কপৌ ফুলৰ চিঠি

ৰূপক বৰা

১

সেউজীয়া ডাঙৰ আঙণৰ ওপৰত পুৱাৰ কুঁৱলি জপি আছে। কেম্পাছখনত সৰু সৰু চৰাই উৰি ফুৰিছে, কোনোখন গছৰ ডালত বহি গীত গাইছে, আনখন হোষ্টেলৰ ছাদত জিৰাইছে। পুৱাটোৰ মাজত চুপচাপ ডাঙৰখন ছাত্ৰবাসটো এতিয়াও গুমাই থকা নিচিনা। কেম্পাছৰ সেই সেমেকা হাওঁৰৰ পৰা পোনে পোনে ধুমুহাৰ দৰে ওলাই আহে কলেজৰ চাহৰ দোকানটোৰ ল’ৰা — কণা কাপত চাহ, দুমুঠি বিস্কুট, আৰু মুখখনত অলস হাঁহি। অৰণ্য ওলাই আহে তেওঁৰ ৰুমৰ পৰা, হাতত এখন নোটবুক আৰু বলপেন। কপালত পৰুৱাৰ নিচিনাকৈ ভাঁজ, যেন কেইজন মানুহৰ কথাৰে বিহ্বল। তেওঁৰ ঘৰ ডিব্ৰুগড়ত, কিন্তু আজি কেই বছৰ ধৰি এই গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাহিত্য বিভাগে তেওঁৰ মনৰ গভীৰতাক গঢ়ি লৈছে। অৰণ্যৰ মুখত একো কথা নাই, কিন্তু চকুত আছে চিন্তাৰ গম্ভীৰতা — যেন ভিতৰুৱা কবিতাৰ ভাষাৰে ক’ব পৰা নথকা কিছুমান কথা প্ৰতিদিনেই তেওঁ লিখে আৰু তাৰ উত্তৰ বিচাৰে।

সেই দিনটো আছিল সাহিত্য বিভাগৰ নতুন শিক্ষাৰম্ভৰ দিন। অৰণ্য, বৰ্ষৰ জ্যেষ্ঠ ছাত্ৰ হিচাপে, নবাগত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে আয়োজন কৰা “আহ্বান” অনুষ্ঠানটোৰ ব্যৱস্থাপনা কৰি থাকিল। কলেজৰ গেটৰপৰা বহি অহা নতুন মুখবোৰক চাই থাকোতেই, তেওঁৰ চকুত পৰে — বগা শাড়ি পিন্ধা এজনী ছাত্ৰী, হাতে কিতাপৰ থুপি, কপালত এখন মৃদু কুঁচিয়া। তেওঁৰ হাঁহিটো অৰণ্যৰ চকুৰে একেবাৰেই আঁতৰিব নোৱাৰিলে — যেন কোনোৱে পূবালী ৰাতিপুৱাৰ মুকলি আকাশত এটা কপৌ ফুল উৰুৱাই দিলে। ছোৱালীজনীয়ে কঁকালৰ কাষলৈ গোট মাৰি বসে, কাষৰ মানুহৰ সৈতে মনোযোগেৰে কথা পাতিছে। অৰণ্যৰ বুকুৰ ভিতৰত কিবা এটা সৰি পৰে — যেন বহুবছৰৰ চিনাকি মনটো আজি কোনো অচিনাকী হাঁহিত ওলোমাই পৰিল। অৰণ্য আগবাঢ়ে, বিদ্ৰোহ নোহোৱা হেঁপাহেৰে কয়, “নতুন ছাত্ৰীনে? মই অৰণ্য, বৰ্ষৰ সাহিত্য বিভাগৰ জ্যেষ্ঠ।” ছোৱালীজনীৰ চকুত পঢ়া যায় এক আশ্বাস — “মই কস্তুৰী। অসমৰ কাষৰ অঞ্চলৰ পৰা আহিছোঁ। কবিতাৰ ছাত্ৰীৰ দৰে অনুভৱ হয়।” সেই বাক্যবোৰ অৰণ্যৰ মনত দাগ কাটি যায়। কস্তুৰীৰ কণ্ঠত আছিল এটি কাব্যিক ছন্দ — যেন প্ৰতিটো শব্দৰ মাজত কোনো অদৃশ্য কপৌ ফুল পলাশ হৈ ফুটিছে।

সন্ধিয়াৰ পাছে-পাছে দুয়োৰে মাজত কথা বাঢ়ে। সাহিত্য সভাত দুয়ো একে দলে অংশ লয় — কস্তুৰীৰ হাতত থাকে তালপাতৰ ডায়েৰী, তাত নিজে লিখা কবিতা। অৰণ্য কেতিয়াবা সেই ডায়েৰী চাই চুপে চুপে হাঁহে — কস্তুৰী কৈ উঠে, “তুমি হাঁহা কেনেকৈ পাৰা, এই কবিতাটো মই ৰাতিপুৱা নুমোতাই পুৱালৈ লিখিছোঁ।” অৰণ্য নিজৰ কবিতা কোনো দিন কাকো দৰ্শাই নাছিল, কিন্তু কস্তুৰীৰ ডায়েৰীৰ আগত তেওঁ খুলি দিয়ে নিজৰ খাতা। গাভৰুজনী তাৰ পৰাই এটা কবিতা পঢ়ে, মৃদুস্বৰে কয়, “তুমি ভিতৰত জ্বলিছে, কিন্তু বাহিৰলৈ দিয়ানে?” কস্তুৰীৰ মূৰ সৰি পৰে অৰণ্যৰ কপালত — যেন কবিতাৰ সোঁতত চুপচাপ উপচি পৰা কোনো ভালপোৱা। ছাত্ৰাবাসৰ খুটা-কাঠৰ মাজত সেই দুইজন লাজুক, অনুভৱী, সাহিত্যমনস্ক যৌৱনৰ ভিতৰত আৰম্ভ হয় নিৰ্বাক এখন সপোনৰ পৃষ্ঠা — য’ত বতৰবোৰে কবিতা শুনায়, আৰু পাখি উৰা শব্দবোৰ একেমুখে উলটি আহে — “মই কপৌ ফুল পঠাম, তেতিয়াহে দেখা কৰিবা…”

