।”
হৰিদাসৰ চকুত দৃঢ়তা জন্মিল।
–“দাই, মই কি কৰিব লাগিব?”
বৃদ্ধে তেওঁৰ কাণত চুপচাপ কৈ ক’লে—
–“উত্তৰ গাওঁৰ উত্তৰ-পূবত থকা বটগছত আছে। সেয়া হেমধাৰাৰ কন্যাৰ পবিত্ৰ আশ্ৰয়। তাত গোপন কথা খোদাই হৈ আছে। যদি সাহস থাকে, ৰাতি তাত যাই পঢ়িব।”
সাহসী সিদ্ধান্ত
সেই ৰাতি, গাঁওখন ঘূমাই পৰাৰ পিছত হৰিদাস একেলগে বাঁহী আৰু দিয়া-দিৰঙি কাপোৰ লৈ গাঁওৰ উত্তৰ-পূবৰ বটগছলৈ গ’ল।
চানেকিৰ ফোঁটাৰে পথ আলো দিছিল, কিন্তু জংঘলত হাওঁৱাৰ শব্দে হাড় কঁপাই দিছিল।
বটগছটো অতি প্ৰাচীন, শিকড়েৰে গাঁওখনৰ মাটি আঁকোৱালি ধৰিছে। বটগছৰ গা ঘঁহি থকা ঢেকুৰত হৰিদাসে আঙুলি দিলে এক শীতলতা বোধ কৰিলে।
তেওঁ দিয়া জ্বলাই গছৰ গাত আভা পেলালে। আৰু তাত খোদাই হোৱা অদ্ভুত লিপি দেখা গ’ল—সেই একে লিপি যি বৃদ্ধই আগতে দেখুৱাইছিল।
লিপিটোৰ ওচৰত বাটৰ ফালে এক অদ্ভুত ছবি—এজন বাঁহীবোৰা মানুহ আৰু তেওঁৰ কাষত পানীৰ বুকুৰ পৰা উঠি অহা এজনী কন্যা।
হৰিদাসৰ বুকু কঁপি উঠিল। ই মানে মই? নে মোৰ পূৰ্বপুৰুষ?
ঠিক সেই মুহূৰ্ততে গছৰ শিকড়ৰ তলৰ পৰা ভয়ংকৰ শব্দ উঠিল। যেন মাটিৰ বুকুত কিবা অশুভ শক্তি উলা হ’বলৈ সাজু।
অশুভৰ মুখামুখি
হৰিদাসে বাঁহীটো ওলিয়াই সুৰ তুলিলে। সুৰ একেবাৰে ভয় আৰু সাহসৰ সংমিশ্ৰণ আছিল। জংঘলৰ আন্ধাৰত সুৰৰ ঢৌ উফ্ৰাই উঠিল।
কিন্তু ঠিক সেইবেলাতে বটগছৰ ছাঁৰ পৰা এটা মানৱাকৃতি ওলাই আহিল—কালো চাদৰেৰে ঢকা, চকুত জ্বলন্ত লোহিত আগুনিৰ দৰে।
মানৱাকৃতি হেঁচা কণ্ঠত ক’লে—
–“তুমি সংকল্প পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰিবা। গাঁও সন্দেহেৰে ভাগ হৈছে। সংকল্প ভঙ হ’ব, আৰু আমি গাঁওখন গিলি খাব।”
হৰিদাসৰ হাত থৰ থৰকৈ কঁপিছিল, কিন্তু বাঁহীৰ সুৰ একমাত্ৰ অস্ত্ৰ আছিল। তেওঁ দৃঢ়তাৰে ক’লে—
–“যেতিয়ালৈ গাঁওখনত সুৰ আছে, যেতিয়ালৈ হেমধাৰাৰ নাম উচ্চাৰিত হয়, তেতিয়ালৈ সংকল্প ভঙ হব নোৱাৰে।”
মানৱাকৃতি চিঞৰি উঠিল, আৰু আন্ধাৰৰ ভিতৰতে লুপ্ত হৈ গ’ল। কিন্তু হৰিদাসৰ বুকুত একে প্ৰশ্ন—ই অশুভ আত্মা কোন?
শেষৰ খণ্ড
সেই ৰাতি গাঁওলৈ উভতি আহি হৰিদাসে জানিলে—অশুভৰ ছাঁক অতিক্ৰম কৰিবলৈ তেওঁহে একমাত্ৰ পথ। সংকল্প পূৰ্ণ কৰাৰ দায়িত্ব তেওঁৰ ওপৰত পৰিছে।
কিন্তু গাঁওখনৰ ভিতৰত সন্দেহ আৰু বিশ্বাসৰ দ্বন্দ্ব দিনে দিনে বেছি হ’ব ধৰিলে। কেৱল সময়ে দেখুৱাব—হৰিদাসে হেমধাৰাৰ কন্যাৰ বাণী পালন কৰিব পাৰিব নে, নতুবা গাঁওখন অশুভৰ গিলি খোৱা হব।
গাঁওখনৰ আকাশত বজ্ৰপাতৰ শব্দ উঠিল, যেন সঁচা যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি ঘোষণা কৰিলে।
বটগছৰ গোপন রহস্য
অশুভ আত্মাৰ ছাঁ আঁতৰাই গৈছিলেও হৰিদাসৰ অন্তৰ একেবাৰে শান্ত নহ’ল। দিনৰ পোহৰত গাঁওখন আগৰ দৰে চলি থাকিলেও ৰাতিপুৱাত নদীৰ ঢৌ, বনখনৰ শূন্যতা আৰু বটগছৰ ছাঁত এক অদ্ভুত চাপা শব্দ অনুভৱ কৰা গ’ল। যেন গাঁওখনৰ বুকুৰে কোনোবা দীৰ্ঘ দমেৰে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি আছে।
বটগছৰ আকৰ্ষণ
হৰিদাস জানিছিল, উত্তৰ বটগছৰ গাত খোদাই হোৱা লিপিত আছে। সেই লিপি বৰঙণাৰ দৰে চকুত দেখা যায়, কিন্তু পাঠোদ্ধাৰ কৰিবলৈ সেয়া সহজ নহয়। এজন সাধাৰণ বাঁহীবোৰাৰ হাতত এইটো কষ্টসাধ্য। তথাপি, অন্তৰৰ সাহস আৰু বিশ্বাসত ভৰ কৰি হৰিদাস প্ৰতিদিন সন্ধিয়া সেই গছৰ কাষত গ’লে।
গাঁওবাসীয়ে তাক সন্দেহৰ চকুত চাবলৈ ধৰিলে।
–“হৰিদাস বৰুৱা অশুভ আত্মাৰ লগত গোপনে মিলা মেলিছে,”
কেউ কৈছিল।
আনকেউ কৈছিল—“তেওঁতেই গাঁওখনৰ বিপদ আহিছে।”
কিন্তু হৰিদাসে একো প্ৰত্যুত্তৰ নিদিলে। কিয়নো তেওঁ জানিছিল, গাঁওবাসীয়ে দেখা নোপোৱা সত্য তেওঁৰ চকুত উকি মাৰিছে।
হেমকান্ত দাইৰ উপদেশ
এদিন হৰিদাস পুনৰ হেমকান্ত দাইৰ ওচৰলৈ গ’ল। বুঢ়া মানুহজনে কঁকালৰ কাপোৰত টোপনি মাৰি আছিল। কণ্ঠত কিৰূপ নিঃশেষিত শক্তি থাকিলেও চকুত দীঘল দীঘল কাহিনীৰ ওজন।
হৰিদাসে ক’লে—“দাই, বটগছত খোদাই হোৱা লিপি পঢ়িবলৈ মই নাজানো। মই কি কৰিব?”
