লুইতৰ তলত

ইন্দ্ৰাণী বৰুৱা

১

শীতৰ বৰফজ্বলা পুৱাৰ বাতাসত গুৱাহাটী শহৰৰ ৰাস্তাবোৰ তেতিয়াও আধা নিদ্ৰাত আছিল, কিন্তু সংবাদ পত্রিকাৰ কক্ষত তৎপৰতা পূৰ্ণ ৰূপত চলি আছিল। অনন্ত বৰদলৈ, বয়স ত্ৰিশৰ কাছাকাছি, মাত্ৰ এখন গ্লাছ গৰম চাহৰ লগত তেওঁৰ কম্পিউটাৰ স্ক্ৰীণলৈ টান টান দৃষ্টিৰে চাই আছিল, যেন কিবা গভীৰ চিন্তাত ডুবি গৈছে। অনন্তৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় হৈছে ঘটনাৰ পিছত দৌৰি ফুৰা, সত্য উন্মোচন কৰা, আৰু সাধাৰণ মানুহে উপেক্ষা কৰা কথা কাগজৰ পাতত আনি জনতাক জানোতা কৰা। সেইদিনা পুৱা পুৱনি সাতটাত তেওঁৰ ফোনৰ ৰিংটনে নীৰৱতা ভঙালে—ফোনটো আছিল অসমৰ এটা দূৰৱৰ্তী উজানীয়া গাঁওৰ এটা যোগাযোগৰ পৰা, যাক তেওঁ একবাৰ স্থানীয় মেলা কভার কৰিবলৈ গৈ চিনিছিল। কণ্ঠত তীব্ৰ উত্তেজনা আৰু আতঙ্ক মিলি গৈছিল—তিনিজন যুৱক ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ গহীন পানীত ডুবি গ’ল আৰু সিহঁতৰ মৃতদেহ এখনেই ওলোৱা হৈছে, বাকী দুয়ো অদৃশ্য। এই ধৰণৰ ডুবি মৃত্যু নতুন কথা নহয়, কিন্তু লোকজনে যি কথা কয়, সেয়া অনন্তক থমকি ৰখালে—প্ৰত্যেক ডুবি যাবলৈ কিছুমান সেকেণ্ড আগতে নদীৰ কাষত উপস্থিত লোকজনে এক অচিন পুৰণি লোকগীতৰ সুৰ শুনিছে, যিটো সুৰ বৰষুণীয়া প্ৰভাতৰ কুয়াশাৰ মাজেৰে যেন অশৰীৰে ভাহি আহিছিল। সেই গীতৰ সুৰ অলপ বিষণ্ণ, অলপ আহ্বানমূলক, যেন কোনোৱে বহু দূৰৰ পৰা কাষলৈ মাতি আছে। অনন্তৰ মনত তৎক্ষণাত কৌতূহলৰ ঢেউ উঠিল—গল্পৰ ভিতৰত নিশ্চিতকৈ কিবা আছে, আৰু সেয়া কেৱল পত্রিকা ভৰাবোৰ মুৰৰ খবৰ নহয়, বৰং হয়তো গভীৰ কিছুমান সঁচাৰ পলক।

তেওঁ তৎক্ষণাত সম্পাদকক ফোন কৰি ঘটনাস্থললৈ যাবলৈ অনুমতি ল’লে আৰু পুৱা আটটা ধৰি এটা বুৰঞ্জীবাহী বাসত গাওঁলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। গুৱাহাটী এৰি উজানলৈ গৈ থকা পথটো পাহাৰ আৰু নদীপাৰীয়া গাঁৱৰ মাজেৰে আঁকাবাঁকা হৈ গৈছিল, শীতৰ ধোঁৱা আৰু কুয়াশাত ভৰা দৃশ্য যেন অলপ অলপকৈ অন্য সময়ৰ পৰা আহি থকা অনুভৱ। স্থানীয় লোকৰ পৰা শোনা কথাবোৰে তেওঁৰ মনৰ জটিলতা বৃদ্ধি কৰিছিল—কেউ কয় গীতটো এখন পুৰণি বিয়াৰ গীতৰ দৰে, কেউ কয় সেয়া প্ৰাচীন নদীপুজাৰ অংশ আছিল যিটো এতিয়া লোপ পায়। গাঁৱৰ কাষৰ পাথৰেৰে ভৰা ঘাটত পুৱা বেলি উজ্জ্বল হোৱাৰ আগতেই অনন্ত উপস্থিত হ’ল। নদীৰ কাষত ডাঙৰীয়াৰ আৰু কিছু গাঁওবাসীৰ দল আছিল, সিহঁত অলপ আগতেই এজনৰ মৃতদেহ কাষলৈ তুলিছিল। মৃতদেহটোত কোনো আঘাতৰ চিহ্ন নাছিল, কিন্তু মুখত এক অদ্ভুত শান্তি আৰু ভয়ৰ মিলিত অভিব্যক্তি জমি ৰইছিল, যেন জীৱনৰ শেষ মুহূৰ্তত তেওঁ কিবা অবাস্তব অভিজ্ঞতা লৈ গৈছিল। গাঁওবাসীৰ কণ্ঠত অনন্তে সেই সুৰৰ খণ্ড শুনিবলৈ চেষ্টা কৰিলে, কিন্তু কোনোও সঠিকভাৱে গাই উঠিব পৰা নাছিল—সুৰটো নাকি পানীৰ লগত মিহলি হৈ গঢ় লৈছিল, আৰু তেনে ধৰণৰ গীত কোনোবাই বহু বছৰ ধৰি শোনাই নাছিল।

অনন্ত ঘটনাস্থলৰ পৰা ছবি তুলিবলৈ আৰু নোট ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে, কিন্তু তেওঁৰ মন সেউজীয়া নদীৰ জলেৰে আৰু কুয়াশাৰে ঘেরা সেই অদ্ভুত সুৰৰ ধাৰণাত আটকে পৰি আছিল। তেওঁ ভাৱিলে, এই ধৰণৰ ঘটনা সাধাৰণ নহয়—একেটা সময়ত একাধিক যুৱকৰ ডুবি যোৱা আৰু তাৰ আগতে এক অজ্ঞাত গীতৰ সুৰ ভাহি অহা, ইয়াৰ তলত নিশ্চয় কিবা ইতিহাস বা গুপ্ত কাহিনী লুকাই আছে। ঘাটৰ পৰা অলপ দূৰত তেওঁ এটা বৃদ্ধাক দেখিলে, যিয়ে সৰু কাপোৰৰ বাণ্ডিলত হাত উষ্ণ কৰি থকা অৱস্থাত তেওঁলৈ চাই আছিল। অনন্ত তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু আলাপ আৰম্ভ কৰিলে। বৃদ্ধাই নিঃশব্দে তেওঁৰ প্ৰশ্ন শুনি মৃদুস্বৰে ক’লে—“বাবা, মই সেই সুৰ বহু বছৰ আগত শোনিছিলোঁ, ১৯৭৬ চনত… তেতিয়া নদীয়ে কেৱল মানুহেৰে নহয়, এক সম্পূৰ্ণ ফেৰী গিলিছিল।” বৃদ্ধাৰ চকুত সেই কথা কৈ থাকোঁতেই অতীতৰ ভয়ংকৰ স্মৃতিৰ ছায়া পৰিল। অনন্তৰ ৰোমকূপ খাড়া হৈ গ’ল, আৰু তেওঁ তেতিয়াৰে জানিলে—এইটো কেৱল এটা খবৰ নহয়, ই হৈছে এক যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি, যি তেওঁক লুইতৰ তলৰ গহীন অন্ধকাৰলৈ লৈ যাব।

