সৰু ডাঙৰ পাখি

মীনাক্ষী বৰুৱা

হেমন্তে সৰুৰে পৰাই গছপুলৰ মাজত ঘূৰি-ফুৰি জীৱনটোকে এক প্ৰতিঘূৰণি পৰীক্ষা হিচাপে ল’ব শিকিছিল। ৰাতিপুৱাই মাকৰ লগত খেতিত জুইলগা পাতবোৰ উলিওৱা, আবেলি গৰু ল’ই গধূলি মাঠ পাৰ হোৱা — এইবোৰেই তেওঁৰ জীৱনৰ সাধাৰণ ছবি। কিন্তু এইবোৰৰ মাজতো তেওঁৰ চকুৰ তলত চকুত সপোন থাকে — এবিধ অদ্ভুত কৌতূহল যি তেওঁক খোলা বতাহত উৰাৰ সপোন দেখুৱাইছিল। কোনোবাৰ গাঁওৰ বিদ্যালয়ত তেওঁ বৈজ্ঞানিক অভিসন্ধানৰ বিষয়ে শুনি আচৰিত হয় — ‘গছেও কথা কয়’, ‘চন্দ্ৰৰ পৃষ্ঠত বৰফ থাকে’, ‘জলৰ ভিতৰত বিদ্যুৎ চলিব পাৰে’ — এইবোৰ কথা তেওঁৰ হৃদয়ত পোহৰ লগাইছিল। যদিও গাঁৱৰ পাঠশালাখনত বৈজ্ঞানিক সামগ্ৰী সৰ্বনিম্ন, হেমন্তৰ মনখন সদায় জ্বলন্ত। খৰঙা টিনৰ টুকুৰা, কুঁহিপাতৰ সিন্দুৰী সোঁতাল, বাতৰি কাকতৰে ৰঙা কৰা পাখি — এইবোৰেই আছিল তেওঁৰ প্ৰতিদিনৰ পৰীক্ষাগার। সেইদিনা বিদ্যালয়ৰ বিজ্ঞান শিক্ষকজন আহি কৈছিল, “অসম বিজ্ঞান মেলা আহি আছে। কোনো শিক্ষাৰ্থীয়ে যদি নিজৰ চিন্তা-ভাবনাৰে কিছু বনাব পাৰে, আমি সেইটো আগবঢ়াম।” এই কথা হেমন্তৰ বুকুত এক প্ৰচণ্ড স্পন্দন তোলে।

চাঁদনী মৰুসোলৰ গাঁওখনৰ কুঁৰিৰ মাজত জপিয়াই ফুৰে। তেও বিদ্যালয়ত অকল চতুৰ নহয়, নিজেই এক বৈজ্ঞানিক ভাবুক। পিতৃ এজন বাঁহশিল্পী, মাক গাওঁৰ এনজিঅ’ৰ লগত সংযুক্ত — তেতিয়াও তেওঁলোকে চাঁদনীক পঢ়াত কেতিয়াবা সংকোচ কৰে। “ছোৱালীজনীক বেছি দূৰ নিয়া-আনি নহয়”, পিতৃয়ে কয়, যদিও মাকে গোপনে চাঁদনীৰ বাবে নতুন পুথি লৈ অহা নচলে। চাঁদনী ৰাতিপুৱাৰে পৰা এখন খালী ডায়েৰীত আঁকিছিল নিজৰ দেখা সপোন — এটা ইলেক্ট্ৰিক মেচিন, যি পানী সাঁচি ৰাখিব পাৰে। চাহ বাগিচাৰ কাষত থকা শিলঢাপ কুঁৱৰীৰ পানী শুকাই গৈছিল — সেই ঠাইত ই মেচিনে কাম কৰিব পাৰে, ভাবিছিল তেখেত। এটা দিন, বিদ্যালয়ৰ বিজ্ঞান শিক্ষকে বিজ্ঞান মেলাৰ কথা ঘোষণা কৰিলেও অধিকাংশ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে মাত্ৰ হাহাঁকাৰ কৰিছিল — কিন্তু চাঁদনী চকু পোহৰাই শুনিছিল। তাৰ পাছত যেতিয়া শিক্ষকজনৰ সহায়ত দুটা গাঁওৰ শিক্ষাৰ্থী মিলোৱা হয় — চাঁদনী আৰু হেমন্তৰ প্ৰথম দেখা, তেতিয়াই হ’ল।

হেমন্ত আৰু চাঁদনীৰ মাজত প্ৰথমটোৱেই আছিল অদ্ভুত — হেমন্তে জিজ্ঞাসা কৰিছিল, “তুমি তেনে খৰঙা কাগজত কিয় আঁকা-আঁকি কৰা?” চাঁদনীয়ে উত্তৰ দিছিল, “কিয়নো চকুৰ সপোন মচি পেলালে তাক লিখা লাগে।” সেই দিনাৰ পৰাই তেওঁলোকে জানিলে, তেওঁলোকৰ সপোন একে — নিজে কিছু বনাব, দেখুৱাব। তেওঁলোকে সিদ্ধান্ত লৈ, মেলাৰ বাবে কোনো চকচকীয়া সামগ্ৰী নহয় — গাঁওখনত কিদৰে পানী সুৰক্ষা কৰিব পাৰি তাৰ বাবে এখন সাধাৰণ মেচিন বনাব। দুয়ো গাঁওৰ সীমান্তত থকা সেউজীয়া তৰোৱালীৰ তলত তেওঁলোকে প্ৰতিদিনে বহি চিন্তা-বিতৰ্ক কৰে। হেমন্তৰ কণ্ঠত আছিল সাহস, চাঁদনীৰ চকুত আছিল দূৰদৃষ্টিৰ জোনাক। তেওঁলোকে সপোন দেখিছিল — এটা সৰু পাখিয়ে যদি বতাহত উৰি যায়, তেন্তে সপোনো উৰিব পাৰে; যদি নিজৰ কামত বিশ্বাস থাকে, তেন্তে সমাজৰ নিচেই সৰু চিন্তাসমূহ পচণ্ড ডাঙৰ পাখিৰ সন্মুখত পাতল হৈ পৰে। এদিন তেওঁলোকে নিজৰ ভিতৰত কথাষাৰ ক’লে — “বিজ্ঞান মানে শুদু যন্ত্ৰ নহয়, বিজ্ঞান মানে স্বপ্নৰ সঁজুলি।”