হেমকান্ত দাই কিছুক্ষণ থমকি থাকিল। তাৰপিছত কণ্ঠত ভাঙি যোৱা গাম্ভীৰ্য লৈ ক’লে—
–“এই গাওঁখনত একবাৰ এজনী গাভৰু আছিল—জোনমণি। তেওঁ আছিল গাঁথাৰ শেষ সাক্ষী। তেওঁৰ পিতৃবংশে পুৰণি লিপি পঢ়িবলৈ সক্ষম আছিল। কিন্তু জোনমণি বহু বছৰ আগতে গাঁও এৰি গ’ল। শুনা যায়, তেওঁ দক্ষিণৰ ডাঙৰ বিহুত ধ্যানৰ মাজত লুকাই আছে।”
হৰিদাসে হেঁচা শ্বাস এটে তুলি ক’লে—“মানে, মই তেওঁক বিচাৰি যাব লাগিব?”
বৃদ্ধই হাঁহি মাৰি ক’লে—“যদি সংকল্প পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত, তেতিয়া এই পথ এৰি অন্য পথ নাই। তুমি গাঁও এৰি যাব লাগিব।”
যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি
হৰিদাসে সিদিনা নিশা গাঁওখনৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। হাতত বাঁহী, কণ্ঠত সংকল্প, আৰু বুকুত ভয় আৰু সাহস দুয়ো একেলগে। হাওঁৱাত গাঁওবাসীৰ সন্দেহৰ কণ্ঠ শুনা গ’লেও তেওঁ পিছলৈ চাই নাছিল।
তিনিদিনৰ পথ পাৰ হৈ তেওঁ দক্ষিণৰ ডাঙৰ বিহুত উপস্থিত হ’ল। বিহুটি পাহাৰৰ বুকুত গঢ়ি উঠা, ওচৰতে মহাৱট বটগছ। সন্ন্যাসীসকল বেলিকা প্ৰাৰ্থনা কৰি থকা দেখা গ’ল।
জোনমণিৰ সন্ধান
হৰিদাস সন্ন্যাসীৰ ওচৰলৈ গ’ই জোনমণিৰ সন্ধান বিচাৰিলে। প্ৰথমে তেওঁলোক নাকচ কৰিলে—“ই একান্তে ধ্যানত থাকে, বাইৰ মানুহৰ লগত কথা নকৰে।”
কিন্তু হৰিদাসে গাঁথাৰ কাহিনী আৰু নদীৰ কন্যাৰ বাণীৰ কথা ক’লে। সন্ন্যাসীসকলে একে-একে চকুত চকু মিলাই তাক ল’লে আৰু ক’লে—
–“জোনমণি সত্যিই সেই বংশৰ। যদি সেয়া হয়, তেতিয়া তেওঁহে তোমাক উত্তৰ দিব পাৰে।”
সন্ধিয়াৰ পৰা নিশালৈ, জোনমণি বিহুত ওলাই আহিল। সাদা বসন, দীঘল কেশ, চকুত শান্তি। হৰিদাসে তেওঁক গাঁওখনৰ সকলো কথা জনালে—নদীৰ বাণী, অশুভৰ ছাঁ, আৰু বটগছত খোদাই থকা লিপি।
লিপিৰ অৰ্থ
জোনমণি একাগ্ৰতাৰে শুনি মৃদু কণ্ঠত ক’লে—
–“হেমধাৰাৰ কন্যা কেৱল গাঁথা নহয়, ই শক্তিৰ প্ৰতীক। বটগছৰ গাত খোদাই থকা লিপি মোৰ পূৰ্বপুৰুষে ৰেখাঙ্কন কৰিছিল। তাৰ অৰ্থ হৈছে—
‘যেতিয়ালৈ বাঁহীৰ সুৰেৰে গাঁওবাসীৰ বিশ্বাস জাগ্ৰত থাকে, তেতিয়ালৈ কন্যা উপস্থিত। কিন্তু সন্দেহ জন্মিলে, কন্যাৰ শক্তি আন্ধাৰত বিলীন হয়। তেতিয়া অশুভ আত্মা উত্থিত হয়।’”
হৰিদাসৰ বুকুত শীতলতা পৰিল।
–“মানে, মই বাঁহীৰ সুৰ থমকালে অশুভ ছাঁ শক্তিশালী হৈ উঠিব?”
জোনমণিয়ে মাথোঁ দীঘল চকুতে চালে আৰু ক’লে—
–“তুমি কেৱল সুৰৰ বাহক নহয়, তুমি সংকল্পৰ বাহক। গাঁওখনৰ বিশ্বাস একত্ৰ কৰি ৰাখিবলৈ তোমাৰ সুৰে প্ৰাণ দিব লাগিব।”
নতুন দিশা
তেওঁ হৰিদাসক এটা সৰু তাম্ৰফলক দিলে। তাত একে লিপি খোদাই আছিল, আৰু তাৰ তলত বাট নিৰ্দেশ।
–“এই ফলক তোমাৰ বাঁহীৰ সৈতে থাকিব। এইটোই তোমাৰ সুৰক শক্তি যোগাব। কিন্তু সতৰ্ক—অশুভ ছাঁ তোমাক ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টাৰ শেষ কৰিব।”
হৰিদাস ফলকটোক বুকুত ৰাখি মাথোঁ ক’লে—“মই প্ৰাণ থাকিলেও গাঁওখনৰ সংকল্প পূৰ্ণ কৰিম।”
গাঁওলৈ উভতি
কেইদিনৰ পথ পাৰ কৰি হৰিদাস লাচিমুখত উভতি আহিল। গাঁওখনৰ মুখত এতিয়াও সন্দেহ, ভয় আৰু গুজব। শিশুবোৰ ৰাতিপুৱাত ঘূমাই নাপাইছিল, মহিলাই দীঘল দীঘল প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।
হৰিদাস গাঁওখনৰ মাজত গাত তাম্ৰফলক লৈ বাঁহী বাজালে। সুৰ প্ৰথমে থমকিলেও, তাৰ পিছত নদীৰ ঢৌৰ দৰে উত্থিত হ’ল।
সকলো মানুহ থমকি থাকিল। জোনাকীৰ দল আকাশত উৰি গাঁওখনৰ ওপৰত বেলি পৰিল।
সেই সুৰত স্পষ্টকৈ গাঁওবাসীৰ অন্তৰত প্ৰশ্নৰ সৈতে জপাই তুলিলে—বিশ্বাস থাকিব নে সন্দেহে গাঁও গিলি খাব?
