নৱপত্রিকা

তিথি ডেকা

অধ্যায় ১: অষ্টমীৰ পুৱা

গুয়াহাটিৰ পাতল বতাহত পূজাৰ সুৰ বাজিছে। শহৰজুৰি পাণ্ডেলবোৰত ঢোল-কাৰাতালৰ মূৰ্চ্ছনা, ঢাকীৰ ঘূৰণীয়াবোৰে যেন উদ্দীপনা সৃষ্টিৰ উৰ্ধ্বসীমালৈ গৈছে। সদানন্দ পাঠশালাৰ ছাত্ৰী মেঘালী দত্ত, বৰ্ষা শেষ হোৱাৰ লগে লগে যেন আত্মাৰ পৰা এক উৎসৱৰ গান শুনিছিল। তেওঁৰ বাবে দূৰ্গা পূজা কেৱল এটা উৎসৱ নহয়, এটি স্মৃতিৰ গীত—শৈশৱৰ পাণ্ডেল, ঠাকুৰদাদাৰ কঁহুৱাৰ গন্ধ, আৰু মায়েৰ হাতৰ পৰা পোৱা পুষ্পাঞ্জলি। সেইবাৰ অষ্টমীৰ দিনা, তেওঁ পূজামণ্ডপত ভোলানাথী নান্দনিক কলাবোৰ সংহত কৰি আছিল। পূজাৰ্চনাৰ অন্তত, চণ্ডীপাঠ শেষ হোৱাৰ পাছত, সকলোৰে মন উচুপিছিল বিসর্জনৰ কথা ভাবি। মেঘালী সদায় বিসর্জনৰ দিশে অলপ বেদনাৰে চাইছিল—যেন আনুষ্ঠানিকভাৱে মা দুৰ্গাক বিদায় জনাই হৃদয়ৰ অলিন্দত এটি খালী ঠাই ৰৈ যায়। সেই দিনা, মণ্ডপৰ পাছফালৰ ঠাইখন—যিখন ঠাইত নৱপত্রিকা বিসর্জনৰ আঁচনি চলিছিল—তাত অকস্মাৎ তেওঁৰ চকুত পৰে এটি পুৰণি পুঁথি, আধা সেমেকা, কলা চকমকীয়া কাপোৰৰ মাজত ৰুন্দি থকা। তেওঁৰ মনত এটা বিস্ময়ৰ বুৰ ঢৌ মাৰিলে—এইবোৰত কিবা লিখা আছে? পূজা সমাপ্তি ওলালেই পুঁথিখন লৈ, কোনো নোখোজাকৈ, সাঁজপুৱা উভতি যায় নিজৰ কোঠালিত।

মেঘালী পুঁথিখন খুলি দেখে, তালপাতত লিখা আছে অদ্ভুত ভাষাত কিছুমান শ্লোক। কিছুমান অক্ষৰ যেন প্রাচীন সংস্কৃতৰ, আৰু কিছুমান পাহাৰীয়া উচ্চাৰণৰ নিচিনা। চকুৰ আগত কাষৰ ফটোচেপ কেমেৰাত লৈ ৰাখি লৈ, তেওঁ ম’বাইলৰ পৰা OCR এপেৰে তাৰ অনুবাদ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু সফল নহয়। সঁচাকৈয়ে সেই শ্লোকবোৰ যেন জীয়াই থকা প্ৰাৰ্থনা—তেওঁৰ মনত বেজাৰ লগা চিন্তা আহে—এইবোৰ কেৱল নৱপত্রিকা উলহ-মালহৰ অংশ নে কিবা অধিক? তেওঁ পুঁথিখনত দেখা ৯টা উদ্ভিদের নাম বিচাৰি গুগুল কৰে: জয়ন্তী, বেল, কঁচু, ধান, মান, হালধি, জমুন, অৰুণ, আৰু আশ্বত্থ। এইবোৰ নৱপত্রিকাৰ অংশ বুলি তেওঁ আগতীয়াকৈ জানিছিল, কিন্তু পুঁথিত ইহঁতৰ লগত সম্পৰ্কিত একেকটা শক্তিৰ কথা লিখা আছিল—“জয়ন্তী – যুগান্তকাৰী শক্তি”, “হালধি – গোপন বেদনাৰ মৰ্ম”, “অৰুণ – আগ্নিশক্তিৰ দুৱাৰ”। তেওঁৰ বুকু কেঁপি উঠিল। কৈশোৰৰ পৰা নৱপত্রিকা পূজালৈ যোৱা, গছবোৰ ধোৱা, বান্ধি নিয়া, আৰু বিসর্জন—এই সকলোবোৰ এক শুদ্ধ আচাৰ হিচাপে শিকিছিল। কিন্তু এতিয়া, তেওঁ এক নতুন দিশত পৰিছে—য’ত আচাৰৰ ভিতৰত লুকাই আছে এক গম্ভীৰ আৰু গুপ্ত সত্য।