২

নৱ শিক্ষাৰম্ভৰ হৈ যোৱা সপ্তাহটোৰ পৰা কেম্পাছৰ ব্যস্ততা বাঢ়ি গৈছিল। সাহিত্য সভাৰ নাট, পাঠচক্র, কবিতা পাঠ—সকলোৰে মাজত অৰণ্য আৰু কস্তুৰীৰ বন্ধুত্বেও ধীরে ধীরে এক স্বচ্ছ নদীৰ দৰে বৈছিল। কোনোদিন পুথিভঁৰালৰ কোণত বহি, কোনোদিন হোষ্টেলৰ ছাঁতত নিশা আকাশ চাই, তেওঁলোক কথা পাতিছিল দীৰ্ঘ সময় ধৰি — কিন্তু সেই কথাবোৰত কেতিয়াও সোজা প্রেমৰ ভাষা নাছিল, কেতিয়াও “ভাল পাওঁ” শব্দটোৱে মুখলৈ ওলাই অহা নাছিল। কস্তুৰীৰ কণ্ঠত সদায় এটি খেলিমেলি সূত্ৰ আছিল — কথাবোৰ কবিতাৰ দৰে অহা, মিচিকিয়াঁ হাঁহিৰে বোৰহান যোৱা, আৰু চকুৰে যেন সদায় কিবা এটা বিচাৰি ফুৰা।
অৰণ্য যেন নিজৰেই ছাঁ পৰীক্ষা কৰি থাকে। সকলোৰে লগত কথা পাতিব পৰা, হেচা মাৰি হাঁহিব পৰা কস্তুৰীৰ ওচৰত আহিলে, তেওঁৰ শব্দবোৰ একেবাৰেই কমি আহে। তেওঁ কেতিয়াবা নিজৰ চিঠি লিখে—কিন্তু প্ৰেৰণ নকৰে। নিজৰ মনতেই লিখে — কস্তুৰীৰ বাবে, সময়ৰ বাবে, হঠাৎ জমা হৈ পৰা এই নিৰ্বাক ভালপোৱাৰ বাবে।

এদিন, সাহিত্য বিভাগৰ সেমিনাৰৰ পিছত কস্তুৰীয়ে অৰণ্যক চুপে চুপে এটা তালপাতৰ পিন্ধা খাতা দিয়ে। অৰণ্য অলপ আচৰিত হয় — কস্তুৰীৰ খাতা, যিটো কেতিয়াও কাকো স্পর্শ কৰিবলৈ নিদিয়েই, আজি সঁপিছে। ভিতৰত আছে কেইবাটাও কবিতা — তাৰ ভিতৰত এটা কবিতাৰ শিৰোনামেই “অৰণ্যৰ ৰাতিপুৱা।”
তেওঁ কবিতাটো পঢ়ে, শব্দবোৰে যেন শৰীৰৰ ভিতৰলৈ গ’ল।
“তুমি চাহ লোৱা পুৱা,
তালপাতৰ দৰে নীৰৱ
তুমি জোনাকী মৰা বতাহ,
মই উফৰি পৰা বকুলপাত।
যদি কবিতা হওঁ, তুমি হ’ব জানো পাঠক?”
অৰণ্য কবিতা পঢ়ি মুখত হাঁহি লয়, কিন্তু অন্তৰত তীব্ৰ জ্বৰ পৰে। কিবা এটা হঠাৎ উজাৰি উঠে।

তেওঁ কস্তুৰীৰ ওচৰত যায়, খাতা উভতাই দিয়ে, মিচিকিয়াঁ হাঁহিয়ে মাতে — “এই কবিতাটো মোৰ বাবে নেকি?”
কস্তুৰী চকু তুলি সিধাসৰলকৈ কয় — “আঁ, হয়তো। কিন্তু আমি কবিতাৰে কৈছিলোঁ, প্ৰেমেৰে নহয়। আৰু শুনা, যদি কেতিয়াবা মনে হয় যে মোৰ বাবে তুমি কবিতা লিখা নহয়, প্ৰেম লিখা হৈছে, তেন্তে কপৌ ফুল এটা পঠিওৱা। মই তাকেই ধৰিম তোমাৰ ‘হয়’ বুলি।”
অৰণ্য হাঁহি — কপৌ ফুল? কিন্তু কস্তুৰীৰ চকুত কোনো খেলা নাছিল। সেই কথা, সেই শর্ত — যেন কেতিয়াবা এটি পুৰণি কাহিনীৰ পৰা ওলমি অহা জাদুৰ ভাষা।
তেওঁ ঘূৰি যায়, কিন্তু সেই দিনৰ পৰা কপৌ ফুল শব্দটো তেওঁৰ কলমত আঙুলিৰ দৰে জুৰি থাকে। প্ৰতিটো কবিতা শেষ হয় — “এদিন কপৌ ফুল পঠাম… যদি সাহস হয়…”