***

চাঁদনী ঘূৰি আহি ঘৰলৈ পোৱা মাত্ৰেই, পিতৃয়ে চাওঁকিও নচাওঁকিও কৈছিল, “আৰু স্কুল-ফুল নহয়, পঢ়ি কি হ’ব? গাঁৱৰ ছোৱালীয়ে পুথি পঢ়ি চাকৰি পালেনে?” মাত এটাৰ সৈতে চাঁদনীৰ বুকু ভিতৰলৈ গুটি গ’ল। মাকটোৱে চুপে চাওঁছিল, মৃদু হাঁহি দি চাঁদনীৰ মুখলৈ ইঙ্গিত দিছিল — ‘বিশ্বাস ৰাখ, আমি তোতাৰ সৈতে আছোঁ।’ কিন্তু চাঁদনী জানে — ঘৰৰ বাবে, মানুহৰ মনলৈ বিজ্ঞানৰ সপোন কঢ়িয়াই নিয়াটো আগলৈ যোৱাৰ পৰা বহু কঠিন। সেই দিনা ৰাতিপুৱা সি চাকি নিভি যোৱা বাতিৰ তলত বহি নিজৰ বিজ্ঞান প্রকল্পৰ স্কেচ এঁকিছিল, য’ত এখন ঘূৰণি পাখিৰে চালিত কুঁহিপতীয়া মেচিনে চুবুৰীৰ খৰস্ৰোত পানী সংৰক্ষণ কৰিব। তাৰ পিছতেই চাঁদনী হাজোৰ স্কুললৈ যাবলৈ নিৰ্ণয় কৰিলে — য’ত হেমন্তে থাকে। কিন্তু ঘৰৰ পৰা স্কুললৈ প্ৰায় চাৰি কিলোমিটাৰ — কোনোদিনে বেহাল পথ, কোনোদিনে পখী মাৰিবলৈ অহা কুকুৰৰ ভয়। তথাপিও সি প্ৰতিদিনে বহুত আগতে ওলাই গৈছিল, মাত্ৰ এজন লোকৰ বাবে — হেমন্ত। তেওঁলোৰ মাজত এক সজীৱ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল — বিজ্ঞান দিয়েই তেওঁলোকক বান্ধি ধৰিছিল।

হেমন্তৰ পৰিস্থিতিও একে ধৰণৰ আছিল — যদিও পিতৃয়ে একো নক’লে, কিন্তু ঘৰখনৰ ভিতৰত কামৰ সংখ্যা আৰু দায়িত্ব সদায় বেছি আছিল। গৰু জোপা, জীয়ৰিক ল’ৰা-ছোৱালীক চাব, আৰু পিছে দিনটোৰ অন্তত পঢ়া — ইবোৰৰ মাজত হেমন্তে নিজৰ সময় লুকুৱাই ৰাখিছিল। বিদ্যালয়লৈ গৈ চাঁদনীৰ লগত লগ পোৱাৰ লগে লগে তেওঁৰ মনত আশাৰ সপোন জ্বলিছিল। কিন্তু স্কুলৰ ভিতৰতে এই নতুন দুখন মুখ, এই গাঁও দুটাৰ অচিন যুটি দেখিলেই কিছুমানৰ মুখত বক্র হাঁহি ওলোৱাই। “চাঁদনীয়েই বিজ্ঞানী হ’ব নেকি?”, “হেমন্তে টিনেৰে কি নভৰা বনাইছে?” — এইবোৰ কথা চকু-মুখেৰে ক’ব নোৱাৰিলেও, সিহঁতৰ ভাবভংগীৰে জনাইছিল। চাঁদনীৰ মাত লগা প্ৰিয় শিক্ষকজনেও কয়, “যদি প্ৰজেক্টটো সত্যকৈ নিজৰ হয়, তেন্তে দেখুৱাব পাৰিবা। কিন্তু বান্ধি নাপাৰা কল্পনা লৈ নাথাকিবা।” এইবোৰ কথা চাঁদনীৰ গালত গছ খোৱা দৰে লাগিছিল। হেমন্তে হাতত এক টিনৰ চকু লৈ হাঁহি মাৰি কয়, “যাক লাগে মায়া, আমি কিয় ভয় পাওঁ?”

তেওঁলোকে প্ৰতিদিনে বিদ্যালয়ৰ পিছফালে থকা এখন খালী ঘৰত বহি কিছুমান পুৰণি খেলনা পাখি, চোঙা পানী পাম্প, আৰু বাতৰি কাকতৰ ওপৰতে কাজ কৰি থাকে। বিদ্যুৎত নচলি, এই যন্ত্ৰটো ক্ৰমে ঘূৰি, পানী টানি লৈ ডাঙৰ জাৰত ভৰাই ৰাখে — এনে এখন প্ৰাথমিক যন্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰাৰ ফালেই লক্ষ্য। কিন্তু কামটো আগুৱাই নাযায় — কেতিয়াবা টিনটো ছিঙি যায়, কেতিয়াবা বায়ু নিঃসৰণ ঠিক নহয়, কেতিয়াবা ঘূৰণি বন্ধ হয়। চাঁদনীৰ চকুত দেখা যায় হতাশা — সি কয়, “আহো, হয়তো আমি একো কৰিব নোৱাৰোঁ।” হেমন্তৰ চকুত ৰ’ব নোৱাৰি — সি মিচিকিয়াই কয়, “ডাঙৰ পাখিয়ে যদি উৰা এৰাই দিছিল, তেন্তে হাওয়া থাকিলেই কি হ’ব?” দুয়ো একে লগে হাঁহি উঠে — সেই হাঁহিটো সাধাৰণ নহয়, সেইটো এক সদিচ্ছাৰ প্ৰতীক, যি সপোনত বিশ্বাস ৰাখে। তেওঁলোকে জানে — যি সপোন ডাঙৰ, সেই সপোনৰ বাবে সহ্য কৰিবলগা নদীও ডাঙৰ; আৰু যি যাত্ৰা গভীৰ, তাতেই উলটি যোৱাৰ আশংকা কম নহয়। তথাপিও তেওঁলোকে ঠিক কৰে — যাত্ৰাটো বৰ্তাই ৰ’ব।

***

তালপাতৰ তলত বহি থকা সেই সৰু ছাঁটোৱালীত সিহঁত প্ৰতিদিনেই মিলিত হয়। ওচৰতে এখন সোঁতাপাতৰ নিচিনা বগা ডাঙৰ গছ, যি যেনেকৈ হাওঁৰ সৈতে টোপনি মাৰে, ঠিক তেনেকৈ চাঁদনী আৰু হেমন্তেও তাৰ ছাঁত চকু বন্ধ কৰি ভবিষ্যতৰ ছবি আঁকে। চাঁদনীয়ে খৰঙা খাতা এখনত চিৰুনি সজোৱা চকা, বায়ু সঞ্চালিত পাখি আৰু এক পচন্দীয়া ঘূৰণি-ঘূৰণি মেচিনৰ আঁচনি বনাইছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰজেক্টখনৰ নাম হেমন্তে ৰাখিছিল — “জল-সুৰক্ষা পাখি”। প্ৰজেক্টটোৰ মূল কথা আছিল — পানী সংৰক্ষণ কৰিবলৈ এক সঁজুলি, যি বৰষুণৰ পানী সঞ্চয় কৰি গাঁওবাসীক খৰ-মৌসমত উপকাৰী হ’ব। স্কুলৰ পৰা পোৱা তিনিখন কাচৰ টেঙাৰী, এখন টিনৰ পাত্ৰ, আৰু এখন বেয়া হ’লেও লাঠী ঘূৰাব পৰা পাখি — এইবোৰেই হ’ল তেওঁলোকৰ পুঁজিৰ আধাৰ।