অশুভৰ পুনৰ উপস্থিতি
কিন্তু আনন্দৰ মাজতেই নদীৰ বুকুৰ পৰা এক অশুভ শব্দ উঠিল। মাটি কঁপি উঠিল, পানীৰ ঢৌ কালোৰঙত পৰিণত হ’ল।
অশুভ আত্মা পুনৰ হাজিৰ হ’ল—এইবাৰ বেছি ভয়ংকৰ ৰূপত। কণ্ঠত বজ্ৰৰ শব্দ—
–“সংকল্প পূৰ্ণ হ’ব নোৱাৰিব। গাঁওখন সন্দেহত ভঙ হব।”
হৰিদাস বাঁহীটোত সুৰ তুলিলে, বুকুৰ পৰা তাম্ৰফলকৰ আভা উলিয়াই সুৰত জপাই দিলে।
অশুভ আত্মাই চিঞৰি উঠিল, কিন্তু লুপ্ত নহ’ল। কেৱল সতর্কতাৰে গাঁওখনৰ ওপৰত ছাঁ বিস্তাৰ কৰিলে।
উপসংহাৰ
হৰিদাস জানিলে—ই প্ৰথম যুদ্ধ নহয়, কেৱল আৰম্ভণি। সংকল্প পূৰ্ণ কৰিবলৈ গাঁওবাসীক একত্ৰ কৰিব লাগিব।
কিন্তু তেওঁকো অনুভৱ হ’ল—অশুভৰ শক্তি দিনক দিনে বঢ়ি আহিছে।
গাঁওখনৰ ভাগ্য এক সূক্ষ্ম সূতাৰে টঙাই আছে—বিশ্বাসে যদি টেঁৱাই ৰাখিব পাৰে, তেতিয়া গাঁও বাচিব; সন্দেহে যদি ভাঙিব, গাঁও ধ্বংস হব।
হৰিদাসৰ বাঁহীৰ সুৰত জোনাকী নাচিলে, কিন্তু আকাশত বজ্ৰপাতৰ শব্দে আগজাননী দিলে—অশুভৰ ছাঁ এতিয়াও গাঁওখনৰ ওপৰত বিচাৰি আছে।
বিশ্বাসৰ আগুন
হৰিদাসৰ বাঁহীৰ সুৰ আৰু তাম্ৰফলকৰ আভাই যদিও গাঁওখনৰ ওপৰত নামি অহা অশুভ শক্তিক কিছুমান সময়ৰ বাবে আঁতৰাই দিলে, তথাপি ছাঁটো একেবাৰে লুপ্ত হোৱা নাছিল। গাঁওখনৰ আকাশত ক’তকৈও চাপা ভয়, ক’তকৈও অদৃশ্য বিভ্ৰান্তি। যেন গোটেই লাচিমুখ এদিন বা এবছৰৰ ভিতৰতে ভস্ম হৈ যাব।
গাঁওখনৰ দ্বন্দ্ব
পৰদিনা গাঁওখনৰ মানুহবোৰ একত্ৰ হ’ল। গাঁওৰ কাচাৰীঘৰত গোট খাই বসিল।
একপক্ষে কিছুমান লোকে ক’লে—
–“হৰিদাসে গাঁওখন বচাবলৈ চেষ্টা কৰিছে। বাঁহীৰ সুৰে আমাৰ বুকু দৃঢ় কৰিছে।”
আনপক্ষে আনকেইজন চিঞৰি উঠিল—
–“না, এই সকলো বিপদ তেওঁৰ বাবেই আহিছে। তেওঁ বটগছৰ গোপন সঁচা উন্মোচন কৰিলে, আৰু অশুভ আত্মা জাগি উঠিল। যদি তেওঁ বাঁহী বাজোৱা বন্ধ কৰে, বিপদ আঁতৰিব।”
বিতৰ্ক দিনভৰ চলিল। গাঁওখন দুই ভাগত বিভক্ত হ’ল—এক ভাগ হৰিদাসৰ পক্ষে, আন ভাগ বিপক্ষে।
কিন্তু হৰিদাস গোটেই সময় চুপচাপ থাকিল। তেওঁ জানিছিল, গাঁওখনৰ ভাগ্য কেৱল বিশ্বাসত নিৰ্ভৰশীল। সন্দেহৰ বীজ বোৱালে অশুভ ছাঁ শক্তিশালী হব।
জোনমণিৰ বাৰ্তা
এই বিভ্ৰান্তিৰ মাজতেই হৰিদাসৰ কাষলৈ জোনমণি আহি উপস্থিত হ’ল। গাঁওবাসীয়ে বিস্ময়ে তাক চালে।
সাদা বসনত জোনমণি যেন এক গাভৰু নহয়, দেবী নিজে। তেওঁৰ কণ্ঠ মৃদু কিন্তু দৃঢ়—
–“হৰিদাস একেলা নহয়। গাঁওখনৰ প্ৰতিজনেই সংকল্পৰ অংশ। যদি সকলোৰে বুকুত বিশ্বাসৰ আগুন জ্বলে, তেতিয়ালৈ অশুভ শক্তি গাঁওখনত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰিব।”
মানুহবোৰ বিস্মিত। কিছুমানে হাঁহি মাৰি ক’লে—“কথা শুনিবলৈ মিষ্টি লাগে, কিন্তু বিপদৰ আগত কেৱল বিশ্বাসে বচাব নেকি?”
জোনমণি গম্ভীৰতাৰে উত্তৰ দিলে—
–“বিশ্বাস মানে শূন্য বুলি ভাবিব নালাগে। বিশ্বাস মানে এক শক্তি। মানুহৰ সৰ্বাধিক বেলেগ শক্তি। যদি গাঁওখনৰ প্ৰতিজন মিলি একেবাৰে বিশ্বাস কৰে, তেতিয়াই হেমধাৰাৰ কন্যা পূৰ্ণ ৰূপে জাগি উঠিব।”
আগুনৰ পৰীক্ষা
তেতিয়াহে জোনমণিয়ে গাঁওবাসীক এখনী অনুষ্ঠানৰ কথা ক’লে।
–“আগামী পূৰ্ণিমাত গাঁওখনৰ মাজত আগুন জ্বলাই, সকলো লোকে একেলগে সংকল্প পুনৰ উচ্চাৰণ কৰিব লাগিব। আগুন মানে শুদ্ধতা, বিশ্বাস মানে শক্তি। এই অনুষ্ঠান সফল হ’লে গাঁওখনৰ ওপৰত নামি অহা অশুভ শক্তি আঁতৰিব।”
মানুহবোৰ চিন্তাত পৰিল। কিন্তু গাঁওখনৰ সৰ্বাধিক বয়োজ্যেষ্ঠ হেমকান্ত দাই উঠি ক’লে—
–“এই গাঁথা মই শুনি উঠিছোঁ। মই প্ৰত্যক্ষ নোহোৱাকৈ জানিছোঁ, কিন্তু বিশ্বাস কৰোঁ। আমি যদি একেলগে নথাকো, তেতিয়াহে গাঁও ডুবিব।”
বৃদ্ধজনৰ কথাত এক প্ৰভাব পৰিল। সন্দেহী মানুহবোৰো একেবাৰে নিশ্চুপ হ’ল।
অনুষ্ঠানৰ দিন
পূৰ্ণিমাৰ দিন উপস্থিত হ’ল। গাঁওখনৰ মাজত বিশাল মণ্ডপ সাজি তোলা হ’ল। মাটিত শুকান কাঠৰ আগুনৰ গোট। শিশু, মহিলা, পুৰুষ—সকলো ওচৰ উভতি গোট খালে। আকাশত জোনাক জ্বলিল। নদীৰ ঢৌ শান্তভাৱে বাজি থাকিল।
হৰিদাস বটগছৰ পৰা তাম্ৰফলক লৈ আহিল। তাৰ কাষত জোনমণি, আৰু বুঢ়া হেমকান্ত দাই।
বৃদ্ধই হাঁত মেলি ক’লে—
–“এই গাঁওখনৰ জীৱন একত্ৰ কৰি ৰাখিবলৈ আজিৰ দিনটোৱেই শেষ সুযোগ। আমি সকলোৰে কণ্ঠেৰে একে শপথ উচ্চাৰণ কৰিম—হেমধাৰাৰ কন্যাক অস্বীকাৰ নকৰিম, আৰু বিশ্বাস হেৰুৱাম নে।”
গাঁওবাসী শপথৰ বাবে প্ৰস্তুত হ’ল।
আগুন আৰু সুৰ
আগুন জ্বলি উঠিল। শিখাই আকাশত চুমু দিল। সেই মুহূৰ্ততে হৰিদাস বাঁহীটোত সুৰ তুলিলে।
সুৰটো আগৰ দিনবোৰতকৈ বেলেগ। নৱজীৱনৰ সুৰ, সাহসৰ সুৰ, আৰু প্ৰেমৰ সুৰ।
সকলো মানুহ হাতত হাত ধৰি একে স্বৰে উচ্চাৰণ কৰিলে—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল। হেমধাৰাৰ কন্যা আমাৰ মাজত আছে।”
সেই শব্দত গাঁওখনৰ ওপৰত এক আভা নামি আহিল। জোনাকী পোহৰে আগুনৰ সৈতে মিশি আকাশ জ্বলজ্বলে কৰি তুলিলে।
অশুভৰ আক্রমণ
কিন্তু সেই আনন্দৰ মাজতে নদীৰ বুকুত বজ্ৰপাতৰ দৰে শব্দ উঠিল। কালো পানীৰ ঢৌ গাঁওখনৰ ফালে উঠিল।
অশুভ আত্মাই পুনৰ আক্রমণ কৰিলে—এইবাৰ বেলেগ ৰূপত। আকাশত বজ্ৰপাত, মাটিত কঁপনি, আৰু আগুনৰ শিখা দমি যাব খুজিলে।
মানুহবোৰ ভয়ত আঁতৰি যাব খুজিলে। কিন্তু জোনমণিয়ে চিঞৰি উঠিল—
–“ভয় নকৰা! ভয় মানে সন্দেহ। সন্দেহ মানে সংকল্প ভঙ!”