৩

পঢ়া-শুনাৰ লগত লগত কলেজৰ দিনবোৰ অলপ অলপকৈ অৰণ্য আৰু কস্তুৰীৰ জীৱনৰ মাজলৈ এক নৱীন গৰ্ভবতী সময় হৈ পৰে। বহুতেই তেওঁলোকক একেলগে দেখি হাঁহিছিল — সাহিত্য সভাৰ আয়োজনেৰে, কেম্পাছৰ ধেমালিৰে, কেতিয়াবা একে পৃষ্ঠাত ছাপা হোৱা কবিতাৰে। কিন্তু তেওঁলোকে নিজে কেতিয়াও “দুজন” বুলি ক’লে নাছিল। অৰণ্যৰ বাবে কস্তুৰী আছিল যেন কোনো শিপাৰে মোহাৰি থোৱা এক পবিত্ৰ কবিতা — স্পর্শ কৰিব নোৱাৰা, কেবল অনুভৱ কৰিব পাৰা।
এদিন, কেম্পাছৰ বকুলতলাৰ ছাঁত বহি থাকোঁতেই, কস্তুৰীয়ে সোধে, “অৰণ্য, তুমি কেতিয়াবা মোক সঁচাকৈ ভাল পাওঁ বুলি কবা পাৰিবা?”
অৰণ্য অলপ থমকি যায়, মনৰ ভিতৰত কথা আছিল — কিন্তু মুখেৰে ওলাব নোৱাৰা। তেওঁ শুধুমাত্র মিচিকিয়াঁ হাঁহি দিয়ে, আৰু কয়, “তুমি জানানে? মই যেতিয়া চুপ থাকোঁ, তেতিয়াই বেছিকৈ ভাল পাওঁ বুলি ভাবিবা।”

কস্তুৰীৰ মুখত এক চিন্তাশীল গম্ভীৰতা আহে। কিছুসময় চুপ থাকি, তেওঁ মৃদুস্বৰে কয় — “হয়, মই জানো… কিন্তু মই জানিবলৈ চাওঁ, তুমি মোক কেতিয়াবা কবিতা নহয়, জীৱন হিচাপে বাছিবা নে নাই। আৰু তাৰ উত্তৰ মই শুনিম — কপৌ ফুলৰ পৰা।”
অৰণ্য আচৰিত হয় — “মানে?”
কস্তুৰী চকু সোজাকৈ চালে, ক’বলৈ ধৰিলে যেন বহুদিন ধৰি মূৰত থকা এখন অসম্পূৰ্ণ ভাবনা —
“তুমি যদি কেতিয়াবা সঁচাকৈ বিশ্বাস কৰা যে মোৰ সৈতে তোমাৰ পথ আছে, তেন্তে কপৌ ফুল এটা পঠিওৱা। মোৰ ঠিকনা নাই, য’তেই হওঁ, কপৌ ফুল পাইছোঁ মানে মই বুজিম — তুমি ৰৈ আছা। আৰু তেতিয়াহে মই আহিম, তোমাৰ ওচৰত। তাৰ আগতে… নোপোৱা বুলি ধৰি ল’বা।”

আকাশখন অলপতকৈ আৰু মেঘলা হৈছিল। হালধীয়া জোনাকৰ পোহৰ কেম্পাছৰ গছবিলাকৰ মাজত ৰিঙিয়াই পৰিছিল। কস্তুৰীৰ কথাবোৰ যেন কোনো আচৰিত জাদুৰ নীতি।
অৰণ্য হাঁহিলে — “ইমান কবিতাময় শর্ত… বাস্তৱত কেতিয়াও এইবোৰ কাম কৰে নে?”
কস্তুৰীৰ হাঁহিত এটা প্ৰৱল গভীৰতা আছিল — “জীৱনত কিছুমান কথা কবিতা হৈয়ে কাম কৰে। কেতিয়াবা বাস্তৱতকৈ অধিক সঁচা।”

সেই সন্ধিয়াই, কস্তুৰী নিজৰ তালপাতৰ খাতাৰ পিছৰ পৃষ্ঠাত এটা কবিতা লিখি অৰণ্যৰ হাতত দিয়ে —
“এদিন যদি কপৌ উৰে
মোৰ ওচৰলৈ —
তুমি জানিবা, মই ৰৈছোঁ,
সপোনৰ দৰে…”
অৰণ্য শব্দ নোপায়। কেৱল কবিতাটোৰ পৃষ্ঠাটোকেই চোঁ — যেন সেই কবিতাই হয় তেওঁৰ পৰীক্ষা, তেওঁৰ সাহস, আৰু তেওঁৰ অপেক্ষাৰ ঠিকনা।
তেওঁ নিজৰ মনতে ভাবে — “এদিন পঠামেই… কিন্তু কেতিয়া?”
কপৌ ফুল… সময়ৰ সৈতে সেই ফুলে যে এক আশ্বাস, এক বন্ধন, আৰু সম্ভাৱনাৰ নীলাকাশ বহন কৰিব বুলি সেয়ে তেতিয়া তেওঁ জানি নাছিল।