২

ঘটনাস্থলৰ কাষত ভিৰ কৰা লোকসকলৰ মাজত অনন্তৰ চকু গ’ল এজন ডাঙৰীয়াৰ ওচৰলৈ, যি পানীৰ পৰা মৃতদেহটো উঠাই আনিছিল। মুখমণ্ডলত নদীৰ পানীৰ লগত জৰিত জীৱনৰ অভিজ্ঞতা স্পষ্ট—চামৰীৰ দৰে খৰখৰি হাত, চকুত গম্ভীৰতা আৰু এক ধৰণৰ অস্পষ্ট আতঙ্ক। অনন্তে নিজৰ নাম পৰিচয় দি সঁতুলাকৈ কথা আৰম্ভ কৰিলে। প্ৰথমত ডাঙৰীয়াই মাথোঁ মাথা নাড়িলে, যেন কিবা মনত পৰি গ’লেও ভাষা দিয়ে প্ৰকাশ কৰিবলৈ ইচ্ছা নাই। কিন্তু অলপ সময়ৰ পিছত, ধোঁৱা উলিয়াই থকা গৰম চাহৰ এটা গ্লাচ হস্তান্তৰ কৰি অনন্তে তেওঁৰ মন গলালে। ডাঙৰীয়াই মৃদুস্বৰে ক’লে—“বাবা, মই বহু বছৰ এই নদীত মাছ ধৰিছোঁ, বহু মৃত্যু দেখিছোঁ, কিন্তু আজিৰটো… আজিৰটো বেলেগ আছিল। আমি ঘাটৰ কাষতে আছিলোঁ, হঠাতে পুৰণি গীতৰ সুৰ আহিল। গাঁওৰ কোনো গায়ক বা মাইকত পৰা সুৰ নহয়, সেয়া পানীৰ ওপৰৰ পৰা, দূৰৰ পৰা আহিছিল। গীতটোত এক দুখ আছিল, কিন্তু সেই দুখটোত কোনোবা মাতি অনুৰোধ জনাইছে যেন, আহিবি, মোৰ ওচৰলৈ।” এই কথাবোৰ কৈ তেওঁ এক দম ল’লে আৰু নদীৰ পৰা ওলোৱা মৃতদেহৰ ফালে চকু পেলালে। “সুৰটো আহিল মানেই পানী সোঁতীয়াৰ দৰে নহয়, একেবাৰে ঘূৰি উঠিল, যেন কিবা জীৱন্ত শক্তিয়ে সোঁত উলটাই দিলে। মই বুজি নাপালোঁ ক’ত গ’ল দুজন, কিন্তু মই যাক উঠালোঁ, সি সুৰ শেষ হোৱাৰ আগতেই সোঁতলৈ গ’ল।”

এই বৰ্ণনাই অনন্তক তৎক্ষণাত এক নতুন দিশত ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিলে। পানীৰ সোঁত স্বাভাৱিকভাৱে ঘূৰি যোৱা—ইতিহাসত আৰু ভূগোলত ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণ আছে বুলিও জনা, কিন্তু সেয়া কেবল সুৰ শোনাৰ মুহূৰ্ততে হ’বলৈ কিবা অলৌকিক যুক্তি লাগে। গীতৰ বিষাদ আৰু আহ্বানৰ মিলিত সুৰে অনন্তৰ মনত এখন চিত্ৰ গঢ়ি তুলিছিল—যেন নদীৰ নিজেই এক সচেতন অস্তিত্ব আছে, আৰু সি কেতিয়াবা মানুহক নিজৰ ওচৰলৈ টানি লৈ যায়। ডাঙৰীয়াই যি গীতৰ খণ্ড মনেৰে গুণগুণাই দিলে, সেয়া অনন্তৰ কাণত নতুন ধৰণৰ সুৰেলীয়া ভয় জন্মালে। শব্দবোৰ এতিয়া ভূলা গেলেও, সুৰটোৱে তেওঁৰ মগজুত একধৰণৰ দাগ পেলাই গ’ল। তেওঁ ক’বলৈ চেষ্টা কৰিলে, কিন্তু ডাঙৰীয়াই মাথোঁ এটা কথা ক’লে—“যদি তুমি বুজিব বিচাৰা, তেন্তে নদীৰ সোঁতৰ দিশত নাযাবি, কারণ সুৰটো যেতিয়া আহে, সোঁত আৰু নদী—দুয়ো একে সময়ত তোমাক মাতি লয়।” অনন্তে ইয়াৰ নথিভুক্ত নথি বনাবলৈ খঙালকৈ নোটবুকত লিখি ৰাখিলে, আৰু মনত পৰিস্কার কৰিলে—এই কথাবোৰ তেওঁৰ তদন্তৰ অন্যতম মূল সূত্র হব।

ঘাটৰ কাষৰ এই আলাপৰ পিছত অনন্তৰ মনত এটা দৃঢ় সিদ্ধান্ত জন্মিল। তেওঁ জানিলে, এই ঘটনাৰ মূলত গীত আৰু নদীৰ আচৰণৰ অস্বাভাৱিকতাই আছে। সাধাৰণতে সাংবাদিকসকল খবৰ ৰচি থমকি যায়, কিন্তু অনন্তৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া তদন্তৰ আৰম্ভণি। গীতৰ উৎস বিচাৰি উলিয়াব লাগে, আৰু সেই উৎস হয়তো মানুহৰ নহয়। তেওঁৰ পৰিচিত সংরক্ষণাগাৰ, বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সংগীত বিভাগ, আৰু পুৰণি স্থানীয় লোককথাৰ গৱেষকসকল—সকলোৱে এই তদন্তত জড়িত হ’ব। ডাঙৰীয়াৰ কথাবোৰ শুনি তেওঁৰ ভিতৰত এক ধৰণৰ শিহৰণ জন্মিল, যেন তেওঁ ইতিমধ্যে কোনো অদৃশ্য জালৰ মাজত সোমাই পৰিছে। নদীৰ কাষত শীতল বতাহ চলি আছিল, আৰু পানীৰ গন্ধৰ লগত এখন গভীৰ আৰু পুৰণি সময়ৰ ছাঁ মিহলি হৈ থকা অনুভূতি পাইছিল। অনন্ত জানিছিল, এই সোঁতৰ অন্তত হয়তো সঁচা গীত, সঁচা মৃত্যু আৰু সঁচা ইতিহাস লুকাই আছে—যিয়ে তেওঁৰ জীৱনলৈকে সলনি কৰি দিব পাৰে।