তেওঁ পুঁথিখন লৈ যায় তেওঁৰ দেউতাৰ এটি বন্ধুৰ ওচৰলৈ, যিজন এক বিদ্বান—নাম তপন শৰ্মা, প্ৰাক্তন অধ্যাপক। অধ্যাপকে পুথিখন চাই চুপ মাৰি ৰ’ল। তেওঁ কয়, “এইটো কেৱল পূজাৰ অংশ নহয়, মেঘালী। এইতো এজন ‘সাধকী’ৰ পুথি—যিয়ে মা-দুৰ্গাৰ শক্তিৰ গছবোৰেৰে নিজে সাধনা কৰিছিল।” তপনবাবু কয় যে এই ন’টা গছ প্ৰাকৃতিক জগতৰ সৈতে জড়িত এক গভীৰ আধ্যাত্মিক শক্তিৰ বাহক—যিবোৰে যুগে যুগে বিভিন্ন ধৰণৰ আচাৰ, জাদু আৰু শক্তিসাধনাৰ উৎস হ’বলৈ ব্যৱহৃত হৈছিল। তেওঁ কয়, “নৱপত্রিকা কেৱল বিসর্জনৰ পূৰ্বে গছবোৰ ধুই বোৱাৰ ৰীতি নহয়—ই এটি বন্ধ দুৱাৰ, যিটো কেৱল নিৰ্বাচিত কোনো এজনীৰে খুলি পাৰে।” মেঘালীৰ কঁপনি ধৰে। তপনবাবুৱে এই কথা শেষ কৰে—“এই পুথি তই পোৱা কোনো কাকত নহয়। এক আৱাহনৰ ফল—সম্ভৱত, মা-দুৰ্গাই নিজেই তোক বাচি লৈছে।” সেই নিশা, মেঘালীৰ সপোনত দেখা যায় এটি অদ্ভুত দৃশ্য—নৱ গছৰ মাজত এটি দীপ্তিময়ী মুখ, আৰু এক মাত শুনা যায়—“যুগ পাল্টিব, তই দেখুৱাবি।” সেই পুৱাই মেঘালী সিদ্ধান্ত লয়—তেওঁ এতিয়া কেৱল পূজাৰ ছাত্ৰী নহয়, তেওঁৰ আগত খোলা হৈছে এক গুপ্ত দুৱাৰ, যাৰ অপাৰ সম্ভাৱনা, আৰু গভীৰ বিপদ আছে।

অধ্যায় ২: পুঁথিৰ পাহাৰীয়া ভাষা

সপোনটো এতিয়াও তাজা আছিল। ঘুমৰ পৰা উঠিও মেঘালী যেন পোহৰৰ কণিকাৰ মাজেৰে এটা স্পষ্ট মুখৰ দৃষ্টি অনুভৱ কৰি আছিল। মাকৰ পঁজা-পাতল মিঠা জিজ্ঞাসা, “বিয়লি পৰ্যন্ত শুই থাকিবি?”—তাক জগাই তুলিলে, কিন্তু তেও কাৰোবাৰ মাত শুনা যেন চলাই থাকিলে—ভিতৰতে কিবা অলেখ হাঁহি, বিষন্নতা, আৰু দৃঢ়তা। সেইটো কোনো সাধাৰণ সপোন নহয় বুলি তেওঁৰ মন বিশ্বাস কৰি উঠিল। পুঁথিখন তেওঁৰ কোলাত পৰি আছিল। সেয়া যেন নিজে জীয়াই থকা, দীঘল নিশাসোঁতৰ দৰে মাজে মাজে পাত কঁপি উঠিছিল। পিতৃবন্ধু তপন শৰ্মাৰ উক্তিসমূহ তেওঁৰ মগজুত বজ্ৰাঘাতৰ দৰে বাজি আছিল—”সাধকী”, “নির্বাচিত”, “আৱাহন”। কিতাপ-পঢ়া মগজুৰ পিছে পিছে এতিয়া হৃদয়েও বিশ্বাস কৰিবলৈ ধৰিলে—ই যেন কোনো ব্যক্তিগত নিদর্শন নহয়, এটা বৃহৎ অধ্যায়ৰ সূচনা।

তপন শৰ্মা পুৱাই তেওঁক এখন পুৰণি সংকলন দিছিল—“অসমীয়া ধৰ্মগাঁথা আৰু গছসাধনা”। তাৰ ভিতৰত আছিল এক উল্লেখ—দুৰ্গা পূজাৰ ‘নৱপত্রিকা’ শব্দটোৰ সংজ্ঞা কেৱল ন’টা গছৰ নামত সীমাবদ্ধ নহয়; প্ৰত্যেক গছ একেকটা চেতনাৰ বাহক। উদাহৰণস্বৰূপ, “কঁচু” ধাৰণ কৰে সহিষ্ণুতাৰ শক্তি, “বেল” ক’লা শক্তিৰ প্ৰতিসংহাৰ, আৰু “জয়ন্তী”—যিটো সচৰাচৰ দুঃসাধ্য গছ, ই সকলো ধৰ্মৰ সংহতিৰ প্ৰতীক। এই সকলো শব্দ-সঁজুলিবোৰৰ মাজত যি এক অপাৰ গভীৰতা মেঘালীয়ে বুজিলে, সেয়া তেওঁ আগতে কেতিয়াও অনুভৱ কৰা নাছিল। এতিয়া তেওঁ প্ৰতিটো শব্দৰ পৰাই যেন কোনো শিকনি বিচাৰি উলিওৱাৰ অভিলাষে ভৰি পৰিছিল। তপন শৰ্মাই মাত দিছিল, “এইবোৰ গছকে যে ন’বতাৰূপী শক্তি বুলি ভবা হৈছিল, তাৰ মূল উৎস হ’ল হেমচন্দ্ৰ পৰমহংসৰ গাঁথা—যি ১৩শ শতিকাত পূৰ্ণিমাৰ ৰাতি গছসাধনাৰ জৰিয়তে অদৃশ্য আধ্যাত্মিক শক্তি লাভ কৰিছিল। তই যি পুঁথিখন পাইছ, সেয়া সেই সাধনাৰ অন্তিম অধ্যায়।”