হৰিদাসে বাঁহীৰ সুৰ অধিক জোৰে তুলিলে। তাম্ৰফলকৰ আভা সুৰৰ সৈতে মিশি আগুনৰ শিখাক জাপি ধৰিলে।
আগুন পুনৰ উচপচাই উঠিল। আৰু গাঁওবাসী একে স্বৰে চিঞৰি উঠিল—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল!”
অশুভৰ আঁতৰি যোৱা
সেই শব্দ আৰু সুৰত নদীৰ কালো ঢৌ ধীৰে ধীৰে আঁতৰি গ’ল। আকাশত বজ্ৰপাত থমকিল। অশুভ আত্মাই চিঞৰি উঠিল—
–“তোমালোকে এতিয়া বাচিলা। কিন্তু বিশ্বাস যেতিয়া নশ্বাশ, মই পুনৰ আহিম।”
শব্দটো আকাশৰ শূন্যতাত মিলি গ’ল। নদী পুনৰ শান্ত হ’ল। আগুন শুদ্ধ ধোঁৱাৰ লগত আকাশলৈ উৰা গ’ল।
গাঁওখনৰ নতুন সূচনা
মানুহবোৰৰ বুকুত ভয়ৰ ঠাইত গৌৰৱ জন্মিল। সকলো হাঁহি, কেঁদে, আৰু হাতত হাত ধৰি একত্ৰ হ’ল।
জোনমণি ক’লে—
–“আজিৰ দিনত গাঁওখনৰ বিশ্বাস পুনৰ জন্ম ল’লে। কিন্তু ইকেৱল আৰম্ভণি। বিশ্বাস প্ৰতিদিনে জাগ্ৰত কৰি ৰাখিব লাগিব। নচোৱাকৈ অশুভ পুনৰ নামি আহিব।”
হৰিদাস বাঁহীৰ সুৰ থমকালে, আৰু শ্বাস এটে তুলি ক’লে—
–“মই প্ৰতিদিনে সুৰত গাঁওখনৰ বিশ্বাস জাগ্ৰত ৰাখিম। যতদিন শ্বাস থাকিব, ততদিন সংকল্প পূৰ্ণ হ’ব।”
উপসংহাৰ
লাচিমুখ গাঁও সেই ৰাতিৰ পিছত আগৰ দৰে নাছিল। অশুভৰ ছাঁ আঁতৰাই গৈছিলেও, সেয়া এক সতর্কতাৰে ওচৰত গোপন হৈ থাকিল।
কিন্তু গাঁওবাসীৰ বুকুত জ্বলি উঠা আগুনৰ শিখা—বিশ্বাসৰ শিখা—গাঁওখনক নৱজীৱন দান দিলে।
নদীৰ বুকু চুপচাপত বাজি থাকিল, কিন্তু ঢৌৰ মাজত এক স্পষ্ট ধ্বনি উকি মাৰিছিল—
“যেতিয়ালৈ বিশ্বাস আছে, তেতিয়ালৈ আমি আছোঁ।”
ছাঁৰ পুনৰ উত্থান
বিশ্বাসৰ আগুন জ্বলাই গাঁওখনে যেন এক নৱ জীৱন লাভ কৰিছিল। মানুহৰ মুখত হাঁহি, শিশুৰ কল্লোল, মহিলাৰ হাতত পুনৰ পূজাৰ ফুল। ক’তকৈও ভয়, ক’তকৈও সন্দেহ আঁতৰাই গৈছিল যেন। নদীৰ পানী চকচকে, বাঁহৰ বনত জোনাকীৰ দল উৰি ফুৰিছিল। লাচিমুখ গাঁও একেবাৰে পুনৰ জন্ম লাভ কৰিছিল।
কিন্তু অশুভ আত্মাৰ বাণী—“বিশ্বাস যেতিয়া নশ্বাশ, মই পুনৰ আহিম”—এইটো মাত্ৰ হাওঁৱাৰ শব্দ নহয়। ই সত্যিই সতর্কতা আছিল।
ভাঙি পৰা শৃঙ্খলা
প্ৰথম এক-দুদিন গাঁওখন শৃঙ্খলাপূৰ্ণ আছিল। কিন্তু দিনৰ পিছত দিন যোৱা লগে লগে মানুহৰ বুকুৰ সন্দেহ পুনৰ জেগাই উঠিবলৈ ধৰিলে।
কেউ ক’লে—“বিশ্বাসৰ অনুষ্ঠানত আমাৰ খৰচ বেছি হ’ল।”
আনকেউ ক’লে—“হৰিদাসেই গাঁওখনক একেলগে ৰাখিব খুজিছে, কিন্তু তেওঁ নিজে লাভৰ আশাত আছে।”
গাঁওখনৰ ভিতৰত পুনৰ ফাটল জন্মিল। মানৱ হৃদয়ৰ যি স্বাভাবিক দুর্বলতা—অভিমান, সন্দেহ, লোভ—সেইবোৰ ছাঁৰ দৰে আঁতৰাই গৈ গাঁওখনত ছায়া বিস্তাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
হৰিদাস জানিছিল, এইবোৰেই বিপদৰ আৰম্ভণি। কিন্তু তেওঁ বাঁহীৰ সুৰেৰে কিমানেই বা মানুহৰ মনােভাৱ বশ কৰিব পাৰে?