৪

সময় এদিন সেইগৰাকী ছাত্ৰীবোৰক নিজৰ সংগোপনে আঁতৰাই নিয়েই যায়। স্নাতক পাঠ্যত চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ পিছত কস্তুৰীয়ে কেম্পাছ এৰি দিয়ে। শেষদিনত কোনো আনুষ্ঠানিক বিদায় নহয়, কোনো ছবি উঠা নহয়—কেৱল ছাতীবোৰ বুকুত টানি অনন্ত গৰ্জন কৰা মেঘৰ দৰে নীৰৱ বিদায়। অৰণ্য আহিছিল শেষবাৰৰ বাবে কেম্পাছৰ গেটলৈ, কস্তুৰীৰ শেষবাৰৰ হাঁহিটো দেখিবলৈ। কিন্তু তেওঁ দেখা নেদিয়ে। হয়তো ইচ্ছাকৃতভাৱে, নহয়তো বিশ্বাসৰ শর্ত ৰক্ষা কৰিবলৈ।
সেইদিনা কপৌ ফুল পঠিয়াই দিব পৰা নাছিল অৰণ্য। ভিতৰৰ প্ৰতিটো কোঠাত হুমুনিয়াহ দি থকা সাহসটো শেষ মুহূর্তত হেৰাই গ’ল। তেওঁ জানিছিল — এটা কপৌ ফুলে যদি যায়, জীৱনৰ পথেই সলনি হ’ব। কিন্তু তেনে এটা ফুল পঠিয়াবৰ সাহস তেওঁ কিয় পালে নে নোপালে, সেয়া তেওঁ নিজেও নুবুজি উঠিব নোৱাৰিলে।
কস্তুৰী আৰু তেওঁ কথাই পাতিল নাছিল।
সেই শূন্যতাৰ মাজতেই আৰম্ভ হয় — অৰণ্যৰ নতুন জীৱন। চূড়ান্ত পাঠ্যত প্রথম শ্রেণীত উত্তীৰ্ণ হৈ, তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয়েই নিযুক্তি দিয়ে এজন সহকাৰী অধ্যাপক হিচাপে। সেই পুরণি কেম্পাছ, সেই হোষ্টেল, সেই কেম্পাছৰ বকুল গছবোৰ — সকলো ঠিক আগৰ দৰে, কিন্তু এখন মুখহীন স্থান হৈ পৰে কস্তুৰীৰ অভাৱত।
প্ৰতিদিনে ক্লাচৰ পৰা আহি পুথিভঁৰালত বহে, কেতিয়াবা কবিতা লেখে, কেতিয়াবা পঢ়ে — আৰু কেতিয়াবা হাঁহি দিয়ে নিজৰ খাতা খুলিয়াই, য’ত এটা খালি খোপ আছে:
“পঠিওৱা হয় নাই… কপৌ ফুল”

তাৰ পাছৰ দিনবোৰ অৰণ্যৰ বাবে এখন দীঘল চিঠিৰ দৰে। চিঠি — যাক কাকো পঠিয়াব পৰা নহয়, যি কেৱল নিজকে নিজে লিখা হয়। বছৰৰ পিছত বছৰ গ’ল। সময়ৰ লগতে বন্ধুবান্ধৱীহে বিবাহ পাতিলে, সন্তান হ’ল। কপৌ ফুল, যি বহুতৰ বাবে কেৱল বসন্তৰ উপাদান, অৰণ্যৰ বাবে হৈ পৰে এটি শিথান। সেই ফুল যিটো তেওঁ কোনোদিনো পঠিয়াব নোৱাৰিলে — সেই কপৌ ফুল অৰণ্যক জীৱনৰ ভিতৰত বন্দী কৰি ৰাখিলে।
এদিন বন্ধুবান্ধৱীয়ে মাত দিলে — “তই বিয়া কিয় নকৰিলি?”
অৰণ্য হাঁহি দিয়ে — “মই চিঠি লিখি আছিলোঁ, কিন্তু কোনোদিনো ঠিকনা পালোঁ নে?”
সাহিত্যে ডিগ্ৰী লোৱা বহু ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আজি তেওঁক ‘অৰণ্য দা’ বুলি সম্বোধন কৰে — কিন্তু ক’তো কোনো “তুমি” থাকে না, কেতিয়াও কোনো “কস্তুৰী” ওলাই নাহে।
তেওঁ জানে — জীৱন কিছু মিছা বিচাৰে, আৰু সেই মিছাৰ ভিতৰতে কেতিয়াবা সত্যৰ প্ৰতীক্ষা থাকে।

বহু বছৰ পাৰ হ’ল। এবাৰ বসন্তৰ সময়ত তেওঁ কেম্পাছৰ পুখুৰীৰ দাঁতিত বহি থাকে — বকুলপাতৰ ছাঁত, তালপাতৰ ডায়েৰীখন হাতত লৈ। আচমকা তাৰ পৃষ্ঠাত পঢ়ে ৮ বছৰ আগৰ কবিতাটো —
“এদিন যদি কপৌ উৰে
মোৰ ওচৰলৈ —
তুমি জানিবা, মই ৰৈছোঁ,
সপোনৰ দৰে…”
অৰণ্য চকু মুতে। নিজকে সুধে — “তুমি ৰৈ আছানে, কস্তুৰী?”
উত্তৰ নাই।
কিন্তু ঠিক তেতিয়াতে তেওঁৰ বুকুৰ মাজত এক অস্পষ্ট চিন্তা জাগে — “সঁচাকৈ যদি কপৌ ফুল এখন পঠিওৱা হ’লেহেঁতেন… সেয়া ক’ত পোৱালেহেঁতেন তুমি?”
নীৰৱতাৰ ভিতৰত এক অভিমান মাখা চিঠিৰ দৰে সময় বয় — যেন প্ৰতিখন পৃষ্ঠাতে লিখা হয় এটা অদৃশ্য কপৌ ফুলৰ ছবি, যিটো সময়ো মচি পেলাব নোৱাৰে।

