মৃগয়া

সুমিত বৰা

১

ঘন ধূপগন্ধেৰে ভৰা আছিল পুৱা-পুৱা কছাৰৰ জংঘল। আকাশত কুঁৱলীৰ দৰেই বৈ আছিল পাখিধৰা পাহাৰৰ ছাঁ, আৰু তাৰ মাজেৰে সৰু এটি পঁজা পথ আগবাঢ়ি গৈছিল গভীৰ বনলৈ। বনৰ ভেতৰত গজে-পাজে জাকৰ দৰে ডাকি উঠিছিল, মাটিৰ ওপৰত বৰষুণৰ পুৰণি গন্ধ মিহলি হৈছিল সেউজীয়া পাতৰ সুবাসত। এই পথৰে গৈ আছিল আঠ বছৰীয়া আনন্দ—এজন নীৰৱ, গভীৰ চাহনিৰ নৱযুৱক, যাৰ মুখত ৰাজবংশৰ কাৰেঙী আভা আৰু চকুত আছিল এক আদিবাসী ৰহস্য। তেওঁৰ পিঠিত বাঁহৰ ডালি, লগত এটা কাঠৰ ফুঁ, আৰু দুহাতত মাটিৰ দাগ। সৰহী আৰু শাল গছৰ মাজেদি তেওঁৰ বাট, য’ত প্ৰতিটো খোজে যেন প্ৰাচীন দন্তকথাৰ পৰা ওলাই অহা শব্দ উলিয়াইছিল।

আনন্দৰ জন্ম হৈছিল ৰাজবংশৰ অদূৰৱৰ্তী খোঁচা পল্লী এখনত—তেওঁৰ পিতৃ আছিল মহাৰাজাৰ শিকাৰ-চেটেল বা ৰাজ শিকাৰকাৰ, আৰু মাতৃ এজনী ক্ষুদ্র জনগোষ্ঠীৰ মহিলা। তেওঁৰ জন্মেৰে তেওঁ দুটা পৃথক পৃথক জগতৰ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ল—এফালে ৰাজমহলৰ প্ৰচণ্ড গৰিমা, আনফালে জংঘল আৰু পাহাৰৰ মৌনতা। শিশুকালৰ পৰা তেওঁক পঢ়া-পঠনৰ নামত ৰাখা হৈছিল ৰাজমহলৰ অন্তৰ্গত অশ্বশালাৰ ওচৰত, য’ত তেওঁ ঘোৰা ধুব, ধূলি মচি ল’ব আৰু পুৰণি সৈনিকৰ কাহিনী শুনিব। কিন্তু যেতিয়া সময় পায়, সৰহী গছৰ ছাঁ তলত তেওঁৰ পছন্দৰ আশ্ৰয় আছিল। তেওঁক জংঘলেৰে প্ৰশিক্ষণ দিছিল তেওঁৰ মায়ামৰা মামা লেঠু—এজন আদিবাসী ঋষি যেন মানুহ, যাৰ ভয়নাকীয়া কণ্ঠ আৰু কোমল হ্ৰস্ব হাঁহিৰ মাজেৰে জংঘলৰ বিজ্ঞান খুলি পৰিছিল।

বনটো অলপ অলপকৈ সজাগ হৈ উঠিছিল। ৰঙা চৰাইৰ জাক এডাল অমনি উৰি গ’ল আনন্দৰ আগত। তেওঁ থমকি ৰ’ল। কাণে কাণে ধৰি শুনিলে এক অপৰিচিত শব্দ—পাতৰ মাজেদি ঘঁহিবলৈ অহা কিবা বস্তু। তাৰ ঠিক পাছতেই সৰুকৈ ফুঁ মাৰি এগৰাকী মহিলাৰ মাত শুনা গ’ল, যিয়ে অন্যমনস্কভাৱে কয়—“সপোনবোৰ পাহাৰেই বান্ধে, নে মানুহে?” আনন্দ চুপ। গছৰ ফাঁকেৰে তেওঁ Champa-ৰ ৰূপ দেখিলে—দীঘল ক’লা চুলি, সেউজীয়া বস্তুৰে মোহাৰি ৰখা শৰীৰ, চকুত প্ৰতিজ্ঞাৰ ধাহ। তেওঁ আছিল গাঁওখনৰ যুৱ আদিবাসী নেত্ৰী। দুয়ো কিবা এটা সময়ত চকু-মেলত মিলি গ’ল, আৰু Champa অলপ হেঁপাহৰে মাত দিলে, “তই চিৰদিনে ৰাজমহলৰ ল’ৰা হ’বনে, নে বনৰ?” আনন্দ উত্তৰ নাদিলে; তেওঁ হাতত থকা বাঁহৰ ফুঁখন ধৰি জুইৰ পৰা অহা ধোঁৱা চাই ৰ’ল, যেন কিছু বুলি দিয়া তেওঁৰ কাম নহয়।