এই কথাসকল শুনি মেঘালীৰ ভিতৰত এটা অজান আচলৰ আকৃতি স্পষ্ট হ’ব ধৰিলে। তেওঁ ভাবিলে, তেওঁ যদি সত্যই বাচি লোৱা হৈছে, তেন্তে তাক হ’ব লাগিব এক “অনুসন্ধানী”, কেৱল পাঠক নহয়। তেওঁ সিদ্ধান্ত ল’লে—এই পুঁথিৰ সকলো পৃষ্ঠা উলটাই, একেকটা গছৰ সন্ধানত যাব। বিক্ৰম—তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু, কলা কলেজৰ ছাত্ৰ, আৰু অনুসন্ধানত সদায় আগ্ৰহী—তেওঁক কথাবোৰ খুলি কৈছিল। বিক্ৰম প্ৰথমে আচৰিত হ’ল, তাৰ পিছতেই আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিলে। তেওঁ ক’লে—”আজি অসমত কিমান গছ সত্যেই অব্যৱহৃত হৈ আছে জানো? এইবোৰ বিজ্ঞান, ইতিহাস আৰু বিশ্বাসৰ সন্মিলন—মই যাম, মেঘা। তই য’ত যাবি, মই সংগ দিব।” এই সিদ্ধান্তৰ লগে লগে তেওঁলোকে এটা মানচিত্ৰ সাজ কৰিলে—অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত গছসকলৰ ভৌগোলিক অস্তিত্বৰ কল্পনা কৰি। প্ৰথম গছ—জয়ন্তী। এই গছ অসমত সচৰাচৰ দেখা নাযায়, কিন্তু দৰঙ জিলাৰ এজন বৃদ্ধ বৈদ্যৰ গাঁৱত এই গছ থকা সম্ভাৱনা তপনবাবু দেখুৱাইছিল। সেই দিশে যাত্ৰা আৰম্ভ হ’ব। এক আশ্চৰ্যজনক, গম্ভীৰ, আৰু পূৰ্ণ নিৰ্দেশনাৰে ভৰপূৰ যাত্ৰা—য’ত কেৱল গছৰ খোঁজ নহয়, খোঁজ হ’ব মেঘালীৰ নিজস্ব বিশ্বাস, শক্তি, আৰু ভবিষ্যতৰ।

অধ্যায় ৩: গছবোৰৰ খোঁজত

তেওঁলোকৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হ’ল এখন গাড়ী ভাড়া কৰি, গুৱাহাটী শহৰৰ কোলাহল এৰি পূৱ দিশে। দৰঙ জিলাৰ সীমান্ত চুই থকা গাঁওখনৰ নাম আছিল চিলাপথাৰ। তপনবাবুৱে যিজন বৃদ্ধ বৈদ্যৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল, তেওঁৰ নাম আছিল নীহার ৰঞ্জন। এজন প্ৰাক্তন আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসক, যিয়ে বনৰ গছ-বুটলিৰ সৈতে আধ্যাত্মিক সাধনাৰ সংযোগ ৰাখি জীৱনটো অতিবাহিত কৰিছিল। তেওঁ বৰ্তমানে পাহাৰৰ কাষত এখন সৰু আশ্ৰমত থাকে, য’ত বাইবেল, বেদ আৰু তন্ত্র একে সময়তে স্থান পাইছে। বিক্ৰমৰ কেমেৰাত দৃশ্য বন্দী হোৱাৰ আগতে মেঘালীৰ মনত চলিছিল এটা অজান উত্তেজনা—এই ‘জয়ন্তী’ গছটো কি? ইয়াৰ কাৰ্য্যক্ষমতা ঠিক কিমান গভীৰ? হ’লে—পুঁথিখনত উল্লেখ কৰা দৰে—ই যদি শক্তি জাগ্ৰত কৰে, তেন্তে কিয় ইয়াক বহু শতিকাল ধৰি লোকচক্ষুৰ পৰা লুকুৱাই ৰখা হ’ল?

চিলাপথাৰ গাঁওখন হ’ল এটি সাধাৰণ গাঁও, কিন্তু তাৰ কোলাত গোপন হৈ আছিল বিস্ময়। গাওঁবুঢ়াৰ সহায়ত তেওঁলোকে পোৱা পোনপটীয়াকৈ পুৱাৰ পুৱা বগা চাদৰত জোখা, পাতল বৰণৰ, চকুত দীপ্তি থকা নীহারবাবুক। তেওঁৰ হাতত এখন পুৰণি খাগৰ, বুকুৰ কাষত এটি দণ্ডযন্ত্ৰ। মেঘালী পুঁথিৰ কথা কৈতেই, বৃদ্ধই চকু বগাই চাই, অলপ হেঁপাহৰ নিচিনা হাঁহি দিলে। “বছৰ ডেৰচাৰি আগতেই মা দুৰ্গাৰ সপোন পাইছিলোঁ,” তেওঁ কলে। “সেই সপোনত কৈছিল—’একেজন আহিব, যি বুজিব পাৰে এই গছবোৰৰ গান।’” তেওঁ মেঘালীক লৈ গ’ল এটি বনৰ পাৰ হৈ, পাহাৰীৰ ঢালৰ ওপৰলৈ। ওচৰ পাই মেঘালী দেখা পালে এটি কঁকীয়া গছ—পাতবোৰ সৰু, কেতিয়াবা জয়ন্তী ফুলৰ নিচিনা বগা-হালধি মিশ্ৰ ৰং; ফুল নাছিল, কিন্তু পাতত পোহৰ পৰিলেই যেন দীপ্তি ওলায়। নীহাৰে হাত জোৰ কৰি কৈছিল—”এই গছটো বছৰত এবাৰহে ফুলে, আৰু এইটো ফুল যিজনে জগায়, সেইজনেহে শুনে দেবীৰ মাত।”