৫

অৰণ্যৰ দিনবোৰ এতিয়া চুপচাপ গধুৰতাৰে গ’ল। বহুবছৰৰ গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপনা জীৱন, সেই একেটা বিভাগ, সেই একেটা হোষ্টেল, কিন্তু সকলো যেন অৰণ্যৰ বাবে এখন স্থগিত স্মৃতিৰ ভিতৰত ৰৈ থকা বাস্তৱ। বয়সটো বৰ্ধিত হৈছে, কিন্তু তেওঁৰ ভিতৰৰ কপৌ-শিশুটি আজিও কোনো শালীন কোণত অলক্ষকৈ হাঁহি দিয়ে, আৰু কেতিয়াবা চকুলোৰে ওলাই আহে নিশব্দে। কলেজৰ ডাঙৰ সভাগৃহত অৰণ্য আজি প্ৰবীণ সাহিত্য আলোচক, তেওঁ যেতিয়া সাহিত্যৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীবোৰ মুগ্ধতাৰে শুনে — কিন্তু কাকো নাজানে, তেখেতৰ হৃদয়খন আটাইতকৈ দীৰ্ঘ কবিতা। যিটো কেতিয়াও পুথিত ছপা নহ’ল, মঞ্চত পঢ়া নহ’ল, কেবলমাত্র ভিতৰৰ নিজান কাগজত লিখা হ’ল।

মইনামতীৰ পাণ্ডুলিপি সম্পাদনাৰ সময়ত, এখন সন্ধিয়াত, তেওঁ চাহৰ কাপ লৈ বহি আছিল পুথিভঁৰালৰ কোণৰ মূৰত। হঠাৎ মনত পৰে — কপৌ ফুল! সেয়ে বসন্ত এলে যিদৰে কপৌ গছ ফুলি উঠে সেউজীয়া কুঁহিপাতৰে, তেনে এটাও বসন্ত আহিছিল — যিদিনা তেওঁ প্ৰথমবাৰ কস্তুৰীক পালে। সেই হাঁহি, সেই চুপচাপতাৰে ওলোৱা কথাবোৰ, সেই তালপাতৰ কবিতা — একোটাই সময় মচি পেলাব নোৱাৰে।
তেওঁ কেতিয়াবা নিজকে সুধে — “তই পঠিয়াব পাৰিলি নে কপৌ ফুল? আৰু যদি পঠিয়াইছিলি, সেয়া পালে নে তেওঁ?”
কেতিয়াবা নিজকে ক্ষমা দিয়ে, কেতিয়াবা নিজে নিজক দোষাৰে।
বন্ধুবান্ধৱী, আত্মীয় — সকলোয়ে কৈছিল — “অৰণ্য, সময় গ’ল। কেতিয়ালৈকে স্মৃতি আঁকোৱালি ধৰিছ?”
অৰণ্য মিচিকিয়াঁ হাঁহে — “মই স্মৃতি আঁকোৱালি ধৰা নাই, মই প্ৰতিৰক্ষা কৰিছে… এখন অসমাপ্ত চিঠিৰ।”

বহুদিন পিছত, এবাৰ কলেজৰ বার্ষিক আলোচনীৰ সময়ত, এগৰাকী ছাত্ৰীয়ে তেওঁক সুধিছিল — “চাৰ, আপুনি কবিতা কিয় পঢ়া নকৰে আজিকালি? আগৰ দৰে লিখেনে?”
অৰণ্য অলপ থমকি, মৃদু হাঁহি দিয়ে — “যাক উদ্দেশ্য কৰি লিখিছিলোঁ, সি যদি পঢ়া নাই, তেনেহলে বাকীবোৰকে কিয় শুনাম?”
ছাত্ৰীবোৰ হাঁহিলে, ভাবিলে — চাৰটো অলপ ফিলচফিকেল।
কিন্তু তেওঁলোকে জানিলে নাছিল, প্রতিটো নিশা অৰণ্য এখন খালি চিঠিৰ খোপ লৈ শুই পৰে। যি খোপত পঠিয়াব নোৱাৰা কপৌ ফুল এটা প্ৰতিদিনে শুকাই পৰে, আৰু প্ৰতিদিনে পুনৰ সজীৱ হয় স্মৃতিৰে।
জীৱনৰ পথ যেন এক বন্ধ শীতল গলি — য’ত বসন্ত আহে, কিন্তু কোনো পাখি ওলায় না।
অৰণ্য জীৱনৰ পৰা কিছুই আশা নকৰে — কেৱল এটা চিঠি, যাক তেওঁ নিজে নিজে লিখি গৈ আছে, যাৰ উত্তৰ কেতিয়াও পোৱা নহ’ব… বুলি ভাবিছিল।
কিন্তু জীৱনে কেতিয়াবা সময়কে লৈ খেল মাতে। আৰু সেই খেলৰ সুঁতিতেই লুকাই থাকে — এখন অন্তিম চিঠি, এখন নাজনা নাম, আৰু এখন শুকান কপৌ ফুল…
যিটো আহি পৰিব অচিনাকী ঠিকনাৰ পৰা — ঠিক তেতিয়াই।

৬

সেইটো এটা বৰণীয় দিন নাছিল—সাধাৰণ বসন্তৰ এটি পুৱা, কেম্পাছৰ কাষৰ প’ষ্ট অফিচৰ পৰা এজন মেচেঞ্জাৰে এটা খাম লৈ আহি অৰণ্যৰ পুথিভঁৰালৰ টেবুলত থৈ গ’ল। এদিনত অগণন কাগজ-পত্র, খাতা, ছাত্ৰীৰ আবেদন আহে; সেইবোৰৰ মাজত এই খামটোৰ কোনো বিশেষত্বেই নাছিল—নাছিল কোনো প্ৰাচুৰ্য্য, বাহ্যিক ধুন্যতা, অথবা প্রতিষ্ঠানিক গাম্ভীৰ্য। কিন্তু অৰণ্যৰ চকু হঠাৎ থমকি ৰ’ল—খামটোত লেখা হাতৰ লেখা অলপ হেৰোৱা, কিন্তু আচলতে এটি চিনাকি বৰ্ণৰেখা। তিনি কোণৰ নামৰ স্থান খালি, কেৱল প্ৰাপক হিচাপে লেখা “অৰণ্য দত্ত, সাহিত্য বিভাগ” — আৰু সেই খামখনৰ ভিতৰত আছিল এটা ফুল… এটা শুকান কপৌ ফুল।