৩

অনন্তৰ তদন্তৰ পথ আগুৱাই গ’ল গুৱাহাটী পুৰণি সংবাদ কাগজ সংৰক্ষণাগাৰৰ শীতল আৰু ধূলিময় কক্ষলৈ। এই কক্ষখনত সময় যেন থমকি ৰৈ আছে—হাতত ধৰি উলটাই চাব পৰা হলদীয়া হোৱাকৈ খৰখৰি কাগজ, ধূলিৰ গন্ধ আৰু কেতিয়াবা চিঞৰি থকা ছেঁড়া কাগজৰ ফাঁকৰ মাজেৰে উকি মাৰা অতীত। তেওঁ ১৯৭০ দশকৰ খবৰবিলাকৰ ফাইল চাই থাকোতে আকস্মিকভাৱে এটা শিৰোনামে তেওঁৰ চকু আকৰ্ষণ কৰিলে—“ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত ‘প্ৰগতি’ৰ অন্তর্ধান – সকলো যাত্ৰীৰ মৃত্যু”। তাৰ তাৰিখ ১৯৭৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহ। অনন্তৰ বুকুৰ ভিতৰটো যেন কঁপি উঠিল। খবৰটোত বৰ্ণনা কৰা হৈছিল যে প্ৰগতি নামৰ কাঠৰ ফেৰীখন সেইদিনা সন্ধিয়াৰ পাছত মাৰান্ধক কুয়াশাৰ মাজেৰে গুৱাহাটী ঘাটৰ পৰা ছাড়িছিল, কিন্তু গন্তব্যত কেতিয়াও পোৱা নগ’ল। কিছু সময়ৰ পাছত নদীৰ মাজত ৰাতিৰ অন্ধকাৰ আৰু শীতল বতাহৰ মাজত কিছুমান লোক দূৰৰ পৰা গীতৰ সুৰ শুনিছিল, যিটো ধীরে ধীরে মিলাই গ’ল। পাছদিনা পুৱা পানীত ভাসি থকা কিছু ধ্বংসাবশেষ উদ্ধাৰ হয়—কাঠৰ ভাঙি থকা তক্তা, এটা ৰঙা চাদৰ, আৰু এজন মহিলাৰ পুৰণি চপল।

খবৰটোৰ তলত আন এটা সৰু অনুচ্ছেদ অনন্তৰ মন অধিক আকৰ্ষণ কৰিলে—প্ৰগতিৰ যাত্ৰীৰ তালিকাত আছিল এজনী পৰিচিত লোকগীত শিল্পী, মাধুৰী কলিতা, যিয়ে সেই সময়ত অসমীয়া লোকসংগীতৰ নতুন মুখ হিচাপে উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল। খবৰটোত কোৱা হৈছে, সেই দিনা ফেৰীত তেওঁ বিশেষ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ বাবে ধেমাজিলৈ গৈ আছিল আৰু যাত্ৰাৰ সময়তও সি গীত গাই আছিল। সাক্ষীৰ ভাষ্য অনুসৰি, মাধুৰীৰ সুৰ আৰু নদীৰ সোঁতৰ মাজত এক অদ্ভুত মিল দেখা গৈছিল—যেন সুৰৰ লগত পানীৰ ঢৌবোৰো গীতৰ তালত নাচি উঠিছিল। কিন্তু সেই সুৰ শেষ হোৱাৰ আগতেই কিবা ঘটিল—ফেৰীৰ বাতি একে একে নিভি গ’ল আৰু নদীৰ বুকুত এক গভীৰ গৰ্জন উঠিল, যাৰ পিছত কেতিয়াও প্ৰগতিৰ সন্ধান পোৱা নগ’ল। অনন্তে এই অংশবোৰ বহুবারকৈ পঢ়িল, যেন প্ৰতিটো শব্দই তেওঁৰ মগজুত গভীৰ চিহ্ন এৰাই গৈছে। তেওঁ বুজিলে যে মাধুৰীৰ গীত আৰু আজিৰ ঘটনা একে সুৰত জড়িত হ’ব পাৰে।

অনন্তৰ মনে এখন চিত্ৰ আঁকি তুলিল—১৯৭৬ চনৰ সেই কুয়াশাময় ৰাতি, ফেৰীৰ কাঠৰ ডেকত বহি থকা মাধুৰী, চকুত সুদূৰ দিশৰ স্বপ্ন আৰু ওচৰত কুঁৱলী সুৰীয়া গীতৰ সুৰ। ফেৰীৰ যাত্রীসকলৰ মুখত আনন্দৰ আভা, কিন্তু গোপনে গোপনে সেই সুৰৰ তলত কিবা আহ্বান লুকাই আছে। অনন্ত ভাবি উঠিল, যদি এই গীত সেই সময়তে পানীৰ গহীন তলৰ কোনো গুপ্ত শক্তিক জাগ্ৰত কৰিছিল, তেন্তে সেই শক্তি এতিয়াও নদীৰ বুকুত বাস কৰি আছে আৰু প্ৰতি বছৰে বা প্ৰতি দশকে নিজৰ আহ্বান জনাই লয়। কাগজৰ পাতবোৰৰ মাজেৰে অতীতৰ সেই ৰাতিৰ ভয় আৰু রহস্য যেন বৰ্তমানলৈকে মিহলি হৈ আহিল। অনন্তে নিজৰ নোটবুকত দীঘলকৈ লিখি ৰাখিলে—“মাধুৰীৰ গীত = প্ৰগতিৰ অন্তর্ধান = আজিৰ ডুবি মৃত্যু”। তেওঁৰ মনত এতিয়া পৰিষ্কাৰ—এই অনুসন্ধান কেৱল সাংবাদিকতাৰ ক্ষেত্ৰ নহয়, ই হৈছে এক ভয়ংকৰ লোককাহিনীৰ গুপ্ত দরজা খুলিবলৈ যাত্ৰা, য’ত সুৰ, নদী আৰু মৃত্যু একে সুঁতিতে গাঁথি আছে।