মেঘালীয়ে হাত আগবঢ়াই গছটোত স্পৰ্শ কৰাতেই এটা অনুচ্চ কম্পনৰ দৰে অনুভৱ কৰিলে—যেন মাটিৰ নিচেৰে এখন নদী বৈ আছে। চকুত ডাৱৰৰ দৰে এখন দৃশ্য ওলাই আহিল—একখন গাঁও, দহজনী সাধ্বীৰ কীৰ্তন, আৰু মাজত এটি জুইৰ আলয়, য’ত জয়ন্তী ফুলেৰে গঠন কৰা জ্যোতিৰে আৱাহন চলিছে। তেওঁৰ ভিতৰৰ পৰা যেন কিবা এটা মাত দিলে—“পূজাই শেষ নহয়, পূজাই আৰম্ভ—যেতিয়া সঁচাকৈ বুজি ধৰি পূজা কৰা হয়।” বিক্ৰমত অৱাক চাহনি, মেঘালীৰ চকুত পৰুৱাৰ নিচিনা গাৰঙা। বৃদ্ধ বৈদ্য মিচিকিয়াই হাঁহি দিলে, “জয়ন্তী গছ তোক চিনে, কন্যা। এতিয়া বেলগছলৈ যা। সেয়া পাইলে তই বুজিব—এই পঁজাৰ উৎসব মাথোঁ সাজপাৰ নহয়, ই এক জাগৰণ।”

অধ্যায় ৪: নিবাৰণৰ পুতলা

নীহাৰবাবুৰ নিৰ্দেশনা মতে মেঘালী আৰু বিক্ৰমৰ গন্তব্য হ’ল লখিমপুৰৰ উত্তৰ-পূৰ্ব সীমা, এখন অতি পুৰণি গাঁও—ভেমৰা। গাঁওখনৰ বিশেষত্ব আছিল, ইয়াত বছৰৰ কেৱল এটি দিন—নৱমীৰ দিনত—মহিলাসকলেক বহি পুজা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হয়, আৰু গাঁওবাসীয়ে বিশ্বাস কৰে, এই একোদিনে ‘নাৰীৰ আত্মা’ জাগে। বহুবছৰ ধৰি এই গাঁও সদায় গোপনীয়া পূজাৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে বিখ্যাত। পুথিখনৰ অদ্ভুত চিহ্নৰ মাজত মেঘালী পোৱা এটা শব্দ—‘নিবাৰণী’—তাক পইণ্টাৰ কৰিছিল ভেমৰালৈ। তেওঁলোকে ব’লেৰে বনৰ মাজেদি বাট পাৰ হ’ল, ওচৰৰ মানুহে সতর্ক কৰিলে—“ভেমৰাৰ শেষ কোঠালিত এটা বেলগছৰ পুতলা আছে, তাক মনেও নকৰিবা। ক’বলে মানুহ চিৰদিন উধাও হৈ গৈছে।” কিন্তু মেঘালীৰ মন এটাই ক’লে—“সেয়াই হ’ব মোৰ গন্তব্য।”

গাঁওখনত গধূলিপুৱা সোমাই তেওঁলোকে পালে এটি অদ্ভুত নিৰৱতা, যেন সকলো শব্দকে কোনোৱে বন্ধ কৰি ৰাখিছে। এটা বেলগছৰ তলত থকা পুতলাটো তেওঁলোক চালে—কুঁহিপাতেৰে গাঠি দিয়া, চুলিত জুঁইৰ মালা, চকুত কালি ৰঙৰ আঁচ, আৰু ওচৰত এখন পাথৰৰ ফলক—“নিবাৰণী—অজ্ঞাত আত্মা, যিয়ে পূজাৰ দিন অতিক্ৰম কৰিলে, তাৰ চিৰবাস।” মেঘালীৰ কঁপনি ধৰে, কিন্তু পুৰণি পুঁথিৰ ছবি মিলাই দেখিলে স্পষ্টেই পায়—এই পুতলাই পুথিৰ দ্বিতীয় অধ্যায়ৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। তেওঁ পুতলাৰ ওচৰত বহি পুঁথিৰ শ্লোক পঢ়া আৰম্ভ কৰে, য’ত লিখা আছে—“নৱপত্রিকাৰ পূজা যদি নিৰ্মল অন্তৰে কৰা হয়, অভিশপ্ত আত্মাসকল মুক্তি পায়।” পঢ়া শেষ হোৱাৰ লগে লগে এটি হালধীয়া বৰণৰ বতাহ উঠিল। মেঘালী হঠাৎ অনুভৱ কৰিলে, যেন তাৰ কাষতে কিবা ওলোমি ৰৈছে—চোখ মেলি চালে, পুতলাটোৰ চকুত পানীৰ আলসুৱা ধাৰা, আৰু মুখত যেন হাঁহিৰ এটি রেখা। পিছমুহূৰ্ত্তত এক সুগন্ধি বতাহ বাগৰি আহিল—জুঁই ফুলৰ মৃদু সুবাস।

সেই নিশা গাঁওখনৰ আকাশত এক অদ্ভুত আলোকদ্যুতি দেখা গৈছিল, আৰু গাঁওবুঢ়াই পিছে পিছে আহি ক’লে—“তই কৰিব পৰা কথাটো আমি প্ৰজন্মে প্ৰজন্মে বেয়া ভাৱে ব্যাখ্যা কৰি অহা আছিলোঁ। ‘নিবাৰণী’ কেৱল এক বিদ্ৰোহী মহিলা আছিল, যিয়ে পুৰুষসকলৰ পূজাৰ নিয়ম ভাঙি নিজে নৱপত্রিকাৰ জাগৰণ সাধনা কৰিছিল। তেওঁক সমাজে অভিশপ্ত বুলি ঘোষণা কৰিছিল। আৰু এতিয়া, তই তেওঁৰ আত্মাক মুক্তি দিছি।” গাঁওবাসীসকলে সন্মানজনকভাৱে বেলগছৰ ফালে ঘূৰি গ’ল, পুতলাটো অদৃশ্য হ’ল, কেবল বতাহত ৰৈ গ’ল এটি মাত—“অৰুণ গছৰ পথ জোনাকিত দেখা যায়, হালধি গন্ধত শুই থাকে… তই এতিয়া সঁচাকৈয়ে আৰম্ভ কৰিছে।”