হঠাৎ বুকু দপ-দপাবলৈ ধৰিলে। বছৰবোৰৰ আগৰ কথা, সেই কস্তুৰীৰ মৃদু শর্ত—”যদি কপৌ ফুল পঠাম, তেতিয়াহে দেখা কৰিবা”—আহিল মনলৈ। বুকুৰ গভীৰতাত এটা উৰুকা অনুভৱ জাগিল, যেন বন্ধ খোপটোৰ ভিতৰত সজীৱ হ’ল সেই শূন্যতাৰ শব্দ। হাত কঁপে কঁপে তেওঁ খামখন খুলিলে। ভিতৰত এখন বগা কাগজ, অতি সংক্ষিপ্ত চিঠি, কোনো সম্বোধন নাছিল—নাছিল প্ৰণয়ৰ শব্দ, নাছিল কবিতা—কেবল এটি অতি নিৰ্মল ভাষা:

“সময়বোৰ বেছি পাৰ হৈ গ’ল। মই জানোঁ, তুমি হয়তো পঠিয়াব নোৱাৰিলে। অথবা সাহস পাইছিলা, কিন্তু পথ পাহৰিলে। কপৌ ফুল যে হাঁহি নে কান্দে, সেয়া হ’লে কেতিয়াও বুজা নাযায়। তাতে মোৰ পক্ষত এইটো শেষ চিঠি। যদি সময় থাকে, তুমি আহিবা—সন্ধ্যা পাঁচ বজাত, পূৰনি কলেজৰ পুখুৰীৰ দাঁতিত। মই ওলাই যাম, কিন্তু যদি তুমি নাহা, মই তোমাক নাজানাৰ দৰে হ’বলৈ শিকিম।
— এটা হাত যি হেৰুৱাব পৰা কথা নাছিল”

চিঠিখন নামবিহীন। তাৰ দিনটো আছিল শুক্ৰবাৰ—সেইটোদিনেই। আৰু সেই সন্ধিয়া পাঁচ বাজি উঠাৰ আগতে সিদ্ধান্ত ল’ব লগা আছিল—যাবনে নে যাব নে?
অৰণ্য সেই পুৱা অধ্যয়ন মুকলি নকৰে। ধৰা কথাষাৰ আধা ঘণ্টাৰ ভিতৰত সমাপ্ত কৰে, ঘৰত ফোন দি কয়—“বেলিকা ক’ব নোৱাৰোঁ, কিছুমান কাম আছে।”
তেওঁ পিন্ধে নীল ৰঙৰ এটা বুটমত পাঞ্জাবী, যিটো বহুবছৰ ধৰি থিয় হৈ আছে হ্যাঙাৰত—এটা দিনৰ বাবে। বুকুৰ ভিতৰত সদায়ে ৰখা তালপাতৰ খাতাটো তেওঁ বহন কৰে পিঠিৰ বেগত, যেন সেই একোৱেই শেষ স্পর্শ যি সেই কপৌ ফুলৰ লগত সংযোগ স্থাপন কৰিব পাৰে।

গুৱাহাটীৰ চহৰৰ শব্দবোৰ তেওঁক স্পর্শ নকৰে। গাড়ীৰ হৰ্ণ, মানুহৰ কোলাহল, দোকান-পাতিৰ ৰঙ—এইবোৰৰ ভিতৰত অৰণ্যৰ মন কেৱল এখন পুখুৰীৰ পাৰত ঘূৰি থাকে, য’ত কেতিয়াবা এজনা লাজুকী ছাত্ৰ আৰু এগৰাকী কবিতাৰ দৰে ছাত্ৰী বহি থাকিছিল, গছৰ পাতৰ ছাঁত নীৰৱভাৱে দেখা কৰিছিল একে দিশে…
এতিয়া তেওঁ যাচে সেই স্থানলৈ—আশাৰে, ভয়ৰে, আৰু এজন জীৱন্ত কবিৰ দৰে… যিয়ে সঁচাকৈ বিশ্বাস কৰে, কপৌ ফুল এদিন পুনৰ ফুলিব পাৰে… যদি সাহসে থাকে দেখা কৰিবলৈ।

৭

অৰণ্যৰ পদক্ষেপবোৰ যেন চকুৰে ধৰা নপৰা শব্দৰ দৰে—ধীৰ, মনস্থিৰ, আৰু এখন অদৃশ্য গন্তব্যৰ দিশে নিৰৱে গতি কৰা। গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সেই পূৰনি পুখুৰী, যাৰ দাঁতিত বহু বসন্তে কুমুদিনীৰ ফুল ফুটে, ক’ত কস্তুৰীয়ে কেতিয়াবা কবিতা পঢ়িছিল, কেতিয়াবা হাঁহিত কাব্য ৰচিছিল—সেই স্থানত তেওঁ ওলাই আহে বহু বছৰ পিছত। সময়ৰ গাঢ়তা এনে যে, কোনো পৰিচিত মুখ, কোনো পৰিচিত শব্দ, কিবা এটা পুনৰ শুনা যেন অৰণ্যৰ মনত ঢৌ মাৰিছে। পুখুৰীৰ পানীত পোহৰৰ ৰেখা গলি আছে, আৰু গছৰ ডালবোৰে যেন অৱসৰপ্ৰাপ্ত সাক্ষীৰ দৰে চুপে চুপে পাহি উৰুৱাইছে।