দিনটো অলপ অলপকৈ দীঘল হ’ব ধৰিলে। পাহাৰৰ দাঁতিত পৰা ৰ’দত সোনালী বৰ্ণৰ ছাঁ মিচিকিয়া উজলি উঠিছিল, আৰু আনন্দৰ মনত ঘৰ কৰি উঠিছিল এক ভিন্নতা—নিজক কেনেকৈ তেওঁ দুখন পৃথিৱীৰ মাজত স্থাপন কৰিব? এফালে মহাৰাজাৰ চকু—জংঘলক ধৰিব, শিকাৰ কৰিব, বৃটিছক খুশি কৰিব বুলি সপোন দেখিছে। আনফালে আছিল লেঠু মামা আৰু Champa, যাৰ কথাত জংঘল কোনো শিকাৰৰ ঠাই নহয়; সেয়া এক জীৱন্ত দেবতা, যাৰ আত্মাৰ ওপৰত বলি দিয়া অমাৰ্জনীয়। এই সংঘাতৰ মাজতে, আনন্দ নিজৰ ভিতৰত শুনিবলৈ ধৰিলে সেউজীয়া পাতৰ ওঁঠে ওঁঠে কোৱা এক গুপ্ত ভাষা—যিটো ভাষাত ৰাজপাটৰ হুকুম নাই, আৰু শিকাৰৰ বন্দুকেও বাচি যাব নোৱাৰে।

২

ৰাতিৰ আকাশটো যেন মেঘৰ চাদৰেৰে মোহাৰি দিয়া আছিল, আৰু কাছাৰৰ মহাৰাজাৰ ৰাজমহলটো সেউজ পুলিৰ সৈতে জ্বলি আছিল—মণি-মুক্তা জড়িত তম্বু, সুগন্ধি ধূপৰ ধোঁৱা, আৰু উলাহেৰে ফুটি থকা মুৰলী-বাদন। আজি ৰাতি আছিল বিশেষ—বৃটিছ উপনিবেশিক কৰ্ণেল উইলিয়াম হাৰ্ডিঙৰ আগমন উপলক্ষে মহাৰাজা চন্দ্ৰকান্ত সিংহে এক প্ৰচণ্ড নৈশভোজৰ আয়োজন কৰিছিল। অনন্ত পদাৰ্থ, বিৰাট দৰবাৰ, আৰু শিকাৰৰে সাজি তোলা কাষৰ বাগিচাৰ মাজত, ৰাজমহলৰ সকলো কামচাৰ পিছে পিছে দৌৰিছিল। আনন্দ, অশ্বশালাৰ বালক হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত হ’লেও, এই ভোজৰ আগৰ পৰ্যবেক্ষক হিচাপে নিজৰ উপস্থিতিৰ এক অৰ্থ বিচাৰি আছিল।

চাদৰীয়া বাগিচাৰ মাজত এখন দীঘল সোনালী চাদৰেৰে আচ্ছাদিত টেবুল, য’ত বহি আছিল ৰাজপুতৰ সন্তানসকল, সেনাপতি, আৰু বৃটিছ অতিথিসকল। মহাৰাজা চন্দ্ৰকান্তৰ মুখত আছিল হাস্য, কিন্তু চকুত দেখিব পৰা গৈছিল অসহায় গৰিমাৰ আঁচ। বৃটিছ কৰ্ণেলটো মাজে মাজে হাঁহি দি আনসকলক হেয়ৰ ছাঁৰেৰে চাচিছিল, যেন ই কোনো নাট্যকৰমৰ অংশ। শিকাৰৰ গল্পবোৰে টেবুলত হুকুম চলাই আছিল—কোনে কিমান জোনাকনাই বাঘ মাৰিছে, কোনজনে পোনপটীয়াকৈ হৰিণীক লখিছে। আনন্দো চকুপূৰ্বে আছিল, এটি কোণত থিয় হৈ, সৰুকৈ চকু খুলিছিল—তেওঁৰ বাবে এইবোৰ অলংকাৰসজ্জিত হত্যাকাৰ্যৰ পৰা সিপাঁহি এটা মনোজগত।

এক সময়ত মহাৰাজাই ঘোষণা কৰিলে—আগন্তুক সপ্তাহত এটা বৃহৎ শিকাৰৰ আয়োজন কৰা হ’ব, য’ত বৃটিছ কৰ্ণেলক এটি বাঘ শিকাৰ উপহাৰ হিচাপে দিয়া হ’ব। সকলো উল্লাসেৰে হাঁহি উঠিল। আনন্দৰ বুকুখন অলপ কঁপি গ’ল। তেওঁ জানে—এই শিকাৰ কৰা হ’ব যি জংঘলটো আদিবাসীসকলৰ পৰম্পৰাগত পূজাৰ স্থান, য’ত লেঠু মামাৰ মতে, ‘বনৰ আত্মা’ বিচৰণ কৰে। বনৰ গৰ্বত গুৰি মাৰি যদি বন্দুক বাগৰাইছে, তাৰ পিছত সকলো নষ্ট হ’ব। কিন্তু এই ভোজত, এনে কথাৰ স্থান নাছিল। আনন্দৰ চকুৰে তেওঁৰ দৃষ্টিপথত পৰিছিল Champa—জংঘলৰ দাঁতিত, আঁৰ-সৰা ক’লা কাপোৰেৰে মূৰ ঢাকি, দূৰৰ পৰা টেবুলখনৰ জোনাকনাই চাহনিৰে চাই আছিল। দুয়ো এক মুহূর্তলৈ চকু মিলাইছিল, যেন নীৰৱভাৱে মানি লৈছিল—আগন্তুক সংঘৰ্ষ অতি সন্নিকট।