অধ্যায় ৫: নৱী শক্তিৰ জাগৰণ

ভেমৰাৰ সেই নিশাৰ অভিজ্ঞতাৰ পিছত মেঘালী যেন এক অদ্ভুত দ্বিধাৰ মাজত পৰিল। এটা অংশ যেন হালধি গন্ধৰে আকুল হৈ আছিল—জানিব খুজিছিল অৰুণ গছৰ পথ ক’ত, আন অংশটো চুপচাপ, মাটিৰ নিচে লুকাই থকা এক কম্পন বোধ কৰিছিল। যোৱা কেইবাটাও গাঁওত তেওঁ যি শক্তিৰ স্পৰ্শ পাইছিল, সেয়া কেৱল অনুভূতি নহয়, যেন গছবোৰে নিজৰ ভিতৰৰ কথা কোৱা আৰম্ভ কৰিছে। মেঘালীৰ মনত এদিন তপন শৰ্মাৰ কোৱা কথা বাজি উঠিল—“গছবোৰো আত্মাসম্পন্ন, কেৱল দেখা বা ছোৱাই নহয়, শুনিবও লাগে।” তেওঁ গুৱাহাটীৰ ঘৰলৈ ঘূৰি আহি পুঁথিখনৰ পৃষ্ঠা উলটাই অৰুণ আৰু হালধিৰ সম্পৰ্কে তথ্য চাবলৈ লৈছিল। অৰুণ—অগ্নি আৰু সাহসিকতাৰ প্ৰতীক; হালধি—চিকিৎসা আৰু গোপন বেদনা নিৰাময়ৰ শক্তি। এই গছবোৰক স্পৰ্শ কৰিবলৈ বিশেষ দিন আৰু বিশেষ চেতনা লাগে। পুঁথিখনত লিখা আছিল—“মা-দুৰ্গাৰ পূজা যদি কুমাৰী সত্তাই অন্তৰ আত্মাৰে কৰে, তেন্তে গছবোৰ জীয়াই উঠে।” মেঘালীৰ চকুত চকচকীয়া দৃঢ়তা। তেওঁ বুজিলে, সময় আহি গৈছে—তেওঁৰ নিজৰ শুদ্ধতা, আত্মবিশ্বাস আৰু আগ্ৰহৰ জৰিয়তে নৱপত্রিকাৰ গোপন দুৱাৰ খুলি যাব।

তেওঁ ঘূৰি গ’ল নলবাৰীত থকা দেউতাৰ জন্মস্থানত—এক সৰু, ধূলিধূসৰ মাটিৰ ঘৰ আৰু ওচৰৰ ভগ্ন বনাঞ্চল। সেয়া আছিল তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ পূৰ্বতন ঠাই—অতি পুৰণি এটি দেবী স্থাপনা আছিল, য’ত বহুদিন পূজা নোহোৱা হৈছিল। গছবোৰৰ সন্ধানত অৰুণ গছ পোৱাৰ আশাৰে তেওঁ বনখনৰ মাজলৈ সোমাল। পূৰ্ণিমাৰ ৰাতি, বতাহ শিথিল, চিলিকা পাখিৰ ডাঙৰ কাকলি। হঠাৎ মেঘালী দুচকু মেলি দেখিলে—একটি পুৰণি গছ, পাতবোৰ আগুনৰ দৰে ৰঙা, দীঘল আৰু কাঁইটযুক্ত। গছটোৰ ওচৰত গৈ তেওঁ হাত মেলি দিলে, আৰু তৎক্ষণাত মাটিৰ কঁপনি, যেন গছৰ ছাঁয়েৰে তেওঁৰ দেহ জপিয়াই ধৰিলে। এক শ্লোক যেন মৌন বতাহত বাজিল—“অগ্নিৰ বেদনা ধাৰণ কৰা, অগ্নিতেই জন্ম হ’ব তোৰ শক্তিৰ।” মেঘালীৰ চকুপানী ওলাল। তেওঁৰ বুকুত এটা শিল সৰিল যেন লাগিল। ভিতৰৰ আত্মবিশ্বাস, দীনতা, আৰু অসহায়তাৰ অনুভৱ—সকলো মিলি জ্বলন্ত শিখাৰ দৰে ওলাই আহিল।

এই মুহূৰ্তত তেওঁ অনুভৱ কৰিলে—যি উৎসৱত তেওঁ শৈশৱৰে পৰা ঢোল-ঢাকত মাতেৰে অংশ লৈছিল, সেয়া কেৱল আনন্দ নহয়, এটা বৃহৎ দায়িত্বৰ অনুশীলন আছিল। তেওঁ ভাবিলে, পূজাৰ বাবে কণ্ঠ তুলাটো, ফুল সজা বা নৃত্য কৰা, সেয়া এক দৰ্শকৰ ভূমিকা—কিন্তু গছসকলক জীয়াই তোলা, তেওঁলোকৰ আত্মাৰ সৈতে কথা পাতি সকলো শক্তি একত্ৰ কৰা—এইটো হ’ল “সাধকী”ৰ পথ। গছবোৰে তেওঁক বাছি লৈছে। আৰু এতিয়া পূজা নহয়, যুদ্ধ আৰম্ভ হৈছে। যুদ্ধ—বিস্মৃতিৰ ওপৰত স্মৃতিৰ, ভণ্ড আচাৰৰ ওপৰত সজীৱ আস্থাৰ, আৰু সমাজৰ নিস্তব্ধতাৰ ওপৰত এগৰাকী ছোৱালীৰ স্পষ্ট কণ্ঠৰ।