কিন্তু বুদ্ধি আৰু মনোবলেই তেওঁলোকৰ ডাঙৰ মূলধন আছিল। সেইদিনা সিহঁতে প্ৰথমবাৰলৈ প্ৰজেক্টটো চলাই দেখা কৰিছিল — পাখিখন ঘূৰিল, কিন্তু কাচৰ টেঙাৰীত পানী জমা নোহোৱা দেখা গ’ল। চাঁদনী চিঞৰি উঠিল, “ভুল হ’ল! হয়তো আঙুলিৰ হিসাব ঠিক নহ’ল!” হেমন্তে কঁপালে, “ভুল হ’বই। বিজ্ঞান মানে ভুলৰ ওপৰতে শুদ্ধি। আহা, আকৌ চেষ্টা কৰো।” তেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ ভুলবোৰ চিনাকি কৰিলে — এঙল, উচ্চতা, কটন ফিল্টাৰ কিদৰে ডাঙৰ কন্টেইনাৰত ব্ৰেক দিব — এই সকলো চিন্তা কৰি সিহঁতে আকৌ ডিজাইনটো ৰূপান্তৰ কৰিলে। এই সময়ত বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকজন আহি তেওঁলোকৰ কাম চালে, আৰু কিছু সহায় দিয়ে — এটা পুৰণি হেন্ড-পাম্পৰ টোপোলা আৰু এটা বাতি ৰড দিয়াৰ কথা কয়। সেই সহযোগিতা যেন চকুত পানী আনিলে, কিন্তু চাঁদনীয়ে চকুলোৰে তেজ উজলাই মুচি মাটিত কয়, “এইবাৰ হবই।”

তাৰ পিছত দুয়ো কামত লাগি গ’ল। হেমন্তে বাড়ীৰ পৰা আনিলে এটা পুরণি বাইচাইকেলৰ চেইন, চাঁদনীয়ে মাকৰ সহায়ত পেলাই দিয়া হ’লে চুলি ধোৱা পানী জমা কৰি পৰীক্ষা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে, কোনোবা গাঁওবাসীয়ে চাহ খাই থাকোতে আচৰিত নয়নে চালে। কিছুমানে হাঁহি মাৰিলে, কিছুমানে মুখে নক’লেও চকুত কৌতূহল দেখুৱালে। কিন্তু সিহঁতৰ উদ্দেশ্য আছিল একেই — বিজ্ঞান মেলালৈ সাজু হ’ব, য’ত গাঁওৰ সপোনো অনা যাব। আৰু তালপাতৰ ছাঁত যিমানেই উৰুলি বাজক, যিমানেই পথ বন্ধ দেখাব, তেওঁলোকে জানে — ঠিক একদিন সেই সেউজ পাতৰ তলৰ পৰা কোনো ডাঙৰ কথা উৰিব; সপোনে উৰিব।

***

চাঁদনী আৰু হেমন্তৰ প্ৰজেক্টটোৱে এক নতুন ৰূপ ল’বলৈ ধৰিলে। তালপাতৰ ছাঁ তলত বহি সিহঁতে যেতিয়া নিজৰ যন্ত্ৰটোৰ শেষ পৰীক্ষা কৰি আছিল, তেতিয়াই এক বিস্ময় দেখা দিল — পানী সঁচা বায়ু পাখিৰে চলি থকা ফিল্টাৰটোত জমা হ’বলৈ ধৰিলে। হেমন্তৰ মুখত হাঁহিৰ এটি ৰেখা উঠিল, আৰু চাঁদনীৰ চকুত তেতিয়াহে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্পূৰ্ণ বিশ্বাসৰ পোহৰ পোহৰিলে। তেওঁলোকে তেতিয়া সিদ্ধান্ত লৈ — এই মেচিনৰ নাম হ’ব “নীলা বতাহ”, কাৰণ এই মেচিনৰ কাম বতাহৰ গতিকে লগ কৰি পানীৰ সংৰক্ষণ কৰা। “এইটো গাঁওবোৰৰ বাবে হ’ব, চাহ বাগিচাৰ মাজত এই মেচিন থ’লে খৰ মৌসমত বহুদিন পানী থকাব পাৰি,” চাঁদনীয়ে কৈছিল। হেমন্তে তেওঁক আশ্বাস দিছিল — “এইটো মাত্ৰ আৰম্ভণি, আমি মেলাখনত এতিয়া সত্যিকাৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী হ’ম।”

বিদ্যালয়ৰ বিজ্ঞান শিক্ষকে তেওঁৰ সহায়-সহযোগিতা আৰু উৎসাহৰ হাত আগবঢ়ালে। তেওঁলোকে বিজ্ঞান মেলালৈ আবেদন পত্র জমা দিলে আৰু অপেক্ষা কৰিলে বাছনিৰ। একেদিনা বিদ্যালয়ৰ মাইকিংত ঘোষণা হ’ল — হাজো অঞ্চলৰ পৰা এখন দলে বিজ্ঞান মেলালৈ বাছনি পালে, আৰু সেই দলটো হেমন্ত আৰু চাঁদনীৰ। গাঁওখনত আনন্দ আৰু বিস্ময়ে এখন পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিলে। কিছুমানে প্রথমতে বিশ্বাস নকৰিলে, কিন্তু যেতিয়া শিক্ষকজন নিজে আহি প্ৰশংসা কৰিলে, তেতিয়া মানুহৰ দৃষ্টিভংগী অলপ অলপকৈ সলনি হ’বলৈ ধৰিলে। কিন্তু চাঁদনীৰ ঘৰটোত স্থিৰতা নাছিল — পিতৃয়ে মেলালৈ যোৱাত মত দিলে নাছিল। “মেলাত কি পাম? ঘৰখনৰ কাম-কাজ নষ্ট কৰিবা। ছোৱালীজনীক বাহিৰলৈ পঠিওৱা মানে কিবা নহয়!” — তেখেতৰ মাতত এক আশংকা আছিল, সমাজৰ ভয়, সংস্কাৰ, আৰু অন্ধ বিশ্বাস। কিন্তু মাকে চুপে চাঁদনীৰ হাতত এটা কাপোৰৰ চাৰ্জ বান্ধি দিয়ে — “ইটো তোমাৰ দিদাক দিব নোৱাৰা সপোন আছিল। এতিয়া তুমি যাওঁ, তুমি যদি পাৰা, সকলো পাৰি।”