৪

অনন্তে মাধুৰীৰ বিষয়ে অধিক জানিবলৈ নদীৰ পাৰৰ এক গাঁওলৈ যাত্ৰা কৰিলে, য’ত শুনা গৈছিল যে কিছুমান বয়স্ক লোকে এতিয়াও সেই ৰাতিৰ কথা মনত ৰাখে। গাঁওখন ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষতে, উচু-পাহাৰ, বাঁহৰ বন আৰু ধানৰ ক্ষেতেৰে ঘেৰাও হৈ আছিল। নদীৰ বুকুৰ পৰা অহা হাওঁফাওঁত এক ধৰণৰ আর্দ্ৰ গন্ধ আৰু নোনতা স্বাদ আছিল, যেন নদীয়ে নিজৰ স্মৃতিৰ টুকুৰাবোৰ বতাহৰ লগত উৰাই দিয়ে। অনন্তে গাঁওৰ একপাশৰ এঘৰৰ পৰা ধোঁৱা উলিয়াই থকা দেখিলে—সেই ঘৰৰ আগত এখন ঢেঁকীৰ কাষত বহি থকা এজনী শুকান গুৰি, মুখত গভীৰ ভাঁজ, চকুত তেজস, আৰু কপালত দীৰ্ঘ অভিজ্ঞতাৰ ছাঁ। তেওঁ এগৰাকী প্ৰায় আশীৰ্থীয়া বৃদ্ধা, নাম প্ৰেমলতা বৰুৱা, যি ১৯৭৬ চনৰ সেই ৰাতিৰ সময়ত গুৱাহাটীত আছিল আৰু মাধুৰীৰ ঘনিষ্ঠ পৰিচিতা আছিল। অনন্তৰ পৰিচয় শুনি, বৃদ্ধাই তেওঁৰ ফালে এবাৰ গভীৰ দৃষ্টিৰে চাই, যেন কোনো গোপন কথা ক’বলৈ মনস্থিৰ কৰিছে।

বৃদ্ধাই ধীৰে ধীৰে কথা আৰম্ভ কৰিলে—“মাধুৰী মোৰ লগত যেন ভনী আছিল। তেওঁৰ বিয়া আছিল ১৯৭৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত। বিয়াৰ আগৰ নিশা, তেওঁ ধেমাজিলৈ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানত গ’ল, কোৱা হৈছিল যে সেই অনুষ্ঠানৰ পিছতে গুৱাহাটীত উভতি আহিব। সেইদিনা ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ওপৰত প্ৰগতি ফেৰীত উঠাৰ আগতে তেওঁ মোৰ ঘৰলৈ আহিছিল, নতুন মেখেলা-চাদৰ পিন্ধি, হাতত এটা টোকালি—তাত আছিল সুৰৰ খাতা আৰু এটা বাঁহীৰ বাকচ। মোৰে কাষত বহি গীতৰ প্ৰাকটিছ কৰিছিল। সেই গীতটোৰ সুৰত কিবা আছিল… যেন গভীৰ কোনো এক কথা লুকাই আছে।” এই পৰ্যন্ত কৈ বৃদ্ধাই কণ্ঠত এক মৃদু সুৰে গাই উঠিল, গীতৰ প্ৰথম দুটা শাৰী—
“লুইতৰ তলত হেৰাই গৈছোঁ মই,
ঢৌৰ মাতত ঘূৰি আহে জীৱন লৈ…”
সুৰটো গাওঁতে নদীৰ পৰা অহা হাওঁফাওঁৰ শব্দৰ সৈতে মিহলি হৈ গ’ল, যেন ঢৌবোৰে সুৰটো সৰি সৰি উলিয়াই লৈ গৈছে। অনন্তৰ শৰীৰত শীতল স্ৰোত বোৱাই গ’ল; তেওঁ অনুভৱ কৰিলে, এই গীতটোৱেই সেই আহ্বান যিটো ডাঙৰীয়াই বৰ্ণনা কৰিছিল।

বৃদ্ধাই সুৰটো শেষ কৰি থমকি ৰ’ল, আৰু নদীৰ ফালে চাই নিঃশ্বাস ল’লে। “সেই ৰাতি, যেতিয়া বিয়াৰ লাহে-লাহে প্ৰস্তুতি চলি আছিল, আমি খবৰ পালোঁ—প্ৰগতি নদীৰ মাজত সলনি হৈছে, আৰু মাধুৰী… মাধুৰী উভতি আহিব নোৱাৰে। কেতিয়াও তেওঁৰ মৃতদেহ পোৱা নগ’ল। কিন্তু তাৰ পিছৰ পৰা কিছুমান ৰাতি, নদীৰ বুকুৰ পৰা এই গীতৰ সুৰ শুনা গৈছিল, বিশেষকৈ শীতৰ ৰাতিত বা বৰষুণৰ আগৰ নিশাত। মানুহে কয়, মাধুৰীৰ আত্মাই নদীৰ তলত বন্দী হৈ আছে, আৰু সি গাই থাকে, যতক্ষণ না নদীয়ে তেওঁৰ আহ্বান শুনি কাকবাৰো লৈ নেয়।” অনন্ত নোটবুকত শব্দে শব্দে লিখি ৰাখিলে, কিন্তু তেওঁৰ মগজুত সেই গীতৰ সুৰ ইতিমধ্যে এক ভয়ংকৰ পটভূমি সঙ্গীত হৈ বেজাই আছিল। নদীৰ কাষৰ সেই মুহূৰ্তত তেওঁ বুজিলে—ইয়াৰ আগৰ সকলো অনুসন্ধান কেৱল ভূমিকা আছিল; সঁচা গল্প এতিয়া আৰম্ভ হ’ব।

৫

শীতৰ নিশা, আকাশত আধা চন্দ্ৰৰ ফিকে পোহৰ, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত বগা কুঁৱলী থপ থপকৈ ভাসি আছে। অনন্তে নদীৰ কাষত একলা বহি আছে, গোটেই গাঁও এন্ধাৰত তলিয়াই গৈছে। দূৰত কেতিয়াবা কুকুৰৰ হাবি আৰু কেতিয়াবা পানীৰ সোঁতৰ গৰ্জন শুনা যায়। তেওঁ নিজৰ ঘড়ীৰ ফালে চালে—মধ্যৰাতি প্ৰায় ১২টা। ঠাণ্ডা বতাহে কঁপাই তুলিছে, কিন্তু তেওঁ একো নহয় বুলি চকু নদীৰ বুকুত নিবদ্ধ কৰি ৰাখিছে। বৃদ্ধাৰ গীতৰ সুৰ এতিয়াও তেওঁৰ কাণত বাজি আছে, আৰু সেই সুৰে তেওঁৰ মনত এক অদ্ভুত আগ্ৰহ আৰু ভয়ৰ মিশ্ৰ অনুভূতি জাগ্ৰত কৰিছে। বতাহৰ সোঁতে পানীৰ ঢৌবোৰ কেতিয়াবা তীব্ৰ হৈ উঠিছে, কেতিয়াবা নীৰৱ হৈ গৈছে, যেন নদীয়ে নিজৰ নিশ্বাস টানি আৰু ছাড়ি লৈ আছে।