অধ্যায় ৬: অগ্নিপৰীক্ষা

অৰুণ গছৰ স্পৰ্শত জড়িত সেই ৰাতিৰ পৰা মেঘালীৰ জীৱনত এটা নতুন অধ্যায় আৰম্ভ হ’ল—এইবাৰ কেৱল আত্মিক অনুশীলন নহয়, এক বাস্তৱিক বিপদত পৰিণত হ’ল তাৰ যাত্ৰা। তেওঁৰ কিছুমান অনলাইন পোষ্ট আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াত গছসকলৰ আধ্যাত্মিক শক্তিৰ ওপৰত লিখা মন্তব্যসমূহ কোনোবা এজনৰ চকুত পৰিছিল। তেওঁৰ পোষ্টত উল্লেখ কৰা “অৰুণ” গছ, “জয়ন্তী” গছৰ আধাৰ পুঁথিখনৰ কথাবোৰ কিছুমান গম্ভীৰ চকুৰ মাজত এক নতুন গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। মেঘালীয়ে অনুভৱ কৰিলে—কোনো এক গোপন সংগঠন, যিবোৰ বহু বছৰ ধৰি নৱপত্রিকাৰ গোপন তথ্য বিচাৰি আছিল, এতিয়া তেওঁৰ পদক্ষেপ অনুসৰণ কৰি আছে। বিক্ৰমে তেওঁক সতর্ক কৰিলে—তেওঁৰ মোবাইলত কিছু অচিনাক্ত নম্বৰৰ কল আৰু গুপ্ত চিঠিৰ দৰে ইনবক্সত মেইল আহিছে। সেই চিঠিত লিখা আছে—”তুমি যদি আগুৱাই যাওঁ, গছবোৰ দহিব। পুঁথি জমা দিয়া।”

এক নিশা, মেঘালীৰ ঘৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে দুইজন অচিনাক্ত লোক—একজনৰ গলাত ৰূপৰ মালা, আনজনৰ চকুত ক’লা চশমা, আৰু হাতত থলি। তেওঁলোকে কেৱল এটুকু কৈছিল—“পুঁথি আমালৈ দিয়ক। ই এটা ব্যক্তিগত সম্পত্তি নহয়, ই এক সংগঠনৰ অধিকাৰ।” মেঘালী কঠোৰস্বৰে ক’লে—“এই পুঁথি মই বিচাৰি পাওঁ নাই, ই মোক বিচাৰি আহিছে। মই একো বিক্ৰী কৰো নে দিও, তাক তোলে পোৱাকৈ আশা নকৰিব।” উত্তৰটো যেন তেওঁৰ অভ্যন্তৰ আত্মাই ক’লে। তাৰ পাছদিনা তেওঁ কলেজে পৰা ওভতি আহি দেখা পালে—তেওঁৰ কোঠালিৰ ড্ৰয়াৰত সংৰক্ষিত পুঁথিখন চুৰি হোৱা। পিছে আশ্চৰ্যজনকভাৱে, এটা পৃষ্ঠা মাটিত পৰি ৰ’ল—সেই পৃষ্ঠাত আছিল “মান গছ”ৰ উল্লেখ—”নবমী পূজাৰ দিন যি যদি এই গছৰ পাতৰে নিজৰ কপাল ঢাকে, তেওঁ গোপন সত্য দেখা পায়।” ইঞ্জিনিয়াৰিং চূড়ান্ত বৰ্ষৰ ছাত্ৰী মেঘালী, বিজ্ঞান আৰু যুক্তিত বিশ্বাস কৰিও এতিয়া বিশ্বাস কৰি ধৰিলে—এই গছবোৰ নেহেৰুৱা, একে ধৰি ধৰি তেওঁলৈ আহিছে। আৰু এইখিনিতে তেওঁ এক বৃহৎ বিপদৰ মাজত পৰিল—একদল লোক, যি “অগ্নিবলয় মণ্ডলী” নামেৰে নিজকে অভিহিত কৰে, চাইছে এই শক্তিক ধৰি ৰাখি দমনমূলক কাৰ্যকলাপত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ।

সেই দিনা, নৱমীৰ সন্ধিয়া, চন্দ্ৰালোকত গুৱাহাটীৰ এখন ভগ্ন প্ৰাচীন পূজা মণ্ডপত মেঘালীয়ে গোপনে “মান গছ”ৰ উপচাৰ আৰম্ভ কৰিলে। হাতত উক্ত পাত, কপালত সেউজ পাতৰ স্পৰ্শ, চকুত বান্ধি লৈ তেওঁ বহি পৰিল মাটিত—ধ্যানত লীন। ওচৰৰ গগন অন্ধকাৰ, কিন্তু তেওঁৰ ভিতৰত এটা পোহৰৰ দিশ স্পষ্ট হ’ল। এক আশ্চৰ্যজনক দৰ্শনত তেওঁ দেখিলে—এটি গোপন গুহা, য’ত নৱ গছ একেলগ হৈ জ্বলন্ত মণ্ডলত ঘূৰি আছে, মাজত এটি মুখ—চিনাকি, কিন্তু অপৰিচিত—এবাৰ যেন নিজৰেই, আৰু এবাৰ যেন “নিবাৰণী”ৰ। তেনেতে এক বজ্ৰৰ শব্দ—বাহিৰত সংঘটিত হৈছে বিস্ফোৰণ। বিক্ৰম দৌৰি আহি ক’লে—“সিহঁতে আহিছে, মেঘা! মণ্ডপত আগ ধৰা হৈছে।” কিন্তু মেঘালীৰ চকুত শংকা নাই। গছবোৰ যেন তেওঁৰ লগত কথা পাতিছে—আৰু তেওঁ পাহৰি গ’ল বাহ্যিক শত্রু, শংকা আৰু পৰিসীমা। তেওঁ মুকলি চকুতে ক’লে—“মা আহিছে। এতিয়া কোনো আগে ধৰিব পৰা নাই।”