ঘড়ীত বাজে পাঁচ।
অৰণ্য দাঁড়িয়েই ৰয়। মানুহবোৰ আহে, যায়। কোনো চিনি পোৱা মুখ দেখা নাযায়। সময় যেন নিৰ্দয়; কপৌ ফুলৰ প্রতিশ্ৰুতি যেন মাথোঁ তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰতে বাজিছে।
ঠিক সেইসময়তে পুখুৰীৰ উল্টা প্ৰান্তত এটি গছৰ তলৰ পৰা ওলাই আহে এজনী মহিলা। মুখটো কিছু আঁৰত, কিন্তু ধেনু-ধেনু গতি, বগা পাতল ছাদত আচ্ছাদিত শৰীৰ, আৰু কঁকাললৈ পৰি থকা দীঘল কেশ। তেওঁ একেধৰণে ওলাই আহে—যেন নৃত্যৰ অংশ হৈ, যেন বহুবছৰ আগৰ শব্দহীন কবিতা এখন সময়ৰ বুকুত ওলাই অহা।
অৰণ্যৰ হাঁপ ধৰি ধৰে।
তেওঁ ওলাই আহে, অৱশ্যম্ভাবী ৰূপত ওচৰলৈ, যেন এই মুহূৰ্তটো কেতিয়াবা স্বপ্নত rehearse কৰা আছিল বহু বছর ধৰি। তেওঁলোকৰ মাজত কোনো কথা নহয় প্ৰথমতে। কস্তুৰী থমকি ৰয়, মিচিকিয়াঁ হাঁহে—চকুৰ কাষত সৰু সৰু ৰেখা, কপালত বিস্তৃত শান্তি। হাঁহিখন সেই আগৰ দৰে।
তেওঁ কয়, “তুমি আহিলা।”
অৰণ্য মুৰ ধুনিলে—একেটা উশাহতে সকলো কথা থিয় হৈ ৰ’ল যেন। “তুমি লিখিলা। মই ভাবিছিলো… হয়তো পঠিয়াব পৰা নাছিলোঁ, কিন্তু সময় হয়তো তুমি জানিছিলা।”

কস্তুৰী বহে পুখুৰীৰ দাঁতিত। তেওঁলোকৰ মাজত এক নিৰৱতা নামি আহে, কিন্তু সেই নীৰৱতা ৰিক্ত নহয়—ই এক থিতাপি ভাষা, যি বহুবছৰ আগৰ সমস্ত অপূর্ণতাক নিজৰ ছাঁত ৰাখে।
“মই এতিয়া ঘৰলৈ ঘূৰিছোঁ,” কস্তুৰীয়ে কয়, “বহু দূৰৰ পৰা আহিছোঁ। ভবা নাছিলোঁ তুমি থাকিবা।”
অৰণ্য হাঁহে—“ভবা নাছিলোঁ তুমি লিখিবা।”
তেওঁ তলৰ পৰা পিঠিৰ বেগ খুলে, তালপাতৰ সেই খাতাটো ওলাই আনে। কস্তুৰীৰ হাতলৈ দিয়ে।
“এইটো মোৰ একমাত্ৰ উত্তৰ, যি মই কেতিয়াও ঠিকনাৰ অভাবে পঠিয়াব নোৱাৰিলোঁ। হয়তো সাহসো নাছিল।”
কস্তুৰী খাতাটোৰ মুখ খুলে। আগৰ হাতৰ লেখা, কপৌ ফুলৰ আঁচনি, আৰু কবিতাবোৰৰ মাজত তেখেতৰে বাবে এখন পাত…
তেওঁ ক’ব খোজে কিবা, কিন্তু কণ্ঠ শুকাই আহে। মাথোঁ কয়—“মই নাজানো, আমাৰ জীৱন পুনৰ একেলগ হ’বনে। কিন্তু আজিৰ এই সন্ধিয়াটো—ই মোৰ বাবে কপৌ ফুলৰ দলেৰে লিখা এটা কবিতা।”

অৰণ্য চকু মেলে আকাশলৈ—পোহৰৰ ঢৌ উটি গৈ আছে, আৰু পাতবোৰে তলত ডাঙৰ বৃত্ত আঁকে, যেন কপৌ ফুলৰ ছাঁ…
তেওঁ ভাবে—”শব্দ কেতিয়াবা দেৰি কৈ উঠে। কিন্তু যেতিয়া উঠে, সেয়া অনন্ত হয়।”
এই সন্ধিয়াটো, এই কপৌ ফুলটো—তেনেই এক অনন্ত কবিতা হৈ ৰ’ব দুয়োৰ হৃদয়ত।
ভৱিষ্যৎ ক’ত যাব, কিমান দূৰ—সেইটো জানিব নোৱাৰি।
কিন্তু আজিৰ সন্ধিয়া, এই ‘হয়’—ই অন্তত এক শূন্যতা ভৰ্তি কৰা শেষ চিঠি হ’ল।