আকস্মিকভাৱে, এক দূৰৰ পৰা সুৰীয়া ধৰণৰ গীতৰ টান মৃদু আওাজ আহিবলৈ ধৰিলে। সুৰটো স্পষ্ট—এটা বিষাদময় সুৰ, যিটো বৃদ্ধাই গাইছিল, কিন্তু ইয়াৰ তলত এতিয়া পানীৰ গৰ্জনৰ সৈতে এক ধৰণৰ গভীৰ, নিমখীয়াৰ দৰে গুণগুণ আওাজ মিহলি হৈ আছে। অনন্তৰ হাতৰ ৰোম দাঁত কৈ উঠিল। গীতটো নদীৰ বুকুৰ পৰা যেন সোজাকৈ আহি তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰ সোমাই গৈছে, আৰু সুৰৰ প্ৰতিটো তালে পানীৰ ঢৌবোৰ একেলগে নাচি উঠিছে। তেওঁ গোটেই শৰীৰ সঁপাই শুনি আছে, কলম নোটবুকৰ ওপৰত থমকি আছে। গীতৰ মাজতেই, পানীৰ ওপৰত কিবা ডাঙৰ বস্তু এখন ধীৰে ধীৰে ভাসি আহিবলৈ ধৰিলে। প্ৰথমতে অনন্ত ভাবিলে কোনো বাঁহৰ জেউলি বা ভাঙি যোৱা নাও হ’ব, কিন্তু বস্তুটো ওচৰলৈ আহি চন্দ্ৰৰ পোহৰত স্পষ্ট হ’লে তেওঁৰ সুৰঙ্গা নিশ্বাস গ’ল। ই আছিল কাঠৰ তক্তাৰ এক খণ্ড, বহু বছর পানীত থকাত ক্ষয়িষ্ণু আৰু শ্যাওলাৰে আৱৃত।

তক্তাখনৰ একপাশত, বৰঙণি মাটি আৰু শেওঁতাৰ মাজেৰে ফুটি থকা ক্ষয়িষ্ণু অক্ষৰত লিখা আছিল—“প্ৰগতি”। যেন সময়ে সেই শব্দবোৰ মচি পেলাবলৈ বহু চেষ্টা কৰিছে, কিন্তু নদীয়ে সুৰক্ষিত ৰাখিছে। অনন্তৰ মগজুত তৎক্ষণাৎ ১৯৭৬ চনৰ সেই দুৰ্ঘটনাৰ দৃশ্য উঠি আহিল—মাধুৰীৰ সুৰ, কুয়াশাত ঢকা নদী, আৰু ফেৰীৰ অন্তর্ধান। তক্তাখন পানীৰ সোঁতে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহি ঠেক খাই গ’ল, আৰু সুৰটো হঠাতে থমকি ৰ’ল। নদীৰ বুকু আকৌ নীৰৱ হৈ পৰিল, যেন এক গভীৰ নিশ্বাস লৈ পুনৰ অদৃশ্য হৈ গ’ল। অনন্তৰ হাতত এতিয়া সেই তক্তাখন—প্ৰমাণ, যি প্ৰমাণ কৰে যে নদীৰ গহীন তলত প্ৰগতিৰ টুকুৰাবোৰ এতিয়াও বেচি আছে, আৰু সম্ভবতঃ সেই গীতৰ সৈতে এতিয়াও জীয়াই আছে এক গোপন শক্তি। এই নিশাৰ জলোচ্ছ্বাস তেওঁৰ তদন্তক কেৱল অগ্ৰগতি নিদিয়ে, এক নতুন বিপদৰ দ্বাৰো খুলি দিলে।

৬

ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ গহীন তলত কি লুকাই আছে, তাৰ এক ঝলক ধৰা বাবে অনন্তে এজন অভিজ্ঞ ডাইভাৰ—ৰতন শইকীয়াক লগ পেলালে। ৰতন বহু বছৰ ধৰি ডুবুৰি অভিযানত অংশ লৈছে, কিন্তু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সোঁতৰ বিপজ্জনক ধাৰা আৰু কুঁৱলীৰ আৱৰণে তেওঁক সদায় সাৱধান কৰি ৰাখিছিল। অনন্তে তেওঁৰ লগত বুজাবুজি কৰিলে—মাত্ৰ কিছু মিনিটৰ বাবে পানীৰ তলত গ’ই ফটো তোলাৰ, যাতে কোনো প্রমাণ পোৱা যায়। সোনকালেই দুয়ো নদীৰ কাষত আহি উপযুক্ত স্থান নিৰ্বাচন কৰিলে, য’ত তক্তাখন ভাসি উঠিছিল। ৰতনে তেওঁৰ ডাইভিং গিয়াৰ পৰিধান কৰিলে—অক্সিজেন টেংক, জলৰ তলৰ কেমেৰাৰ সৈতে জুৰুৰি লাইট, আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে দড়ি। অনন্ত তলত নামি যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁৰ হাতত দৃঢ়তাৰে চাপ দিয়ে, যেন সুৰক্ষিত উভতি আহিব বুলি নিশ্চয়তা দিয়ে। নদীৰ পানী ঠাণ্ডা আৰু গাঢ় কুঁৱলীৰে ভৰা আছিল, ৰতনৰ কালো আকাৰ শীঘ্ৰে পানীৰ তলৰ আঁধাৰত গায়েব হৈ গ’ল।

কিছু মিনিটৰ মুৰত দড়িখন টান মাৰি সংকেত আহিল—ৰতনে ফটো তুলি উভতি আহিব বিচাৰিছে। ওপৰলৈ উঠি অহাৰ পিছত, তেওঁ মুখত অক্সিজেন মাস্ক খোলাৰ লগে লগে জোৰেৰে নিশ্বাস ল’বলৈ ধৰিলে, চকুত স্পষ্ট আতংক। অনন্তে তৎক্ষণাৎ কেমেৰাটো লৈ ছবিবোৰ চাবলৈ ধৰিলে। প্ৰথম কিছুমান ছবিত নদীৰ তলৰ কাদা, শেওঁতা আৰু ভাঙি পৰা কাঠৰ টুকুৰা দেখা গৈছিল, কিন্তু তাৰ পিছৰ ছবিত অনন্তৰ শৰীৰ সঁপাই উঠিল। ছবিত স্পষ্ট দেখা গৈছিল—এক আংশিক ডুবি থকা কাঠৰ গাড়ী, যি সম্ভবতঃ প্ৰগতিৰ অংশ। গাড়ীৰ একপাশত, কিবা যেন পানীত তলীয়া হৈ দুলিছে—ৰঙা কাপোৰৰ এটা ফাটা টুকুৰা, যি এক মানব আকাৰৰ লগত আঁঠি লাগি থকা। কেমেৰাৰ লাইটে কাপোৰৰ তলত এটা চামৰঙীয়া আকাৰৰ চকুৰ কোণা যেন ঝলকি উঠিছে, যেন তলৰ পৰা কোনোৱে তাক চাই আছে।