সেই নিশা চাঁদনী আৰু হেমন্তে তালপাতৰ তলত বহি শেষবাৰৰ বাবে নিজৰ মেচিনটো চালে। বায়ু-চালিত টোপোলা ঘূৰি ঘূৰি পানী জমাই থাকে, যেন দুই সৰু জীৱনে নিজেই এক দিগন্ত উলঙাইছে। চাঁদনীয়ে চকুলোৰে আকৌ এটি নতুন স্কেচ আঁকে — তাত হেমন্ত আৰু সি একেলগে এখন মেলাৰ মঞ্চত, ওচৰত এখন মাইক, আগত অগণন মানুহ। সেইখন আছিল মিঠা সপোনৰ প্ৰথম আঁচনি — যি আঁচনি এখন সৰু গাঁৱৰ পৰা সিদিনা আকাশলৈ উৰিছিল।

***

মেলা যোৱাৰ আগৰ দিনা হেমন্ত আৰু চাঁদনীৰ মনত যেন এক অজানা তৰংগ বেগেৰে বৈ গৈছিল। নতুন কাপোৰ, মেচিনটোৰ সুৰক্ষিত ৰূপ, স্কুলৰ পৰা পোৱা অনুমতি পত্ৰ — সকলো সাজু আছিল। শিক্ষকজন নিজেই তেওঁলোকক লৈ গুৱাহাটীৰ বিজ্ঞান মেলালৈ যাব। কিন্তু সপোন যিমানেই ওখ, সেয়া পূৰণৰ দিশে আগুৱাই যাওঁতে বাধাবোৰো সিমানেই কঠিন হৈ পৰে। সেই দিনা সন্ধিয়াৰ ওচৰত চাঁদনীৰ পিতৃয়ে আকৌ প্ৰতিবাদ কৰিলে — “নাজানা মানুহৰ লগত চহৰলৈ যাওঁ? কিবা হ’লে?” গাঁওৰ কিছু মানুহে মুখে মুখে ক’ল — “ছোৱালীজনী কেতিয়ালৈ যাব? আকৌ স্কুলৰ নামত চকু মেলি উৰিছে।” হেমন্তো নিজৰ ঘৰত চুপচাপ, কাকো কিছু নক’ৰি, এটা খালী জাপাকুঁৱাৰ ওচৰত বহি আছিল। কণমানি ভাইয়ে মাত দিলে, “দাদা, তুমি মেলাত গেলে মোক ল’ই যাইবা?” হেমন্ত হাহি মাৰি ক’লে, “মোক যদি উৰিব দিয়া হয়, মই সকলোকে উৰুৱাম।”

পিছে সকলো বাধাৰ মাজতো ভৰসা এটা আছিল — একে সপোন, একে উদ্দেশ্য, আৰু একে সাহস। শিক্ষকজনে তেওঁলোকক গুৱাহাটীলৈ লৈ গ’লে। ডাঙৰ বাছত বহি থকা মুহূৰ্তটোতেই চাঁদনীৰ চকুত সপোনৰ কুঁহিপাত জ্বলিলে — গাঁও, বন, নৈ, পথ পাৰ হৈ, তেওঁলোকে গৈছিল এক নৱ দিগন্তৰ সন্ধানত। গুৱাহাটীৰ বিজ্ঞান মেলা যেন এক সপোনৰ থল, ডাঙৰ পেণ্ডেল, চকমকি লাইট, ডিজিটেল টিভিত ঘূৰি থকা যন্ত্ৰ, ইলেক্ট্ৰনিক ৰোবট… চাঁদনী আৰু হেমন্তৰ প্ৰজেক্ট এতিয়া তাৰ মাজত এক সৰু খিলিকি যেন লাগিছিল। “আমি সঁচাকৈয়ো ইয়াত উপযুক্ত নে?” চাঁদনীয়ে মৃদু মাতত ক’লে। হেমন্তে ক’লে, “ডাঙৰ যন্ত্ৰ ডাঙৰ মানুহে বনাই, কিন্তু আমি জনাও — গাঁওখনত পানী কিমান দৰকাৰী। সেয়া যদি বিচারকজনে বুজে, তেন্তে আমি ডাঙৰ।”

প্ৰথম দিনা তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰজেক্ট “নীলা বতাহ” সাজু কৰি মঞ্চত থ’ল। শিক্ষকৰ সহায়ত পাখি ঘূৰি, বায়ু চলি, পানী সাঁচি কাচৰ পাত্রত জমা হ’বলৈ ধৰিলে। ওচৰতে থকা কেইটামান দলে প্ৰথমতে হাঁহি মাৰিলে — “টিনেৰে প্ৰজেক্ট? চেক কৰা সময়ত বন্ধ হ’লেই যাব খুলি।” কিন্তু হেমন্তৰ মন শান্ত আছিল, আৰু চাঁদনীৰ মুখত এটা অদ্ভুত দীপ্তি। দ্বিতীয় দিনা বিচাৰকসকল আহি প্ৰজেক্ট চাই চাৰ-প্ৰশ্ন কৰিলে — “এইটো যদি বিদ্যুৎ নথকা গাঁৱত চলায়, কি হ’ব?”, “বায়ু কিমান শক্তিশালী হ’ব লাগে?” চাঁদনীয়ে সৰু কণ্ঠত স্পষ্টকৈ উত্তৰ দিলে — “আমাৰ গাঁওত খৰ মৌসমত পানী নাথাকে, আৰু বায়ু থকাকৈয়ো একো সংৰক্ষণ হ’ব নোৱাৰে। আমি দেখুৱাব বিচাৰো — পাখি এটাই কেতিয়াবা ঘৰ বচাব পাৰে।”

বিচাৰকসকল অলপ সময় চুপ থাকি গ’ল। পৰিৱেশ যেন গম্ভীৰ হৈ পৰিছিল। আৰু তাৰ মাজতে, কোনোবাই একেটা কথা ক’লে — “এইবোৰ প্ৰজেক্ট হ’ল বাস্তৱৰ সপোন, মাত্ৰ চকচকীয়া ডিজাইন নহয়।” চাঁদনী আৰু হেমন্তে তালপাতৰ তলত দিয়া প্ৰতিজ্ঞাখন মনে মনে পুনৰ কৰিলে — যিমানেই বাধা আহক, আমি সপোনক নোহোৱা হ’ব নিদিওঁ। বিজ্ঞান মানে তাত্ত্বিকতাৰ আৱৰণ নহয় — বিজ্ঞান হ’ল এজন মানুহে গাঁওৰ প্ৰয়োজন উপলব্ধি কৰি তৈয়াৰ কৰা সহানুভূতিৰ হাতিয়াৰ।