৮

অৰণ্য আৰু কস্তুৰীৰ সেই সন্ধিয়াৰ সাক্ষাৎ যেন কোনো আধ্যাত্মিক ৰজনী — য’ত শব্দৰ প্ৰয়োজন নাছিল, আৰু সময় যেন তেনে ভাবে খহি পৰিছিল যেনেকৈ কোনো প্ৰাচীন তালপাতৰ পৃষ্ঠা। পুখুৰীৰ কাষত বহি তেওঁলোকে পুৰণি দিনবোৰেৰে পাহি উৰুৱাই ফুৰিছিল — কেম্পাছৰ পাটেৰে খোজ কাঢ়া সেই সময়, চুপে চুপে লিখা কবিতা, অচিনাকৈ চকুৰে ভাঁহি অহা অনুভূতি, আৰু সেই অলিখিত ভালপোৱাৰ কথাবোৰ যি কপৌ ফুলৰ নামত স্থগিত আছিল।
অৰণ্য ক’লে — “এই আটাইতকৈ আশ্চৰ্য্যজনক কথা হ’ল… মই সত্যই বিশ্বাস নকৰিছিলোঁ যে তুমি কোনোদিন চিঠি লিখিবা।”
কস্তুৰী মিচিকিয়াঁ হাঁহে, চাহৰ কাপত চুমুক দিয়ে — “মইো ভাবি নাছিলোঁ যে তুমিও অহা পাৰিবা।”
তাৰপৰা কিছুসময় দুয়ো চুপ।
সেই চুপতাত কপৌ ফুল উৰি ফুৰে — যেন সেই চিঠিখনৰ মূৰত আজিও লিখা থাকে, “পথ মোৰ ঠিকনা নোহোৱালৈ, মই অপেক্ষা কৰিম।”

কস্তুৰী ক’ব ধৰিলে — “তুমি জানানে, মই বিয়া কৰিছিলোঁ, কিন্তু দীঘল নহ’ল। ৫ বছৰৰ ভিতৰতে পৃথক হ’লোঁ। মোৰ সন্তান নাই। তাৰপিছত বহু বছৰ ধৰি মই শিলঙত আছিলোঁ — এখন গ্ৰন্থাগাৰ সামলায়। প্ৰতিদিনে সাহিত্যৰ মাজত সময় পাৰ হৈছিল, কিন্তু মনৰ এটা খালি ঠাই সদায় অচিন হোৱাৰ ভান কৰি আছিল।”
অৰণ্য অলপ থমকি থাকি সুধে — “সেই ঠাইটোতে মই আছিলোঁ নেকি?”
কস্তুৰীৰ চকু অলপ সঁজি আহে — “হয়তো তুমি আছিলা, হয়তো তোমাৰ সৈতে সেই ‘অসিদ্ধ কবিতা’ খন আছিল।”

তেওঁ হাতৰ থলেৰ পৰা এটি নতুন খাম উলিয়াই অৰণ্যক দিয়ে —
“মইও লিখিছোঁ এখন চিঠি — যদি কেতিয়াবা সময় মিলা, পঢ়িবা।”
অৰণ্য খামটো হাতত লৈ ভাবে, এই চিঠিখন তেওঁ তেওঁৰ জীৱনৰ অন্তিম চিঠিৰ দৰে সংৰক্ষণ কৰিব।
তেওঁ মুখেৰে ক’ব নোৱাৰে, কিন্তু বুকুৰ গভীৰতাই ক’ব খুজে — “মই কপৌ ফুলটোৰ ওপৰত বাৰু কিমানদিন উভতি উভতি চাইছিলোঁ… যদি তুমি আহা, যদি তুমি আজিও সেই মানুহজনী হওঁ… তেন্তে এই জীৱনত বেলেগ কিছু নালাগে।”

সন্ধিয়াৰ ম্লান পোহৰত দুয়ো পুখুৰীৰ দাঁতিত বহি থাকে। বতাহজাকৰ সৈতে গছৰ পাতবোৰে যেন হাঁহে, আৰু দূৰৈৰ পৰা এখন গাড়ীৰ হর্ণ শুনা যায় — সময় হয় ঘূৰিবলৈ।
অৰণ্য ভাবে — “ভৱিষ্যতক লৈ সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰিম, কিন্তু মোৰ অতীত এতিয়া সম্পূৰ্ণ।”
তেওঁ কস্তুৰীৰ ফালে চাই কয় —
“আগলৈ কি হ’ব জানো নে? মই নাজানো। কিন্তু আজি যি হ’ল, সেয়া মোৰ কপৌ ফুলৰ প্ৰতিফলন। সঁচাকৈ… তুমি মোৰ চিঠিৰ অন্তিম বাক্য।”

সেই দিনাৰ পৰা সময় পূৰ্বৰ দৰে নহ’ল।
অৰণ্য আৰু কস্তুৰী পুনৰ কোনো প্রতিশ্রুতি নিদিলে। কেৱল কবিতাৰ দৰে সময় কটালে — চাহৰ কাপ লৈ বহা, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পঢ়োৱা, কেতিয়াবা এখন বই পঠিওৱা।
সন্ধিয়া পুখুৰীৰ দাঁতিত বহি থাকোতেই দুয়ো চুপে চুপে হাঁহে — যেন কোনো অচিন সুৰেৰে বাজি থকা এটি কবিতা শুনি আছে।
জীৱনে তেওঁলোকক এদিন আঁতৰি লৈ গৈছিল, আৰু এতিয়া আকৌ একে ছাঁত আনি থৈছে — যেন সময় হেৰুৱাই পোৱা চিঠিখন পুনৰ উভতি আহিছে, আৰু ভিতৰত আছে শুকান কপৌ ফুলৰ গন্ধ।

শেষত… চিঠিখনৰ অন্তিম বাক্য আছিল —
“যদি কপৌ ফুল পায়া নাছিলাহে, মই জানিলোঁ… তুমি কবিতা আছিলা, কেতিয়াও কোনো পাঠক নহ’ল।”
কিন্তু এতিয়া, দুয়ো জানে — কবিতা পাঠক পাইছে।
অধূৰাৰ সৈতে নহয়, পূৰ্ণতাৰে।
অভিমান নহয়, শান্তিৰে।
অন্ত নাই… মাথোঁ এক দীঘল “হয়”ৰ শব্দত ওলাই অহা…
এক শেষ চিঠি — য’ত কপৌ ফুলৰ দলবোৰ আজিও উৰি ফুৰে।

— সমাপ্ত —