নদীৰ সতর্কতা
এদিন নিশা হৰিদাস নদীৰ কাষত বহি বাঁহী বাজাই আছিল। পানীৰ ওপৰত জোনাক ফুটি উঠিছিল। সেই সময়তে নদীৰ বুকুৰ পৰা মৃদু শব্দ উঠিল।
“সতৰ্ক হওঁক… সন্দেহ বাঢ়িছে… ছাঁ পুনৰ আহিব।”
হৰিদাসৰ বুকু কঁপি উঠিল। তেওঁ জানিছিল—এইবাৰ আঘাত আগৰ দৰেই সৰল নহ’ব। অশুভ শক্তি বেছি প্ৰবল ৰূপত আহিব।
জোনমণিৰ দৃঢ়তা
হৰিদাসে জোনমণিৰ ওচৰলৈ গৈ সকলো কথা ক’লে। জোনমণি নীৰৱতাৰে শুনি মৃদু হাঁহি মাৰিলে।
–“ই নতুন কথা নহয়, হৰিদাস। বিশ্বাস সদায় পৰীক্ষিত হয়। আগতে আগুনত পৰীক্ষা হৈছিল, এতিয়া সন্দেহত হ’ব। যদি গাঁওখন সন্দেহৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰে, তেতিয়া সংকল্প ভঙ হব।”
–“তাহ’লে মই কি কৰিম?” হৰিদাস সুধিলে।
–“তুমি বাঁহীৰ সুৰেৰে সকলোলৈ সঁচা ক’বা। গাঁওখনৰ মানুহে যদি শিপাহীৰ দৰে একেলগে থাকিব নোৱাৰে, তেতিয়া তুমি একেলগে ল’ড়াই কৰিব লাগিব।”
ছাঁৰ পুনৰ আগমন
কিছুদিনৰ পিছত ঘটনাবোৰ অদ্ভুতভাৱে হ’ব ধৰিলে।
- গাঁওৰ মাজত একে সময়ত একাধিক মানুহ অসুস্থ হ’ব ধৰিলে।
- পুৱাবেলি নদীৰ পানীত ডাঙৰ ডাঙৰ কালো মাছ মৰি ভাহি উঠিল।
- ৰাতি বটগছৰ কাষত উৰি থকা জোনাকী অচমকাই আঁতৰাই গ’ল।
সকলোকে বুজিলে—অশুভ ছাঁ পুনৰ উঠি আহিছে।
এজন যুৱকে একেদিনে চিঞৰি উঠিল—
–“মই বটগছৰ তলত এজন কালো মানৱাকৃতি দেখিছোঁ। চকুত আগুনিৰ দৰে জ্যোতি আছিল।”
মানুহবোৰ আতংকিত হ’ল। কিছুমানে আকৌ ক’লে—
–“ই হৰিদাসৰ বাঁহীৰ বাবেই আহিছে।”
হেমকান্ত দাইৰ শেষ উপদেশ
হেমকান্ত দাই এতিয়ালৈকে বাচি আছিল। কিন্তু বৃদ্ধৰ শৰীৰ দিনদিন দুর্বল হ’ব ধৰিছিল। একদিন হৰিদাসৰ হাতত ধৰি তেওঁ ক’লে—
–“বেটা, মোৰ জীৱন প্ৰায় শেষ। কিন্তু শোন, সংকল্প পূৰ্ণ কৰিবলৈ একেবাৰে শেষ শপথ ল’ব লাগিব। যেতিয়ালৈ তুমি একান্তে বিশ্বাস ৰাখিব, তেতিয়ালৈ গাঁও বাচিব। মোৰ পাছত গাঁওখনৰ ওপৰত তোমাৰ ওপৰেই আশা।”
হৰিদাসৰ চকুত পানী পৰিল। তেওঁ প্ৰণাম কৰি ক’লে—
–“দাই, মই গাঁওখনৰ বাবে প্ৰাণ দিব।”
সেই ৰাতিহে হেমকান্ত দাই মৃত্যুবৰণ কৰিলে। গাঁওখনৰ বুকুত নতুন শূন্যতা জন্মিল। আৰু সেই শূন্যতাই ছাঁক বেছি শক্তিশালী কৰিলে।
আক্রমণ
হেমকান্ত দাইৰ মৃত্যুৰ তৃতীয় ৰাতি। পূৰ্ণিমাৰ আকাশত বজ্ৰপাত, নদীৰ ঢৌ কালো।
গাঁওখনৰ মাজত একেবাৰে ভয়ংকৰ শব্দ উঠিল।
অশুভ আত্মা পুনৰ হাজিৰ হ’ল—এইবাৰ বিশাল ৰূপত। গাঁওখনৰ ওপৰত ছাঁ ঢাকি ধৰিলে।
মানুহবোৰ দৌৰি ঘৰত লুকাই পৰিল, শিশুবোৰ মাতি কান্দিল।
অশুভ আত্মাৰ কণ্ঠ বজ্ৰৰ দৰে গৰ্জিল—
–“সংকল্প ভঙ হৈছে। বিশ্বাস আঁতৰাই গৈছে। এতিয়া মই গাঁওখন গিলি খাব।”
বাঁহীৰ যুদ্ধ
হৰিদাসে গাঁওখনৰ মাজত দিয়া জ্বলাই বাঁহীৰ সুৰ তুলিলে।
সুৰে আকাশ ফালি উঠিল। কিন্তু এইবাৰ অশুভ আত্মা সুৰত থমকিলেই নহয়, তাতো খঙেৰে চিঞৰি উঠিল।
–“তোমাৰ সুৰে মোক ৰোধ কৰিব নোৱাৰে।”
তাম্ৰফলকৰ আভা উলিয়াই হৰিদাসে সুৰ অধিক জোৰে তুলিলে। গাঁওবাসীৰ মাজত কিছুমানে সাহস কৰি বাহিৰ ওলাল।
তেওঁলোকে একেলগে উচ্চাৰণ কৰিলে—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল!”