***

মেলাৰ তৃতীয় দিনা, যেতিয়া বিচাৰকসকলৰ চূড়ান্ত নিৰ্বাচন সমিতিয়ে আহি প্ৰতিখন প্ৰজেক্ট ঘূৰি চাই থাকিল, ঠিক তেনেতে এক অঘটন ঘটিল। চাঁদনী আৰু হেমন্তে সাজি থোৱা “নীলা বতাহ” যন্ত্ৰটো আচমকা বন্ধ হৈ গ’ল। বায়ুৰ পাখিখন ঘূৰিবলৈ ধৰিলে ঠিকেই, কিন্তু কাচৰ পাত্রলৈ পানী জমা নহ’ল, ফিল্টাৰ টিউবটোত বাধা লাগিল। কৃত্ৰিম ধ্বনিৰে পাখিখনে কট্ কট্ শব্দ কৰিলে, আৰু বিচাৰকসকলৰ আগত যন্ত্ৰটো স্থবিৰ হৈ ৰ’ল। সেই সময়ত কিছুমান ছাত্ৰৰ হাঁহি আৰু চপচপিয়া মন্তব্যও ওলাই আহিল — “বুলিছোঁ নহয়, খেলনা টিনে কিবা কৰিব নোৱাৰে।” চাঁদনীৰ মুখ উজপি গ’ল, হেমন্তৰ চকুত হতাশাৰ ছাঁ পৰিল। কিন্তু বিচাৰকসকল সান্ত্বনাৰ সুৰেৰে ক’লে, “যন্ত্ৰটো ভাঙি নাযায়, যদি মনটো ভাঙি নাযায়। দুপৰীয়া আগত আকৌ দেখাম।”

তেওঁলোকে মঞ্চৰ পৰা বাহিৰ ওলাই এচুকত বহি থাকিল — কোনো মাত নাই, কোনো কথা নাই, মাত্ৰ দুজন মানুহৰ হাৰ মানি ল’ব নোৱাৰা বুকুৰ গৰম উশাহ। হেমন্তে পাখিখন হাতত লৈ চাই থাকিল — টিউবটোত মেলা ধূলা জমি গৈছিল, ফিল্টাৰ পেপাৰটো পচি পৰিছিল। চাঁদনীয়ে কঁপা মাতত ক’লে, “আমি অলপ ভালকৈ চাব লাগিছিল।” হেমন্তে সাৰ পাই উঠি ক’লে, “এতিয়া চাওঁ! এতিয়া শুদ্ধ কৰোঁ।” সেই মুহূৰ্তত, যেন তালপাতৰ সেউজ ছাঁটো মেলাৰ ভিতৰত পৰি থকা এক প্ৰেৰণা হৈ পৰিল। তেওঁলোকে টিউব চাফা কৰিলে, বাতৰিকাকতৰে এটা নতুন ফিল্টাৰ বানালে, আৰু লাঠি আৰু পাখিৰ সংযোগপথটো আকৌ দ্ৰুতভাৱে পুনঃস্থাপন কৰিলে। সময় আছিল মাত্ৰ ৪৫ মিনিট — কিন্তু সেই সময়ত তেওঁলোকে নিজেই নিজৰ ভিতৰত এটা নতুন শক্তি অনুভৱ কৰিলে।

চূড়ান্ত প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত, বিচাৰকসকল আকৌ আহিল। “নীলা বতাহ” এবাৰ চকু মেলি ঘূৰিবলৈ ধৰিলে। বায়ু সঞ্চালিত পাখি হু-হু শব্দ কৰি ঘূৰিল, ফিল্টাৰটো পানী চাফা কৰি কাচৰ জাৰত জমাবলৈ ধৰিলে। সৰু সৰু বিন্দু খহি পৰিল যেন সময়ৰ মাজত নতুন আশাৰ বিন্দু। বিচাৰকসকলৰ চকুত উজ্বলতা পৰিল, আৰু এবাৰ চুপে চুপে ক’লে, “এইবোৰৰ বাবে বিজ্ঞান মেলা হয়।” সিহঁত জানিছিল — যন্ত্ৰটো হয়তো ডাঙৰ নহ’ব, প্ৰযুক্তিৰ আধুনিকতাৰে ভৰা নহ’ব, কিন্তু এইটোৱে দেখুৱাইছিল — কিদৰে বিজ্ঞান হ’ল ব্যতিক্ৰমী চিন্তাৰ সাহসিক ভাষা। চাঁদনী আৰু হেমন্তে সেই মুহূৰ্ততে জানিলে, তেওঁলোকে ইতিমধ্যে বিজয়ী — কাৰণ তেওঁলোকে ভাঙি পৰা যন্ত্ৰৰ পৰা আকৌ এক সপোন জুৰি তুলি লৈছিল।

***

বিজ্ঞান মেলাৰ শেষ দিনা গুৱাহাটীৰ আকাশটো যেন অলপ অলপ কুঁৱলীৰে ঢাকিছিল, কিন্তু হেমন্ত আৰু চাঁদনীৰ চকু পোহৰাই আছিল — যেন সেই কুঁৱলীৰে ঢাকিও সপোন দেখাৰ আগ্ৰহ হ্ৰাস নোহোৱা। তেওঁলোকৰ “নীলা বতাহ” প্ৰজেক্টটো এতিয়া বিচাৰকমণ্ডলীৰ মনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দখল কৰি উঠিছে। কিন্তু তাৰ মাজতে এক আচৰিত খবৰ আহিল — মেলাৰ এখন বিশেষ “ইনোভেটিভ চেলেঞ্জ” বিভাগত তেওঁলোকক অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ নিমন্ত্ৰণ জনোৱা হ’ল। এইটো মূল প্ৰতিযোগিতাৰ বাহিৰে অনুষ্ঠিত এক গোপন বাছনি — য’ত বাছনি হোৱা দলবোৰৰ ভিতৰত এক-এজনা প্ৰযুক্তি বিশেষজ্ঞ আৰু মেন্টৰ প্ৰত্যক্ষ সহায়ত প্ৰকল্পবোৰক পুনৰ মূল্যায়ন কৰা হয়। শিক্ষকজনে হেমন্ত আৰু চাঁদনীক ক’লে, “এইটো তোমালোকৰ বাবে সুযোগ — মাত্ৰ প্ৰদৰ্শন নহয়, ব্যাখ্যাও কৰিব লাগিব।”