অধ্যায় ৭: বিসর্জনৰ নিশা

নৱমীৰ এই উন্মাতাল সন্ধিয়াৰ পিছত বিজয়া দশমীৰ ৰাতি আহিল—অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এটি গভীৰ, বেদনাময়, আৰু পবিত্ৰ ক্ষণ। মা দুৰ্গাৰ বিসর্জনৰ দিনত মণ্ডপবোৰত জনতাৰ ঢৌ, ঢাকৰ শব্দ, আৰু কান্দোনৰ ধ্বনিৰে বায়ুমণ্ডল পূৰ্ণ হৈ উঠিছে। কিন্তু মেঘালীৰ বাবে এই ৰাতি আনসকলৰ দৰে নহয়। তেওঁ জানে—পূজাৰ অন্ত্য নহয়, ই এক আৰম্ভণি, এটা দ্বাৰ মুকলি হোৱাৰ ৰাতি। আগন্তুক ‘অগ্নিবলয় মণ্ডলী’ক সাময়িকভাৱে নিৰ্বৃত্ত কৰি বিক্ৰমে গোপনে সংগ্ৰহ কৰা এটা কপি-তোলা পাতৰ সহায়ত তেওঁ সম্পূৰ্ণ “নৱপত্রিকা বিসর্জন ক্ৰিয়া”ৰ শেষ বিধি খুলি পালে। পুঁথিৰ শেষ অংশত উল্লেখ আছিল—“যদি ন’বতাৰ শক্তি একেলগে জাগ্ৰত হয়, আৰু কুমাৰীকন্যাই বিসর্জন কৰে নৱপাত্ৰ নিজে গঠিত মণ্ডলত, তেন্তে আত্মাৰ মহাশান্তি আৰু শক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণ হয়।” ই এক গুপ্ত তান্ত্ৰিক বিসর্জন, যি শতাব্দী ধৰি নকৰা হৈছিল।

তেওঁ এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিবলৈ বাচি লৈছিল দণ্ডেশ্বৰ নদীৰ এক অচিনাক্ত পাৰ—য’ত অৰুণ গছৰ ছাঁ পৰে, আৰু বেলগছৰ পাতৰে মুখ ঢাকি ৰখা “নিবাৰণী” পুতলাৰ নিৰ্জন আত্মা ৰৈ থাকে। বিক্ৰম আৰু তপনবাবুৰ সহায়ত তেওঁ সাজে এখন ক্ষুদ্ৰ “নৱমণ্ডল”—য’ত ন’টা গছৰ পাত আৰু শিপা একে বৃত্তত সাজি, মাজত মা-দুৰ্গাৰ এটি মাটিৰ মূৰ্তি স্থাপন কৰা হ’ল। কোনো ডাঙৰ মণ্ডপ, মাইক, বা জনপ্ৰসৰ নাছিল—কেৱল চন্দ্ৰৰ পোহৰ, বতৰাত ফুলৰ সুবাস, আৰু এখন পূৰ্ণ গম্ভীৰতা। মেঘালীয়ে গছবোৰৰ নাম লৈ, প্ৰতিটো পাত বুকুত থৈ, একে একে বিসর্জন আৰম্ভ কৰিলে—প্ৰথমে জয়ন্তী, তাৰ পিছত বেল, কঁচু, ধান, মান, হালধি, জমুন, অৰুণ, আৰু সবশেষত আশ্বত্থ। আশ্চৰ্যজনকভাৱে প্ৰতিটো পাত পানীত পৰাৰ লগে লগে পানীত বৃত্ত সৃষ্টি হ’ল, যেন প্ৰতিটো নিজ নিজ শক্তি জাগ্ৰত কৰি দূৰত্বৰ বহলতা লৈ ছটিয়াই পৰিছে।

আনকি সেই মুহূৰ্ত্ততে মেঘালীয়ে অনুভৱ কৰিলে—মাতৃ যেন মাত দিছে। “তই মোৰ নতুন ৰূপ। পূজাৰ সংজ্ঞা জীয়াই থকাৰ নাম। তোৰ স্পৰ্শত যি জাগে, সেয়া সত্য; যি বুজে, সেয়া শক্তি।” তাৰ লগে লগে মণ্ডলত এটি সেউজ দীপ্তি দেখা গ’ল, আৰু ওপৰৰ আকাশত পূৰ্ণিমাৰ জ্যোৎস্না বেলেগ ৰূপত বিচ্ছুৰিত হ’ল। উপস্থিত সকল অবাক হৈ চালে—তেওঁলোকৰ দুচকুৰ আগত যেন বস্তুগত দৃশ্য নহয়, এটা মানসিক উপলব্ধিৰ ৰূপ। এক অনন্ত বৃত্তৰ মাজত মেঘালীয়ে চাহনি দিলে—নিবাৰণী পুতলাৰ ঠাইত এতিয়া কোনো পুতলা নাই, কেৱল এখন সেউজীয়া পাত পানীত ঘূৰি ফুৰিছে। বিসর্জন শেষ হ’ল। কিন্তু এইবাৰ, মা-দুৰ্গাৰ বিদায়ৰ সুৰত কান্দোন নাছিল—ছিল এটা দীপ্তি, আত্মবিশ্বাস, আৰু অসীম শুদ্ধতাৰ অনুভৱ।