কিন্তু গোটেই গাঁওখনৰ মুখত একে উচ্চাৰণ নোহোৱাত সুৰ যথেষ্ট শক্তিশালী নহ’ল।
জোনমণিৰ আত্মবলিদান
অশুভ আত্মাই আগুনৰ দৰে হাত উত্থাপন কৰিলে। গাঁওখনৰ মাটিত কঁপনি উঠিল। সেই মুহূৰ্ততেই জোনমণি আগবঢ়ি আহিল।
তেওঁ হাতত এটা দীপ লৈ চিঞৰি উঠিল—
–“মোৰ প্ৰাণ হ’লেও গাঁওখন বাচিব। আমি অশুভত নত নহ’ম।”
তেওঁ দীপ আগুনৰ মাজত ফালি দিলে। আগুনৰ জ্যোতি হৰিদাসৰ বাঁহীৰ সুৰৰ সৈতে মিলি আকাশত এক দীঘল আলোকৰেখা তুলিলে।
অশুভ আত্মা চিঞৰি উঠিল, আকাশ কঁপি উঠিল, নদীৰ পানী উফ্ৰী উঠিল।
কিন্তু সুৰ আৰু দীপ্ত আভাৰ মিশ্ৰণে ছাঁ একেবাৰে আঁতৰি গ’ল।
তিক্ত জয়
গাঁওখন বাচি গ’ল, কিন্তু জোনমণি দীপ্ত আগুনৰ মাজত বিলীন হ’ল। তেওঁৰ দেহ নাপোৱা গ’ল, কেৱল দীপৰ শিখাই আকাশলৈ উৰি গ’ল।
মানুহবোৰ হাঁহি আৰু কান্দোনৰ মাজত থমকি থাকিল।
হৰিদাসৰ চকুত অশ্ৰু, কিন্তু বাঁহী তেতিয়াও বাজি আছিল।
তেওঁৰ অন্তৰত মাত্ৰ একে ধ্বনি—
“সংকল্প বচাবলৈ প্ৰতিদিনে যুদ্ধ কৰিব লাগিব। অশুভ আঁতৰি গ’লেও ছাঁ পুনৰ আহিব।”
উপসংহাৰ
লাচিমুখ গাঁও বাচি গ’ল, কিন্তু গাঁওবাসীয়ে জানিলে—এই যুদ্ধ একেবাৰে শেষ নহয়। জোনমণিৰ আত্মবলিদান গাঁওখনক বচালে, কিন্তু অশুভ শক্তি আঁতৰাই নাযায়, কেৱল নীৰৱতাৰে গোপনে থাকিল।
হৰিদাসে বাঁহীটো বুকুত ধৰি প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে—
–“যেতিয়ালৈ মোৰ সুৰ আছে, তেতিয়ালৈ গাঁওখনৰ বিশ্বাস অটল থাকিব। মই অশুভৰ লগত যুদ্ধ অব্যাহত ৰাখিম।”
আকাশত জোনাকী উৰি ফুৰিল, নদীৰ ঢৌ শান্ত হ’ল, কিন্তু দূৰত বজ্ৰপাতৰ শব্দ উঠিল।
সেয়াই আছিল সংকেত—ছাঁ আঁতৰিলেও উত্থান পুনৰ হব।
শেষ যুদ্ধৰ আগজাননী
জোনমণিৰ আত্মবলিদানৰ পিছত গাঁওখনৰ মানুহবোৰ কিছুমান দিনলৈ স্তব্ধ হৈ পৰিছিল। দীপ্ত শিখাৰ মাজত তেওঁৰ বিলীন হোৱাৰ দৃশ্য গোটেই লাচিমুখৰ বুকুত এক দাগৰ দৰে খোদাই হৈ ৰ’ল। তেওঁ গাঁওখনৰ বাবে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে—এই বোধে গাঁওবাসীৰ চকুত অশ্ৰু আৰু গৰ্ব দুয়ো আনিলে।
হৰিদাসো শোকত ভগ্ন হ’ল, কিন্তু বাঁহীৰ সুৰ থমকাল নহয়। দিনৰ পোহৰত, ৰাতিৰ আন্ধাৰত—তেওঁ বাঁহীৰ সুৰেৰে গাঁওখনত জপাই ৰাখিছিল। তথাপি তেওঁৰ অন্তৰত একে প্ৰশ্ন—এই sacrificial দীপ্ত শিখা কি শেষ বুলি ধৰা যাব নে? নে ইকেৱল শেষ যুদ্ধৰ আগজাননী?
গাঁওখনৰ নৱ প্ৰতিজ্ঞা
জোনমণিৰ বীৰত্ব গাঁওখনক এক নতুন উৎসাহ দিলে। গাঁওবাসীয়ে পূৰ্ণিমাৰ ৰাতিত একেলগে জপাই উঠিল—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল!”
কিন্তু মানুহৰ মন সদায় স্থিৰ নহয়। শোক আৰু ভয় ক্ৰমে লোপ পেলায়, আৰু দিন-চলাচলৰ কামত বেছি মন যায়। লাচিমুখৰ ক্ষেতখিনি পুনৰ চাষেৰে ভৰি পৰিল, গাভৰু-যুৱকসকলে পূজাৰ নৃত্য আৰম্ভ কৰিলে।
হৰিদাসে মনত ভাবিলে—ই হ’ল সঠিক, কিন্তু সতর্কতা নোহোৱাকৈ গাঁওখন পুনৰ বিপদলৈ যাব।
নদীৰ নতুন বাণী
এক সন্ধিয়াত হৰিদাস নদীৰ কাষত বহি সুৰ তুলিছিল। হাওঁৱাত কদম ফুলৰ গন্ধ, পানীত জোনাকৰ আভা। সেই মুহূৰ্ততে নদীৰ বুকুৰ পৰা পুনৰ এক ধ্বনি উঠিল—
“শেষ যুদ্ধৰ আগজাননী। প্রস্তুত হওঁক। ছাঁ আকৌ আহিব।”
হৰিদাসৰ বুকু তেজেৰে উফ্ৰাই উঠিল। তেওঁ জানিলে—এইবাৰ অশুভ আত্মা বেছি শক্তিশালী ৰূপত আহিব। জোনমণিৰ আত্মবলিদানে যি শক্তি আঁতৰাই লৈছিল, সেই শূন্যতাই এতিয়া পুনৰ পূৰ্ণ হ’ব।
গোপন চিহ্নৰ প্ৰকাশ
পৰদিনা গাঁওখনৰ উত্তৰ ফালে, বটগছৰ কাষত অদ্ভুত এক চিহ্ন দেখা গ’ল। মাটিত আগৰ দিনৰ দৰে দীঘল দীঘল আঁচ। যেন কোনো বিশাল হাত গাঁওখনৰ বুকু আঁচি ধৰিছে।
মানুহবোৰ আতংকিত।
–“ই মানে ছাঁ ইতিমধ্যে ওলাই আহিছে,” এজনী বুঢ়ীয়ে ক’লে।
হৰিদাস গছৰ গাত হাত ৰাখি অনুভৱ কৰিলে—মাটি কঁপি আছে। আৰু তেওঁৰ অন্তৰত শব্দ বাজিল—
“শেষ যুদ্ধত বাঁহীৰ সুৰেই অস্ত্ৰ হব।”
হেমকান্ত দাইৰ স্বপ্ন
হেমকান্ত দাই যদিও মৃত্যুবৰণ কৰিছে, তেও যেন স্বপ্নৰ মাজেৰে হৰিদাসৰ ওচৰত আহি পৰিছিল।
স্বপ্নত বৃদ্ধজনে ক’লে—
–“বেটা, শেষ যুদ্ধ সহজ নহ’ব। গাঁওখনৰ সকলো মানুহক একেলগে কৰিব লাগিব। যদি গাঁওখন বিভক্ত হয়, তেতিয়ালৈ তোমাৰ বাঁহীৰ সুৰো অসাৰ হব। কিন্তু যদি একতাৰ আগুন জ্বলে, তেতিয়া তুমি সফল হব।”
হৰিদাস জেগাই উঠিল। বুকুৰ তেজ উষ্ণ, চকুত দৃঢ়তা। তেওঁ জানিলে—স্বপ্ন মাত্ৰ নহয়, ই হ’ল প্ৰাচীন পুৰুষৰ আদেশ।
সন্দেহৰ পুনৰ ছাঁ
তথাপি, দিনৰ পিছত দিন যোৱা লগে লগে গাঁওখনৰ কিছুমান মানুহৰ বুকুত পুনৰ সন্দেহ জন্মিল।
কেউ ক’লে—“যদি জোনমণি প্ৰাণ দিবলগীয়া হৈছিল, তেন্তে এই কাহিনী কি সঁচা? গাঁওখন বাচিলেও তেওঁক কেনেকৈ গিলি লৈ গ’ল?”