এই বিশেষ চেলেঞ্জত, তেওঁলোকে নিজৰ যন্ত্ৰখনৰ ইতিহাস ক’ব লগা হ’ল। চাঁদনী বৰ্ণনা কৰিলে — কেনেকৈ গাঁৱৰ পাম্প শুকাই যায়, কেনেকৈ পানী সাঁচি ৰখা এক সংকট, আৰু কেনেকৈ তেওঁলোকে বাতৰিকাকতৰ পৰা এটা পৰিকল্পনা গঢ়ি তুলিছিল। হেমন্তে নিজৰ ভাষাত ক’লে — “এই মেচিনটোৱে হয়তো চকু-মাৰা আধুনিক নহ’ব, কিন্তু এইটো আমাৰ গাঁৱৰ সমস্যাৰ এক সৰল উত্তৰ।” তেওঁলোকে বিচাৰকসকলক দেখুৱালে — কেনেকৈ বায়ু শক্তিৰে পাখিখন ঘূৰি পানী আহৰণ কৰে, আৰু কেনেকৈ এই মেচিন কোনো বিদ্যুৎ নোহোৱাকৈয়ো কাম কৰি থাকে। চাৰিটা দলে এই বিশেষ চেলেঞ্জত আছিল — এখন ট্যাবলেট-চালিত গ্ৰিনহাউচ, এখন ছোলাৰ ইলেকট্ৰিক কুকাৰ, এখন স্মাৰ্ট ফোন-নিয়ন্ত্ৰিত ৰোবট, আৰু হেমন্ত-চাঁদনীৰ “নীলা বতাহ”।

চেলেঞ্জ শেষ হোৱাৰ পিছত এখন স্থানীয় সংবাদ পত্ৰই তেওঁলোকৰ ছবি তোলে — সৰল কিন্তু ব্যতিক্ৰমী উদ্ভাৱনৰ এজনী ছোৱালী আৰু এজন ল’ৰা। সেই সন্ধিয়াতে তেওঁলোকৰ ছবিখন ছচিয়েল মিডিয়াত ছাৰ হৈ পৰে — “গাঁৱৰ বাতৰি এখন”, “নতুন প্ৰজন্মৰ উদ্ভাৱক” শীৰ্ষক শিৰোনামত। শিক্ষকজনে মোবাইলত দেখুৱাই ক’লে, “চাওঁ, গাঁৱে আজি বিজ্ঞান পঢ়িছে তোমালোকৰ নামত।” চাঁদনীয়ে মোবাইল স্ক্ৰীনত নিজৰ মুখ দেখিলে, যেন অলপ অলপ বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰিলে। হেমন্তে মাত দিলে — “চাওঁ, তালপাতৰ তলৰ সপোন আজি বাতাহত উৰি গ’ল।” চাঁদনীৰ চকুত চকু পৰিল — সেই চকুত এক নতুন সাহস, এক আকাশলৈ চাই থকা আত্মবিশ্বাস। তেওঁলোকে জানিলে — এই যাত্ৰা মাত্ৰ মেলাত জয় কৰা নহয়, এই যাত্ৰা হ’ল নিজকে চিনাকি কৰোৱাৰ, গাঁওখনৰ সমস্যাক বিশ্বমঞ্চত উপস্থিত কৰোৱাৰ।

***

অসম বিজ্ঞান মেলাৰ চূড়ান্ত দিনত গুৱাহাটীখন যেন এক উৎসৱলৈ পৰিণত হৈছিল। ৰাজ্যৰ বিভিন্ন স্থানৰ পৰা অহা বিদ্যালয়ৰ দলবোৰে নিজৰ উদ্ভাৱনী প্ৰজেক্টবোৰ মেলি ধৰি দিছিল — কিছুমানে ৰোবট, কিছুমানে ছোলাৰ ড্ৰায়াৰ, কিছুমানে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ সৈতে যুক্ত সিস্টেম। কিন্তু সেইসমূহৰ মাজত হেমন্ত আৰু চাঁদনীৰ “নীলা বতাহ” যেন এক সৰলতা আৰু বাস্তৱিকতাৰ পটভূমিৰে গঢ়ি উঠা প্ৰকল্প আছিল, যাক দেখে যেন লোকে অলপ সময়ৰ বাবে চিন্তাৰ দৰে থমকি ৰয়। তেওঁলোকৰ প্ৰজেক্টৰ আগত বহুত লোক থিয় দি চাই থাকিল — বিশেষকৈ কিছুমান বয়স্ক ব্যক্তি, যিয়ে কয়, “এইটো আমাৰ গাঁৱৰ পনীয়ে মোক সম্বোধন কৰিছে যেন।”

তেওঁলোকৰ প্ৰজেক্টটো বিচাৰকমণ্ডলীৰ আগত শেষবাৰ প্ৰদৰ্শন কৰাৰ সময় আহিল। প্ৰকল্পটো চলাই দেখুৱাব লাগিল, তদুপৰি ব্যাখ্যা দিব লাগিল। চাঁদনীয়ে মাইকত ক’লে, “আমাৰ প্ৰজেক্টৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বায়ু শক্তিৰে পানী সঁচা কৰাৰ এক সহজ আৰু ব্যয়বহুল পদ্ধতি আগবঢ়োৱা — যি বিদ্যুৎ নথকা অঞ্চলবোৰত বিশেষ উপযোগী।” হেমন্তে তাৰ লগে লগে চলন্ত প্ৰদৰ্শন দেখুৱালে — ঘূৰণি পাখিখন হালধীয়া বাতাহৰ শব্দত ঘূৰিল, আৰু পানী ফিল্টাৰ হৈ কাচৰ জাৰত পৰিল। বিচাৰকসকলে আগবাঢ়ি গৈ যন্ত্ৰটো চাই চাই গম্ভীৰ মুখে ক’লে, “এই মেচিনটো যদি বড়দৈচড়াত স্থাপন হয়, খৰ মৌসমত বহুজন উপকৃত হ’ব।” লগতে সোধা হৈছিল — “এইটো সঁচাকৈয়ে বহুদিন চলি থাকিব নেকি?” — হেমন্তে চকুত আত্মবিশ্বাস লৈ ক’লে, “যদি আমরা চাব, সেয়া চলিবই। বিজ্ঞান মাত্ৰ যন্ত্ৰ নহয়, ই হ’ল মনৰ ইচ্ছা।”

পিছে মেলাৰ পৰিবেশত এটা গুপ্ত উত্তেজনাও আছিল — কাৰণ মঞ্চত এখন আন গুৱাহাটীস্থ নামী বিদ্যালয়ৰ দল আছিল, যাৰ প্ৰজেক্ট আছিল “Smart Rain Catcher with IoT Technology” — যি সম্পূর্ণ ডিজিটেল প্ৰকল্প, চোতালৰ লগত Wi-Fi যুক্ত, মোবাইলৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা ব্যৱস্থা। সেই প্ৰজেক্টটো দেখিও বহুতে আচৰিত হৈছিল। চাঁদনী আৰু হেমন্তে জানিছিল — প্রযুক্তিগত দিশত সিহঁতক টক্কৰ দিব সহজ নহ’ব। পিছে সিহঁতৰ লক্ষ্য আছিল — জনচেতনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰয়োগ, সহজে গাঁৱৰ মানুহে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা মেচিন, আৰু সৰল জ্ঞানকেই ওপজা ৰূপ দিয়াৰ উদাহৰণ।