অনন্তে ছবিবোৰ চাবলৈ থকা অৱস্থাত ৰতনে কঁপা কণ্ঠত কৈ উঠিল, “মই বেছি নোচমোঁ… কিন্তু মই স্পষ্টকৈ অনুভৱ কৰিলোঁ, মোৰ কাষত পানী নড়ি উঠিল, যেন কিবা মানুহৰ হাত মোৰ পায়ত স্পৰ্শ কৰিলে।” তেওঁৰ কণ্ঠত গম্ভীৰ ভয় আৰু অস্থিৰতা আছিল। “এইটো সাধাৰণ ডুবি হোৱা বস্তু নহয়… নদীৰ তলত কিবা আছে, আৰু মই আকৌ তাত নামিম নোৱাৰোঁ।” এইটো কৈ ৰতনে নিজৰ গিয়াৰ গুছাই লৈ সোজাকৈ গাঁওলৈ ওলাই গ’ল। অনন্ত কেমেৰাৰ স্ক্ৰীণত ৰঙা কাপোৰৰ আকাৰটোলৈ চাই থাকিল, মগজুত একে সময়তে ভয় আৰু কৌতূহলৰ ঢৌ উঠি আহিল। তেওঁ বুজিলে—এই তদন্ত এতিয়া কেৱল সাংবাদিকতাৰ কাহিনী নহয়, ই এক ব্যক্তিগত যাত্ৰা হৈ পৰিছে, য’ত তেওঁৰ প্ৰাণৰ মূল্যো থাকিব পাৰে।

৭

অনন্তে ৰঙা কাপোৰ আৰু পানীৰ তলৰ আকাৰৰ প্ৰমাণ লাভ কৰাৰ পিছত, তেওঁৰ মনত গীতটোৰ উৎসৰ বিষয়ে এক গাঢ় প্ৰশ্ন জন্মিল। তেওঁ স্থিৰ কৰিলে যে ইয়াৰ সমাধান সংগীতৰ ইতিহাসৰ ভিতৰত লুকাই আছে। সেয়ে তেওঁ গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সংগীত বিভাগলৈ গ’ল, য’ত লোকগীত আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ ওপৰত বিশেষ গৱেষণা কৰা এজন প্ৰবীণ অধ্যাপক, ড° হেমন্ত কাকতীৰ লগত দেখা কৰিলে। অধ্যাপকজনে অনন্তৰ বৰ্ণনা মনোযোগ দিয়ে শুনি, বৃদ্ধাৰ গোৱা গীতৰ শাৰী কাগজত লিখিবলৈ কৈছিল। অনন্তে গীতৰ প্ৰথম দুটা শাৰী লিখি দিছে। ড° কাকতীৰ চকুত যেন হঠাতে এক আগ্ৰহ আৰু সতর্কতাৰ আভা জ্বলি উঠিল। তেওঁ চুপচাপ ফাইলৰ পৰা এটা পুৰণি গৱেষণামূলক পৃষ্ঠা উলিয়াই এনে গীতৰ বিষয়ে পঢ়িবলৈ ধৰিলে। কিছু সময়ৰ পিছত তেওঁ মৃদু কণ্ঠত কৈ উঠিল, “এই গীত সাধাৰণ গীত নহয়… ই ‘জলৰ বধূ’ৰ গাথা।”

ড° কাকতীয়ে বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰিলে—প্ৰাচীন নদীপাৰীয়া লোককথাত ‘জলৰ বধূ’ হৈছে এক অতিপ্ৰাকৃতিক সত্তা, যাক নদীৰ গহীন তলত বাস কৰা বুলি ধৰা হয়। কথিত আছে, জলৰ বধূ মূলতে এজনী যুৱতী আছিল, যাৰ বিয়াৰ আগৰ নিশাই নদীত ডুবি মৃত্যু হৈছিল। মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ আত্মা পানীৰ তলৰ সৈতে একাত্ম হৈ যায় আৰু তেওঁ নদীৰ সোঁতত সুৰীয়া গীত গাই মানুহক মাতি নিয়ে। কিন্তু ই কোনোবাই শুনিব পৰা সাধাৰণ আহ্বান নহয়—ই কেৱল সেইসকলৰ কাণত বগাই, যিসকলৰ মনত গভীৰ দুখ, অপূৰ্ণ প্রেম বা গোপন আক্ষেপ থাকে। তেওঁলোক গীতটো শুনি যেন এক অজান শক্তিৰ দ্বাৰা আকর্ষিত হৈ নদীৰ কাষলৈ, আৰু শেষত নদীৰ বুকুত সোমাই যায়। অধ্যাপকজনে কয় যে এই ধৰণৰ গীত অসমীয়া লোকসাহিত্যৰ এক অতি দুষ্প্ৰাপ্য অংশ আৰু ই সাধাৰণত মূখে-মূখে প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ গৈছে, লিখিত ৰূপত খুব কমেই সংৰক্ষিত হৈছে।

অনন্তৰ শৰীৰৰ ৰোম দাঁতকৈ উঠিল। বৃদ্ধাই গোৱা শ্বাই শ্বাই সুৰ, পানীৰ তলৰ ৰঙা কাপোৰ, আৰু প্ৰগতিৰ গায়িকা মাধুৰীৰ কাহিনী—সকলো যেন একে সুতৰে জড়িত। ড° কাকতীয়ে তেওঁৰ কাষলৈ উভটি আহি ধীৰে কৈ দিলে, “যদি আপুনি গীতটোৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ বিচাৰে, তেন্তে সাবধান থাকিব লাগিব। ইয়াৰ সুৰ সম্পূৰ্ণ শুনিলে মানুহৰ মনত এক অনিয়ন্ত্ৰিত টান জন্মে, যিটো নদীৰ পৰা আঁতৰি নাযায়।” অনন্তে নীৰৱতাৰে মাথোঁ মাথোঁ নাড়িলে, কিন্তু তেওঁৰ মনত স্পষ্ট হৈ গ’ল যে তদন্তৰ পাছৰ ধাপ হ’ব—মাধুৰীৰ বিষয়ে সম্পূৰ্ণ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা আৰু জলৰ বধূৰ গাথাটোৰ সৈতে ইয়াৰ যোগসূত্র প্ৰমাণ কৰা। যিমানেই বিপদ থাকক, তেওঁ এতিয়া এই গীত আৰু নদীৰ তলৰ ৰহস্যৰ পৰা আঁতৰি থাকিব নোৱাৰিলে।