আনকেউ ক’লে—“হৰিদাসে জোনমণিক বলিদান দিবলৈ বাধ্য কৰিলে।”
এই গুজবেৰে গাঁওখনৰ একাংশত পুনৰ বিভ্ৰান্তি জন্মিল।
হৰিদাস কষ্টত ভগ্ন হ’ল, কিন্তু জানিলে—অশুভ আত্মাই এই সন্দেহ বোৱাই দিয়ে।
গোপন তাম্ৰফলকৰ দীপ্তি
এদিন নিশা হৰিদাস বাঁহীটো বুকুত ধৰি শুৱনি গৈছিল। হঠাতে তাম্ৰফলকটি দীপ্ত হ’ল। আভাৰ মাজত অক্ষৰবোৰ স্পষ্ট দেখা গ’ল—
“শেষ যুদ্ধত আগুন, সুৰ আৰু একতাই অস্ত্ৰ।”
তেওঁ বুকুৰ পৰা সুৰৰ ধ্বনি উলিয়াই দিলে। সেই সুৰে নদীৰ বুকুৰ ঢৌ কঁপাই তুলিলে। আৰু তেওঁ মনে মনে উপলব্ধি কৰিলে—শেষ যুদ্ধত কেৱল তেওঁ নহয়, গাঁওখনৰ প্ৰতিজনে অংশ ল’ব লাগিব।
প্ৰস্তুতি
পূৰ্ণিমাৰ আগৰ কেইদিন মান গাঁওখনত প্ৰস্তুতি চলিল।
- বাঁহৰ বনত শুকান কাঠ সংগ্ৰহ কৰা হ’ল, আগুনৰ বৃহৎ মণ্ডপ সাজি তোলা হ’ল।
- মহিলাই ধানৰ চালত নতুন মণ্ডল আঁকি ৰখিলে।
- শিশুৱে জোনাকীৰ দল ধৰি গাঁওখনৰ ফালে উৰুৱাই দিলে।
হৰিদাস প্ৰতিদিনে বাঁহীৰ সুৰেৰে গাঁওবাসীৰ বুকু জপাই ৰাখিলে। সন্দেহৰ ছাঁ আঁতৰাই ৰাখিবলৈ তেওঁ প্ৰাণপণে চেষ্টা কৰিলে।
অশুভৰ পূৰ্ব আক্রমণ
কিন্তু শেষ যুদ্ধৰ পূৰ্বেই অশুভ আত্মাই এক আক্রমণ কৰিলে।
এক নিশা বজ্ৰপাতৰ মাজত নদীৰ ঢৌ উফ্ৰী উঠিল। গাঁওখনৰ কেইখনমান ঘৰ ভঙি পৰিল। গাভৰুজনী দুজন গায়ে অচমকাই অসুস্থ হ’ল।
মানুহবোৰ পুনৰ ভয়ত কঁপি উঠিল।
হৰিদাস সেই ৰাতি গাঁওখনৰ মাজত আগুন জ্বলাই বাঁহীৰ সুৰ তুলিলে। সুৰে গাঁওবাসীৰ বুকু একেলগে কৰিব পাৰিলেও, অশুভ আত্মাৰ ছাঁ আঁতৰাই নাযায়।
ই মাথোঁ আকাশত এক বাণী এৰিলে—
–“আগামী পূৰ্ণিমাই শেষ যুদ্ধ। তেতিয়ালৈ তোমালোকে প্ৰস্তুত হওঁক।”
আগজাননী
পৰদিনা আকাশত এক অদ্ভুত দৃশ্য দেখা গ’ল। সূৰ্য উঠিলেও মাটিত ক’তকৈও আন্ধাৰ। জোনাকী উৰি ফুৰা বন্ধ হ’ল। গাঁওখনৰ বটগছৰ গাত শিকড় কালো হৈ পৰিল।
হৰিদাস জানিলে—ই শেষ যুদ্ধৰ আগজাননী।
তেওঁ গাঁওখনৰ মানুহক একত্ৰ কৰি ক’লে—
–“এই যুদ্ধ কেৱল মোৰ নহয়, আমাৰ সকলোৰে। যদি আমরা একেলগে থাকো, তেতিয়ালৈ অশুভ আঁতৰিব। যদি বিভক্ত হ’ম, গাঁও ডুবিব।”
মানুহবোৰ দীঘল শ্বাস তুলি মাথোঁ একমত হ’ল। সকলোৰে চকুত একে দীপ্তি—ভয় আৰু বিশ্বাস একেলগে।
উপসংহাৰ
লাচিমুখ গাঁওখন পূৰ্ণিমাৰ দিনলৈ প্ৰতিদিন প্ৰস্তুতি কৰি থাকিল। বাঁহীৰ সুৰ, আগুনৰ কাঠ, আৰু বিশ্বাসৰ শব্দেৰে গাঁওখনৰ বুকু গঢ় খাই উঠিল।
কিন্তু গাঁওবাসীৰ বুকুৰে একে প্রশ্ন বাজি আছিল—
শেষ যুদ্ধত কে বাচিব? কে বলিদান দিব?
হৰিদাস বাঁহী বুকুত ধৰি জোনাকৰ ফালে চাই ক’লে—
–“যেতিয়ালৈ শ্বাস আছে, তেতিয়ালৈ সুৰ থাকিব। আৰু সুৰে বিশ্বাস জাগ্ৰত ৰাখিব।”
আকাশত বজ্ৰপাতৰ শব্দ উঠিল। সেয়াই আছিল আগজাননী—শেষ যুদ্ধ অহা লগে লগে।
শেষ যুদ্ধেৰ সুৰ
পূৰ্ণিমাৰ ৰাতি। আকাশত জোন যেন গধূলিৰ শঙ্খ, চকচকে কিন্তু ক’তকৈও ভয়ংকৰ। নদীৰ বুকুত ঢৌ উঠিছিল অস্বাভাৱিকভাৱে—কালো, জ্যোতিৰবিহীন। গাঁওখনৰ ওপৰত যেন শ্বাস আটকে থকা এক নীৰৱতা। লাচিমুখ জানিছিল—এই নিশাই হ’ব অন্তিম পৰীক্ষা।
আগুনৰ জাগৰণ
গাঁওখনৰ মাজত প্ৰস্তুত কৰা বৃহৎ মণ্ডপত শুকান কাঠৰ গোট জ্বলি উঠিল। আগুনৰ শিখাই আকাশলৈ দীপ্তি দিলেও মাটি কঁপি থাকিল। গাঁওবাসী হাতত হাত ধৰি চকু বন্ধ কৰি সংকল্প পুনৰ উচ্চাৰণ কৰিলে—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল। হেমধাৰাৰ কন্যা আমাৰ মাজত আছে।”
হৰিদাস আগত দাঁড়াই বাঁহীটো মুখত তুলিলে। সুৰ আকাশত উত্থিত হ’ল। সুৰৰ লগত দীপ্ত তাম্ৰফলকৰ আভা মিশি গাঁওখনৰ বুকু জপাই ধৰিল।
অশুভৰ উত্থান
ঠিক সেই মুহূৰ্ততেই বজ্ৰপাতৰ শব্দে আকাশ ফালি দিলে। নদীৰ বুকুৰ পৰা বিশাল কালো ঢৌ উঠি গাঁওখন ঢাকি ধৰিল। সেই ঢৌৰ মাজৰ পৰা অশুভ আত্মাই পূৰ্ণ শক্তিত হাজিৰ হ’ল।
এইবাৰ সৰু মানৱাকৃতি নহয়—গোটেই আকাশ ঢাকি ধৰাৰ দৰে এক বিশাল ছাঁ। চকুত ৰক্তৰঙা জ্যোতি, কণ্ঠ বজ্ৰৰ দৰে—
–“সংকল্প ভঙ হ’ব। বিশ্বাস নশ্বাশ। মই গাঁওখন গিলি খাব।”
মানুহবোৰ ভয়ত কঁপি উঠিল, শিশুবোৰ মাতি কান্দিল। কিছুমানে আঁতৰি যাব খুজিলে, কিন্তু হৰিদাস বাঁহীৰ সুৰ থমকাল নহয়।
যুদ্ধৰ আৰম্ভণি
অশুভ আত্মাই হাত উঠাই আগুনৰ শিখাক নিভাই দিব খুজিল। আগুনৰ শিখা থমকি গ’ল। কিন্তু হৰিদাস বাঁহীৰ সুৰ অধিক জোৰে তুলিলে। সুৰে আকাশত উত্থিত হৈ আগুনক পুনৰ জপাই তুলিলে।
গাঁওবাসীয়ে একে স্বৰে চিঞৰি উঠিল—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল!”