দিনটোৰ শেষত, বঁটা বিতৰণৰ সময় আহিল। বিচাৰকমণ্ডলীয়ে বেলেগ বেলেগ বিভাগত বঁটা ঘোষণা কৰিলে। উচ্চ প্ৰযুক্তি, প্ৰদৰ্শন, উদ্ভাৱনী চিন্তা, আৰু অন্তত: “সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সমাজোপযোগী উদ্ভাৱন” — এই বিভাগটোত ঘোষণা হ’ল — “Awarded to Hemanta Deka and Chandani Das from Hajor-Karua Zone for their project — Neela Botah.” গোটেই পেণ্ডেলত যেন মুহূৰ্ততে স্তব্ধতা নেমি, কিন্তু কিছু সময় পিছতেই গৰ্জন কৰি উঠিল হাঁহি আৰু তালি। হেমন্ত আৰু চাঁদনী মঞ্চত উঠি যেতিয়া প্ৰশংসাৰ বন্যাত ভাসি আছিল, তেওঁলোকৰ মনত একেটা কথা — তালপাতৰ তলৰ সপোন এতিয়া গোটেই অসমৰ হৃদয়ত জ্বলিছে।

***

বিজ্ঞান মেলাৰ পৰা গাঁওলৈ উভতি অহা বাছখনৰ জানালিৰে বাহিৰে চাই থকা চাঁদনী আৰু হেমন্তৰ চকুত এনে এক দীপ্তি আছিল, যি বাহিৰৰ পৰা দেখা নাযায়, কিন্তু ভিতৰত এটা নতুন জীৱন জ্বলিছে যেন। আকাশত বৰষুণৰ পিছত থকা সূৰ্য্যৰ ডাঙৰ ৰেঙণি যেন তেওঁলোকৰ বুকুত পৰি গৈছিল — তলৰ পথবোৰ যেন আগৰদৰে নহয়, এতিয়া সেই পথতে ইতিহাস জুৰি তুলিব পাৰি। শিক্ষকজনে পিছফালৰ ছিটত বহি মিচিকিয়াই হাঁহি মাৰিলে, “বুজিছা, বিজ্ঞান মাত্ৰ ক্লাছৰ ভিতৰতে শিকাব নোৱাৰি। কোনোদিন এই গাঁওবোৰে তোমালোকৰ নামত গল্প কব।” হেমন্তে চকু মুদিলে, আৰু মনত পৰিল — তালপাতৰ তলত বসন্তৰ হাঁহি, ফালৰ পৰা চেংডোল মাৰি থকা বন্ধুজন, মাকৰ হাতত ধৰা তিল-পিঠা… আৰু তাৰ মাজতে মঞ্চত দাঙি ধৰা বঁটা — “সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সমাজোপযোগী উদ্ভাৱন”।

গাঁও আহি পোৱা মাত্ৰেই সেই অভ্যর্থনা — যেন বিজয়ীৰ সমাদৰ নহয়, যেন নিজ গাঁৱে নিজ সন্তানৰ স্বীকৃতি দিলে। চাঁদনীৰ পিতৃয়ে যি হাতত কেতিয়াবা বাঁহৰ চাৰাই ল’ই কঠোৰ গৰজ দিছিল, সেই হাতেই আজি বেয়া-মিছা হাত বুলাই কয়, “তোৰ দৰে ছোৱালী গাঁৱে কোনে পাইছে!” হেমন্তৰ সৰু ভাইয়ে ৰঙা ৰঙা ফিতে বান্ধি সোঁতাল খাই মাত দিলে — “আমাৰ দাদাই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিজ্ঞানী!” সেই হাঁহি আৰু মাতবোৰে গাঁৱৰ ৰাস্তাখন ভৰাই দিলে, যেন তালপাতৰ তলৰ সপোন এদিন সঁচাকৈয়ে গাঁৱৰ পলাশ গছত ফুলি উঠিছে। চাঁদনীৰ মাকে চুপে বলিলে, “তোৰ দিদা বাচি থাকিলে, এইবোৰ চকুত লোৱাৰ আগতেই চাই পাইছিল।”

তাৰ পাছৰ কিছুমাহ যেন এলাজীয়া উৰুৱা কপৌফুলৰ দৰে পাৰ হ’ল। বিজ্ঞান মেলাৰ অভিজ্ঞতা আৰু বঁটা ৰাজ্যিক খবৰলৈও পৰিগণিত হ’ল — তেওঁলোকক জিলা শিক্ষা বিষয়া, এছ.ডি.ও. সন্মান জনালে, গাঁৱৰ বিদ্যালয়ত এখন নতুন বিজ্ঞান কোঠা আৰম্ভ হ’ল, যাৰ নাম দিয়া হ’ল — নীলা বতাহ উদ্ভাৱন কক্ষ। চাঁদনী আৰু হেমন্তক সেই কোঠাৰ সহায়ক হিচাপে নিযুক্তি জনোৱা হ’ল — য’ত তেওঁলোক কনমানি ল’ৰা-ছোৱালীৰ সৈতে তেওঁলোকৰ প্ৰজেক্টৰ কথা কব, তেওলোকে সপোন দেখিবলৈ শিকাব। স্কুলৰ পইচা নাই, টুল নাই — কিন্তু তেওঁলোকে জানে, সপোন দেখিবলৈ টুলৰ প্ৰয়োজন নহয়। এজন ছাত্ৰে সুধিছিল, “বায়ু খালী চুলি উৰুৱায়, বঁটা আনিব পাৰে নেকি?” হেমন্তে হাঁহি মাৰি কৈছিল, “বায়ু চুলি উৰুৱায়, আৰু যদি মনত বিশ্বাস থাকে, তেন্তে তোমাকো উৰুৱাব পাৰে।”

চাঁদনীয়ে নিজৰ খালী খাতাখন পুনৰ মেলিলে — এইবাৰ কোনো আঁচনিৰ ছবি নাছিল, লিখা আছিল, “পাখি উৰাৰ সাহস নলয় যদি, সেউজী আকাশ মাথোঁ কল্পনা হৈ থাকে। কিন্তু যদি এজন ল’ৰা আৰু এজন ছোৱালীয়ে একেলগে তালপাতৰ ছাঁত বহি স্বপ্ন দেখে — তেন্তে বতাহেও পাখিৰ সৈতে উৰে।” সেইদিনা, হেমন্তে কাষ চাপি চুপে সুধিলে, “আগন্তুক বছৰৰ বিজ্ঞান মেলালৈ আমি আকৌ একেলগে যাব নেকি?” চাঁদনীয়ে কেবল মিচিকিয়া হাঁহি মাৰিলে — তাৰ মানে, “অৱশ্যে। কিয়নো সপোনবোৰো পাখিৰ দৰে, সময় সময়ত উৰুৱাবই লাগে।”