৮

অনন্তৰ অনুসন্ধান ইয়াৰপৰা সোজাকৈ গুৱাহাটীৰ এখন পুৰণি ৰেডিঅ’ ষ্টেচনৰ সংৰক্ষণাগাৰত গ’ল, য’ত ১৯৭০ দশকৰ বহু অনুষ্ঠান আৰু সংগীতৰ ৰেকৰ্ডিং মজুত আছে। গোপন অনুমতিৰে তেওঁ সংৰক্ষণাগাৰৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, ধূলোৰে আৱৰি থকা তাকতবোৰত কাষে কাষে গছৰ দৰে থোপা থোপা টেপ, ভিনাইল আৰু ৰীল টে ৰীল কেচেট সাজি আছে। বহু ঘন্টা ধৰি নথি চাবচোব কৰাৰ পিছত তেওঁৰ চকুত পৰিল এটা সৰু কাগজৰ চিটকী—“প্ৰগতি দুৰ্ঘটনা / মাধুৰী” বুলি হাতৰ লেখাত লিখা। তাৰ তলত এটা ৰীল টেপ পিচলাৰ দৰে থুপ থুপ কৰি ধূলো জমি আছে। অনন্তৰ বুকুৰ ধুকধুকনি একেবাৰে বাঢ়ি গ’ল; ই সম্ভৱতঃ সেই মাধুৰীৰ গীতৰ একমাত্ৰ জীৱিত প্ৰমাণ। তেওঁ সাবধানে টেপখন কাবিনেটৰ পৰা উলিয়াই, ধীৰে ধীৰে ৰেডিঅ’ ষ্টেচনৰ এডিটিং ৰুমলৈ লৈ গ’ল, য’ত এটা পুৰণি প্লেয়াৰ এতিয়াও চলি আছে।

প্লেয়াৰখন চলাই দিয়া লগে লগে এক স্বচ্ছ, কিন্তু কিছুমান ঠাইত খচখচীয়া শব্দৰ মাজেৰে মাধুৰীৰ সুৰীয়া কণ্ঠ বগাই আহিল। গীতটো ধীৰে ধীৰে আৰম্ভ হয়—তেওঁৰ কণ্ঠত এক অদ্ভুত কোমলতা আৰু এক গভীৰ বিষাদ, যেন শব্দবোৰ পানীৰ ওপৰত ভাসি নদীৰ সোঁতৰ সৈতে বহি গৈ আছে। অনন্তৰ ত্বক শীতল হৈ পৰিল, তেওঁ অনুভৱ কৰিলে যেন কণ্ঠটো সোজাকৈ তেওঁৰ মনৰ কোনো গোপন কোণলৈ ধৰি গৈছে। গীতৰ তৃতীয় শাৰী আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে টেপত হঠাতে এটা নতুন শব্দ যোগ হ’ল—দূৰৰ পৰা পানীৰ গৰ্জন, যেন কোনো বৃহৎ ঢৌ তীব্ৰবেগেৰে আহি আছে। মাধুৰীৰ কণ্ঠত কোনো ভয়ৰ সুৰ নাছিল; তেওঁ আগৰ দৰে গাই গৈছিল, কিন্তু গীতৰ সুৰত এক অদ্ভুত আহ্বানৰ শক্তি জন্মি উঠিছিল।

শেষ মুহূৰ্তত, পানীৰ গৰ্জনৰ মাজত হঠাতে শুনা গ’ল মানুহৰ চিঞৰ-চিঞৰ শব্দ, কাঠ ভঙাৰ শব্দ, আৰু লোহিত অশান্তি। টেপত মাইক্র’ফোন যেন পানীৰ তললৈ টান মাৰা হৈছিল, আৰু কিছুমুহূৰ্তৰ বাবে এক দমবন্ধ কৰা নীৰৱতা—তাত মাথোঁ এক ক্ষীণ, জলোচ্ছ্বাসৰ তলৰ পৰা অহা গীতৰ শেষ সুৰ শুনা গৈছিল। তাৰ পিছত ৰেকৰ্ডিং বন্ধ হৈ গ’ল। অনন্ত বহুক্ষণ টেপৰ সামৰ্থ্য নাৰাখি মিউট কৰি দিলে। তেওঁৰ হাত কঁপি আছিল, আৰু বুকুৰ ভৰিত এক শীতল ঢৌ উঠি আহিছিল। এতিয়া তেওঁৰ সন্দেহ নিশ্চিত হ’ল—মাধুৰীৰ শেষ গীতই আছিল সেই আহ্বান, যিয়ে নদীৰ বুকুত জীৱন্ত মানুহক টানি লৈ যায়। কিন্তু এই সত্যই অনন্তক অধিক বিপদৰ দিশে ঠেলি দিছে, কাৰণ এই গীতৰ পূৰ্ণ শক্তি শুনিলে সেয়া তেওঁৰ বাবে শেষ আহ্বান হ’বও পাৰে।

৯

অনন্তৰ অনুসন্ধান যিমান গভীৰলৈ গ’ল, তেতিয়াহে মাধুৰীৰ জীৱনৰ আঁতৰুৱা অন্ধকাৰবোৰ সলনি হৈ উঠিবলৈ ধৰিলে। পুৰণি আদালতৰ নথি, গাওঁৰ মানুহৰ মুখে মুখে থকা কথাবোৰ আৰু ১৯৭৬ চনৰ সংবাদপত্রৰ খণ্ডিত সংরক্ষণৰ মাজৰ পৰা তেওঁৰ হাতত আহিল এক নতুন তথ্য—মাধুৰীৰ বিয়াৰ গল্প। চৰকাৰী নথিত উল্লেখ আছিল যে বিয়াখন এক ধনী বেপাৰী পৰিয়ালৰ লগত স্থিৰ হৈছিল, যি ব্যৱসায় আৰু সম্পত্তিৰ দিকেদৰে বাঘৰ দৰে প্ৰভাৱশালী আছিল। কিন্তু পিচপটত থকা কাহিনীটোৱে অনন্তক স্তব্ধ কৰি দিছিল—এই বিয়া আছিল মাধুৰীৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীতে, যেন এক জোৰপূৰ্বক ক্ৰয়বিক্ৰয়। লোকগীতৰ জগতত তীব্ৰ উজ্জ্বল হোৱা এই তৰুণীৰ মন তেতিয়াই ভাঙি পৰিছিল। বিয়াৰ আগৰ নিশাই তেওঁ নীৰৱতে ঘৰ ছাড়ি দিছিল, আৰু তাৰ উদ্দেশ্য আছিল গোপনে পলায়ন কৰা, নিজৰ প্ৰেমিকৰ লগত নতুন জীৱন আৰম্ভ কৰা।

প্ৰমাণৰ ডালিকে ডালিকে জোৰি অনন্তে জানিব পাৰিল যে সেই নিশা, যেতিয়া “প্ৰগতি” ফেৰী গুৱাহাটী পৰা উজানৰ গাঁওলৈ গৈ আছিল, তাত মাধুৰীৰ লগত তেওঁৰ প্ৰেমিকো আছিল। কিন্তু চমৎকাৰজনক কথা হৈছে—দুৰ্ঘটনাৰ পিছত সংবাদপত্রত বা চৰকাৰী নথিত তেওঁৰ প্ৰেমিকৰ নাম উল্লেখ হোৱা নাছিল। যেন কোনো অদৃশ্য শক্তিয়ে তেওঁৰ অস্তিত্বেই মচি পেলালে। সাক্ষীসকলৰ বিবৰণত কোৱা হৈছিল, মাধুৰীয়ে ফেৰীৰ ওপৰত গীত গাই গৈছিল আৰু তাৰ সুৰত এনে এক অদ্ভুত টান আছিল যে বহু যাত্রী স্থিৰ হৈ শুনি থাকিছিল। কিন্তু গীতৰ মধ্যভাগতেই পানীৰ তলৰ পৰা অহা হিংস্ৰ ঢৌ আৰু হঠাতে ফেৰীৰ তলপেটত কিবা সংঘর্ষ—সেই মুহূৰ্তৰ পাছত মাথোঁ চিঞৰ, ঢৌৰ গৰ্জন আৰু কাঠ ভঙাৰ শব্দ। তাৰ পিছত যি ঘটিল, সেয়া যেন সকলো নথিৰ পৰা উলিয়াই পেলোৱা হৈছিল।