তাম্ৰফলকৰ দীপ্তি সুৰৰ সৈতে মিশি আকাশত আলোকৰেখা তুলিলে। কিন্তু অশুভ আত্মাই খঙেৰে চিঞৰি মাটি কঁপাই দিলে।
শেষ পৰীক্ষা
অশুভ আত্মাই হৰিদাসক লক্ষ্য কৰি গৰ্জি উঠিল—
–“তুমি বাঁহীৰ সুৰেৰে মোক ৰোধ কৰিব পাৰিবা নেকি? তোমাৰ গাঁওতো বিভক্ত। মানুহৰ মনত সন্দেহ আছে।”
হৰিদাসৰ চকুত দৃঢ়তা।
–“যেতিয়ালৈ আমি একেলগে আছোঁ, তেতিয়ালৈ সুৰ ভঙ নোহোৱা। আমি বিশ্বাসেৰে বাচিম।”
তেওঁ বাঁহীটোত একেবাৰে শেষ শক্তিৰ সুৰ তুলিলে। সুৰটি আগৰ সকলো সুৰতকৈ বেলেগ—অশ্রু, গৰ্ব, প্ৰেম আৰু আত্মবলিদান একেলগে মিশা।
সুৰত গাঁওখনৰ সকলোৰে হৃদয় একত্ৰ হ’ল। যি মানুহ সন্দেহত আছিল, তেওঁলোকেো চকু মেলি চিঞৰি উঠিল—
–“আমাৰ বিশ্বাস অটল!”
জোনমণিৰ পুনৰ আভা
ঠিক সেই মুহূৰ্ততে আকাশত দীপ্ত শিখা দেখা গ’ল। জোনমণিৰ ৰূপ যেন আগুনৰ পৰা উত্থিত হ’ল। তেওঁৰ হাতত দীপ, চকুত শান্তি।
তেওঁ গাঁওখনৰ ফালে চাই ক’লে—
–“আমি আহিছোঁ। যেতিয়ালৈ বিশ্বাস আছে, তেতিয়ালৈ আমি আছোঁ।”
আভাটি বাঁহীৰ সুৰৰ সৈতে মিলি এক বিস্ফোৰণত পৰিণত হ’ল।
অশুভৰ বিনাশ
আলোকৰ বিস্ফোৰণ আকাশ আৰু মাটি উজ্বল কৰি তুলিলে। অশুভ আত্মাই চিঞৰি উঠিল, কিন্তু দীপ্তি আৰু সুৰৰ মিশ্ৰণে তেওঁৰ বিশাল ছাঁ থমকি গ’ল।
চকুত জ্যোতি নিভি গ’ল, কণ্ঠ নিস্তব্ধ হ’ল।
ধীৰে ধীৰে বিশাল ছাঁ মাটিত গিলি গ’ল, যেন কোনোদিনে আছিলেই নাছিল।
নদীৰ পানী চকচকে হ’ল, আকাশত জোন পূৰ্ণ দীপ্তিত উঠিল। গাঁওখন শান্ত হ’ল।
বিজয় আৰু বলিদান
মানুহবোৰ হাঁহি আৰু কান্দোনৰ মাজত একেলগে বহি পৰিল। তেওঁলোকে একেলগে একে স্বৰে ক’লে—
–“হেমধাৰাৰ কন্যা আমাৰ মাজত আছে।”
হৰিদাস বাঁহীৰ সুৰ থমকালে। চকুত আনন্দৰ অশ্ৰু, কিন্তু দেহ ভগ্ন। সৰ্বশেষ শক্তি তিনি সুৰত তেওঁ নিজে ক্ষয় হৈ পৰিছিল।
তেওঁ গাঁওখনৰ মাজত থিয় হৈ শেষ বেলিৰ হাঁহি মাৰি ক’লে—
–“যেতিয়ালৈ সুৰ আছে, তেতিয়ালৈ বিশ্বাস অটল।”
তেওঁৰ দেহ মাটিত লুটিবলৈ ধৰিলে, কিন্তু আকাশৰ দীপ্ত আভাই তেওঁৰ ৰূপ জপি ধৰিলে।
হৰিদাস জোনমণিৰ দীপ্তিত মিলি গ’ল।
গাঁওখনৰ নৱ জন্ম
লাচিমুখ গাঁও পুনৰ শান্ততাৰে জাগি উঠিল। অশুভ আত্মা আঁতৰিল, বিশ্বাস পূৰ্ণ হ’ল। কিন্তু গাঁওবাসী জানিলে—এই বিজয়ৰ মূল্যে হৈছে জোনমণি আৰু হৰিদাসৰ আত্মবলিদান।
সেই দিনৰ পৰা গাঁওখনৰ বটগছৰ গাত নতুন লিপি খোদাই হ’ল।
“হৰিদাস আৰু জোনমণিৰ সুৰেৰে গাঁও বাচিল। যেতিয়ালৈ বাঁহীৰ সুৰ বাজে, তেতিয়ালৈ বিশ্বাস অটল।”
উপসংহাৰ
হেমধাৰাৰ নদী এতিয়াও বই আছে। বাঁহৰ বনত জোনাকী এতিয়াও উৰি ফুৰে। শিশুবোৰ এতিয়াও পূৰ্ণিমাৰ নিশাত কাহিনী শুনে।
তেওঁলোকে শুনে—কিদৰে গাঁওখন অশুভৰ ছাঁত বিভ্ৰান্ত হৈছিল, আৰু কিদৰে হৰিদাসৰ বাঁহী আৰু জোনমণিৰ দীপ্তি গাঁওখন বচালে।
লাচিমুখৰ লোকগাথা এতিয়াও উচ্চাৰিত হয়—
“বিশ্বাসৰ আগুন নিভি নাথাকে, যেতিয়ালৈ সুৰ আছে। যেতিয়ালৈ সুৰ আছে, তেতিয়ালৈ গাঁও বাচি থাকিব।”
নদীৰ ঢৌ যেন আজিও সেই সুৰেৰে বাজি থাকে।