***

বছৰটো পাৰ হ’ল। গাঁওখনৰ নাম এখন নতুন ৰূপত উচ্চাৰিত হ’বলৈ ধৰিলে — “হেমন্ত আৰু চাঁদনীৰ গাঁও”, “নীলা বতাহৰ গাঁও” বুলি ক’লে ক’তো অলপ অলপ চিনাকি পোৱা যায়। তালপাতৰ তলত সেই সেউজী ছাঁখন এতিয়াও আছে, যদিও এতিয়া তলত বহি থকা কণমানি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে পাখিৰ আঁচনি আঁকে, সৰল কামৰ মাজত জ্ঞানৰ বীজ সিঁচে। চাঁদনী আৰু হেমন্ত এতিয়া বিদ্যালয়ৰ বিজ্ঞান কোঠাত নিয়মিত সহায় কৰে — গাঁৱৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰে, কচুৱাবোৰে, কিবা নতুন সৃষ্টি কৰি দেখুৱাবলৈ উৎসাহ দিয়ে। নিতৌ সন্ধিয়াত তালপাতৰ তলত এখন টিনৰ বাকচৰ মাজৰ পৰা ওলোৱা কণ্ঠে কয় — “উদ্ভাৱন মানে নতুনকৈ সপোন দেখা। যে সপোন মাটি সাৰে, কিন্তু চকুত আকাশ ৰাখে।”

সেইবছৰৰ বিজ্ঞান মেলাত আকৌ তেওঁলোকে অংশ ল’বলৈ সাজু হ’ল — কিন্তু এইবাৰ তেওঁলোকে নতুন প্ৰজেক্ট লৈ গৈছে — “বায়ু-চালিত শস্য শুকোৱাৰ যন্ত্ৰ”, যি মৌ-বৰষাৰ দিনত চাহ-ধান আদি খেতিৰ উপযোগী হ’ব। মেলাৰ আগৰ নিশা, তালপাতৰ তলত বহি হেমন্তে চাঁদনীক সুধিলে — “তই ভাবিছ, আমি পুনৰ জয় কৰিব পাৰিম?” চাঁদনী চুপে ক’লে, “জয় কথাটো এবাৰ নাছিলো, এতিয়া নাই। আমি মাথোঁ দেখুৱাব খোজোঁ — গাঁওখনেও জানে কিবা গঢ়িব। তোৰে লগত।” সেই উত্তৰটোত কোনো উচ্চাৰণ নাছিল, কিন্তু তাত এক অদ্ভুত বিশ্বাস আছিল — যেন সপোন নিজেই এক দায়িত্ব।

মেলালৈ যাওঁতে তেওঁলোকৰ সৈতে এইবাৰ স্কুলৰ ৫টা কণমানি ছাত্ৰ-ছাত্রীও আছিল — তেওঁলোক “Mini Innovators” দলৰ অংশ। গুৱাহাটীত বাছৰ পৰা নামি, এখন খোলা মাঠৰ মাজেদি মেলাৰ পেণ্ডেললৈ গৈ থাকোতেই হেমন্তৰ মনেৰে অলপ পিছলৈ ঘূৰি গৈছিল — সিহঁতৰ প্ৰথম মেলাৰ দিন, পাখি ঘূৰাই পানী সঁচা কৰি থকা দিনটো, য’ত বিদ্যুৎ নাছিল, কিন্তু ইচ্ছা আছিল। আৰু এতিয়া, তেওঁলোকৰ পিছে পিছে আহি থকা সৰুসৰিলাৰ দলটোক চালে — হাঁহি-গানত ভৰা, চকুত দীপ্তি থকা। চাঁদনীয়ে অলপ আঁতৰাই চালে — বতাহৰ সৈতে সেউজ পতাকাবোৰ কপৌফুলৰ দৰে উৰি আছিল। সি মনতে ভাবিলে, “সঁচাকৈয়ো পাখিবোৰেই মাথোঁ উৰে নে? সপোনো উৰে, যদি সাহস থাকে।”

চূড়ান্ত মেলাৰ দিনত তেওঁলোকৰ নতুন প্ৰজেক্টো প্রশংসিত হ’ল — কিন্তু এইবাৰ সিহঁতে বঁটা বিচাৰি নাজানে। তেওঁলোক জানে — এখন সৰু গাঁওৰ পৰা ওলাই, তালপাতৰ তলৰ সপোন গোটেই ৰাজ্যলৈ দিব পাৰিলেই, তাতে তেওঁলোকৰ জয়। যন্ত্ৰ চলিলেই বিজ্ঞান হয় নে? নাহয়। বিজ্ঞান হ’ল — শিক্ষাৰ আশ্বাস, সমাজৰ প্ৰতিবাদ পাৰ হোৱা শক্তি, আৰু এজন-এজনকৈ সৃষ্টিৰে এক নতুন চিন্তা।

সন্ধিয়াৰ বেলিকা, গাঁওলৈ উভতি আহি তালপাতৰ তলত বহি চাঁদনী লুচি-মুচি ক’লে, “তই ভাব, যদি এটা দিন ‘নীলা বতাহ’ গাঁওবোৰলৈ বেছিব পৰা হয়?” হেমন্তে চকু মুদিলে, আৰু ক’লে — “তেতিয়া সপোনবোৰো আঁচলত বান্ধি দিব পাৰিম। আৰু কিজানি, আমি কোনোদিন নিজেই এখন বিজ্ঞান বিদ্যালয় খুলিম — তালপাতৰ নামত।” চাঁদনীয়ে অলপ হাঁহি মাৰি ক’লে — “তেতিয়া নাম হ’ব, ‘পাখি বিদ্যালয়’। কিয়নো… পাখিয়ে উৰিবই।”

আকাশটোত সিপাহীৰে ৰঙা বতাহ। ওচৰৰ বাঁহজোপাত এটি গীত বাজি থাকে — “ঘূৰ ঘূৰ পাখি, সপোন উৰাই ল’।”
আৰু তালপাতৰ ছাঁত, এখন খালী কপোৰৰ ওপৰত এখন নতুন স্কেচ আঁকা হৈছে — এবিধ নতুন যন্ত্ৰ, আৰু তাৰ তলত লিখা — “এইবোৰ সপোন — যিবোৰ বিদ্যুতৰ পৰা নহয়, সাহসৰ পৰা চলে।”

—