গাওঁৰ বয়স্কসকলে অনন্তক ফুঁফুৰাই ক’লে—মাধুৰীৰ মৃত্যুৰ পিছত নদীৰ তলত তেওঁৰ আত্মা শুই ৰ’লেও, তেওঁৰ গীতৰ সুৰ নোহোৱা হৈছিল নে নাই। তেওঁ এটা “জলৰ বধূ” ৰূপে পুনৰ জন্ম লৈছে, আৰু যিসকলৰ মনত অপূৰ্ণ প্রেম বা গভীৰ দুখ আছে, তেওঁলোকক তেওঁৰ সুৰে মাতি লৈ যায়। যেতিয়া গীতৰ আহ্বান বগাই আহে, শুনি থকা মানুহে যেন নীৰৱ সন্মোহনৰ তলত পানীৰ কাষলৈ গতি কৰে, আৰু শেষত নদীয়ে তেওঁলোকক গ্ৰাস কৰে। অনন্তে অনুভৱ কৰিলে যে এই কাহিনী কেৱল এক অতিপ্ৰাকৃতিক গল্প নহয়—ই মাধুৰীৰ জীবনৰ দুখজনক সত্যৰ মাজৰ পৰা জন্ম হোৱা এক অমৰ অভিশাপ। কিন্তু এতিয়া তেওঁ জানে, যদি এই সত্য প্ৰকাশ পায়, তেন্তে ইয়াৰ সুৰত লুকাই থকা বিপদৰ কথা বিশ্বজনীন হৈ পৰিব, আৰু সেয়া সম্ভৱতঃ অধিক জীৱন গ্ৰাস কৰিব।

১০

চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত লৈ অনন্তে নিজৰ জীৱনৰ বিপদ উপেক্ষা কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ মাজলৈ প্ৰৱেশ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিলে। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল মাধুৰীৰ গীত সম্পূৰ্ণ ৰূপে ৰেকৰ্ড কৰা, যি এতিয়ালৈকে কেউবাজনে শুনিলেও পূৰ্ণ ৰূপে ধৰা পৰা নাছিল। এজন নাওৱালাৰ সহায়ত, শীতল আৰু কুয়াশাৰে মোহৰা নিশা এটাই তেওঁ নদীৰ বুকুলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। আকাশত ম্লান চাঁদ, নদীৰ সোঁতত তীব্ৰ গতি, আৰু দূৰৰ পৰা কাণত পৰিছিল অজ্ঞাত শব্দ—যেন পানীৰ তলৰ পৰা কিবা নীৰৱ সুৰেৰে মাতি আছে। নাওখন নদীৰ মাজলৈ গৈ থামিল, আৰু অনন্তে কেমেৰাৰ লেন্স সজাই, মাইক্র’ফোন চলাই, সোঁতৰ শব্দৰ মাজত অপেক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে।

কিছুমুহূৰ্তৰ পিছত, সেই সুৰীয়া আহ্বান বগাই আহিল—প্ৰথমে ক্ষীণ, যেন কুয়াশাৰ মাজৰ পৰা, তাৰ পিছত ধীরে ধীরে শক্তিশালী হৈ উঠিল। মাধুৰীৰ কণ্ঠৰ কোমলতা আৰু বিষাদে নদীৰ বুকুক এক মায়াবী মঞ্চত পৰিণত কৰিলে। অনন্তে অনুভৱ কৰিলে গীতৰ প্ৰতিটো শব্দ যেন তেওঁক ভিতৰলৈ টানি লৈ আছে, কিন্তু তেওঁ সঁচা সাংবাদিকৰ দৰে নিজকে নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখি কেমেৰাৰ সোঁফালে মনোযোগ দিল। গীতৰ শেষ শাৰীৰ লগে লগে পানীৰ গৰ্জন হঠাৎ বৃদ্ধি পাইছিল, যেন তলৰ পৰা কোনো বৃহৎ বস্তু নাওৰ তলত ঘূৰি উঠিছে। কেমেৰাৰ লেন্সত প্ৰথমে দেখা গ’ল পানীৰ সোঁত ভাঙি উঠা এক কালচেৰা হাত—যেন বহু বছৰ আগৰ পৰা পচি যোৱা দেহৰ অংশ, কিন্তু তাত এক অনন্ত টান আৰু শীতলতা আছিল। হাতখন মাইক্র’ফোনৰ দিশে দীঘলকৈ মেলি আহিছিল, যেন সুৰটো পুনৰ লৈ যাবলৈ চাইছে।

এই ভয়ংকৰ মুহূৰ্ততেই অনন্তৰ কেমেৰাৰ ফ্ৰেমত এক অনিশ্চিত দৃশ্য ধৰা পৰিল—দূৰৰ পৰা কুয়াশাৰ আৱৰণ ফালি উজাই আহিছে এটা পুৰণি কাঠৰ ফেৰী। ইয়াৰ ওপৰত ফাঁকা আসন, জং ধৰা ডেক আৰু ভাঙি যোৱা ৰেলিঙৰ মাজেৰে কুয়াশাৰ ঢৌ ওলাই আহিছে। ফেৰীৰ গাত ক্ষয়িষ্ণু অক্ষৰত স্পষ্ট দেখা গ’ল—“প্ৰগতি”। কিন্তু ই কোনো জীৱন্ত নাওৰ দৰে নহয়, ই যেন জগতৰ আন কোনো দিশৰ পৰা আহি থকা এক মৃত যাত্ৰা। কেমেৰাৰ লেন্স কপাই উঠিল, আৰু তাৰ পাছতেই এক অদ্ভুত শূন্যতা—অডিঅ’ আৰু ভিডিঅ’ দুয়ো একেলগে বন্ধ হৈ গ’ল। সেই ৰাতি অনন্তৰ নাও খালী অৱস্থাত পোৱা গ’ল, কেমেৰাটোও ভিজা আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত অৱস্থাত। কিন্তু তাৰ মেমৰী কাৰ্ডত অন্তিম ৩৭ সেকেণ্ড মাত্ৰ সংৰক্ষিত আছিল—য’ত এক ঠাণ্ডা গীতৰ শেষ সুৰ নদীৰ সোঁতৰ সৈতে মিলি গহীন তললৈ আঁতৰি গৈছিল।

****