বিজয়া দশমীৰ নিশা পাৰ হোৱাৰ লগে লগে যেন আকাশে এক নতুন পৃষ্ঠাৰ সূচনা কৰিলে। মেঘালী নদীৰ পাৰৰ শূন্য মণ্ডলত বহি আছিল, আৰু চকুত আছিল এক উদাস উজ্বলতা। তেওঁৰ দেহত ক্লান্তি আছিল, কিন্তু মনত এক বিস্ময়কৰ শান্তি। বিক্ৰমে কপালৰ ঘাম মোচি মাত দিলে—“শেষ হ’ল, নহয়?” মেঘালী হাঁহিলে—“শেষ নহয় বিক্রম, এইটো হ’ল পুনৰম্ভ। এতিয়া পূজাৰ মানে বুজিছোঁ—যি পূজা বাহ্যিকতা এৰি অন্তৰত জন্ম লয়।” সেই পুৱাই তেওঁলোক ঘূৰি আহিল গুৱাহাটীৰ ঘৰলৈ। সংবাদত ইতিমধ্যে খবৰ—“নৱপত্রিকা বিসর্জনৰ সময় অজান এক দীপ্তি”—সংকটকামী মিডিয়া বিভ্ৰান্ত, কিন্তু মেঘালী জানে, ই কিবা অলৌকিক নহয়, ই শক্তিৰ জাগৰণ।

কিছুমান গোপন সংগঠন যি এই শক্তিক অপব্যৱহাৰৰ চেষ্টা কৰিছিল, সেইবোৰ এতিয়া চুপচাপ হৈ পৰিছে—কাৰণ তেওঁলোকে বুজিছে, এই শক্তি কোনো ব্যক্তিৰ দখলৰ নহয়। নৱপত্রিকাৰ গছবোৰো কোনো অলৌকিক বস্তু নহয়, ই জড়িত সংস্কৃতিৰ সৈতে, ভূমিৰ সৈতে, আৰু সর্বোচ্চ ৰূপত—নাৰীৰ লগত। মেঘালী নিজৰ কলেজত এখন আলাপ-সন্ধ্যা আয়োজন কৰে—“নৱপত্রিকা: গছ, গাঁথা আৰু গৰিমা”—য’ত তেওঁ বহিঃবিশ্বৰ বাবে উন্মোচন কৰে গছসকলৰ গুপ্ত তাৎপৰ্য, আৰু কিদৰে নৱপত্রিকা পূজাৰ আচাৰৰ মাজেৰে মানুহে নিজৰ অন্তৰ জগতৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিব পাৰে। উপস্থিত ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, শিক্ষকৰ চকুত এক নতুন কৌতুহল—এই পূজাৰ উৎসৱক তেওঁলোকে এতিয়ালৈকে নৃত্য, সাজপাৰ, বা প্ৰতিযোগিতাৰ উৎসব হিচাপে দেখিছিল, এতিয়া তেওঁলোক বুজিছে—এই উৎসৱৰ মাজত আছে আত্মিক শক্তিৰ বহমান নদী।

সেই সন্ধিয়া, মেঘালী নিজৰ কোঠালিত বহি লিখি যায় পুঁথিখনৰ এক নব্য অধ্যায়—নিজৰ ভাষাত, নিজৰ শিৱিৰে। তেওঁ এখন নতুন পুঁথি আৰম্ভ কৰে—“নৱপত্রিকা: এক সাধকীৰ দৃষ্টিকোণ”—য’ত তেওঁ লিখে, “এই পূজা কেৱল এটি উৎসৱ নহয়, এই হ’ল এক আত্মশক্তি উপলব্ধিৰ পথ। মা-দুৰ্গা নৱপত্রিকাৰ মাজেৰে আমালৈ আহে—জয়ন্তী আমাদের মনোবল, ধান আমাদের জীয়াই থাকিবৰ কারণ, অৰুণ আমাদের প্ৰতিক্ৰিয়া। এই সকলোবোৰ একেলগে—নাৰী।” শেষ পৃষ্ঠাত তেওঁ লেখে—“যদি কোনোদিন এই পুঁথি কোনো এগৰাকী ছোৱালীৰ হাতত পৰে, জানিব, তুমি বাচি লোৱা হ’লা। তোমাৰ ভিতৰতেই আছে সেই শক্তি, যিয়ে এক নতুন পুষ্প, এক নতুন যুগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।”

সেই শেষ ৰাতিটোত মেঘালী চকু বন্ধ কৰি বহি থাকে। সপোনত পুৱাৰ আকাশত এখন পাতলী ধূৱাঁ—তাত এটি গছ। পাতবোৰ চেঙা হ’ল, পাতৰ মাজত দীপ্তি, আৰু নিচেই ওপৰত দাঁত-মেলি হাঁহি থকা এটি মুখ—নিবাৰণীৰ। মাত আহে—“আমি সকলো সময়তে তোমালোকৰে মাজত আছিলোঁ, কেৱল অপেক্ষা কৰিছিলোঁ—কোনে শুনিব, কোনে বুজিব।” মেঘালী চকু মেলি হেঁপাহেৰে হাঁহিলে। কাষৰ বেলগছটোৰ পাতে সেউজী দীপ্তি।

পৃথিৱীৰ একোনো সত্য নষ্ট নহয়—যদি গছ জীয়াই থাকে। যদি নাৰী সপোন দেখে।

 শেষ