ভোজৰ অন্তত ধূপৰ ধোঁৱা, বিহু-নৃত্য আৰু সান্ধ্য সংগীতৰ মাজত এক ধেমালি উদযাপন চলি থাকিল। বৃটিছ কৰ্ণেল হাহাকাৰ কৰি মাত দিলে—“এই জংলি ভূমিতো আচল বিৰাট শিকাৰৰ সম্ভাৱনা!” সকলো হঁহি উঠিল, কিন্তু আনন্দৰ চকুৰে পাৰ হৈ গ’ল সেই কুঁৱলীৰ ভিতৰত লুকাই থকা ক্ষোভ। তেওঁ অনুভৱ কৰিলে—এই নৈশভোজ কেৱল খাদ্য আৰু ৰাজকীয় প্ৰদৰ্শন নহয়, ই আছিল এটি সূক্ষ্ম যুদ্ধ, য’ত বৃটিছসকলে ৰজা আৰু বন উভয়কেই টেবুলৰ খাদ্য হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছিল। আৰু তেওঁ? আনন্দ? তেওঁ কোন পক্ষত? সেই ৰাতি, জোনাকৰ মাজত দাঁতিত ৰৈ, তেওঁ বনলৈ চালে—সেই ধূপৰ জংঘললৈ, যি এতিয়াও তেওঁৰ পৰা এখন নীৰৱ সোধনাই কৰিছিল—“কোন বাটে যাবি, আনন্দ?”

৩

পুৱাৰ ৰ’দ পাহাৰৰ দাঁতিত সোঁত উঠিবলৈ ধৰি উঠা সময়তেই আনন্দ গছৰ ছাঁত ডাঙৰ এটা শালপাতৰ ছাতি লৈ জংঘলত ভাহি গৈছিল। ৰাজমহলৰ চৌহদত তেওঁ শুনিছিল—আগন্তুক শিকাৰৰ বাবে বৃটিছ কৰ্ণেল হাৰ্ডিঙৰ বাহিনীয়ে বনখনৰ সীমা পাৰ হৈ অতি ভিতৰলৈ গ’ল। মহাৰাজাই হুকুম দিছিল—”বাঘটো বিচাৰি উলিয়াও, এইবাৰ জংঘল বন্ধ কৰিব নোৱাৰিব।” শিকাৰৰ যন্ত্ৰপাতি সাজু, আৰু গাঁওবাসীক বাধ্যতামূলক জনশ্ৰমিক হিচাপে বনলৈ মাতি পঠোৱা হৈছিল। আনন্দৰ মনত কিবা এটা অসামঞ্জস্যতা ভাবি উঠিছিল—তেওঁ জানে, জংঘলত যি বাঘটো ঘূৰি আছে, সি কেৱল এটা জন্তু নহয়; সি হ’ল প্ৰতীক, এটা প্ৰাচীন বিশ্বাসৰ নিদৰ্শন, যাৰ ওপৰত শতাব্দী ধৰি আদিবাসীসকলে ভক্তি আৰু ভয় একে সতে সঁপাই আহিছে।

তেওঁ হাঁহিৰে ভৰা মুখেৰে বনলৈ গৈ থাকিলেও, চকু দুটা সবিশেষ গভীৰ। বগা ফুলেৰে সজোৱা এটি পাহাৰী পখিলা তেওঁৰ ওচৰত পৰি আছিল, যাক তেওঁৰ মামা লেঠু “বনৰ দূত” বুলি ক’ত ক’ত ব্যাখ্যা কৰিছিল। আৰু ঠিক তেতিয়া, গছৰ ঘঁহনিৰ মাজেৰে আহি পৰিল লেঠু—তেওঁৰ শৰীৰ দীৰ্ঘ, হাড়জীৰ্ণ, কিন্তু চকুত অজস্র উৰ্মিময় স্পষ্টতা। “আনন্দ,” তেওঁ শ্লথ স্বৰত ক’লে, “এবাৰ বাঘ জাগি উঠে, জানিবা—সেইটো কেৱল বনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া নহয়, সেয়া লোকৰ অহংকাৰৰ বিৰুদ্ধে প্ৰকৃতিৰ হুংকাৰ।” আনন্দ চুপে চুপে লেঠুৰ কাষলৈ আগবাঢ়ি আহিল। লেঠু মাটিত বহি এখন পাতত বনমূলৰ আঁচল মেলিলে, আৰু ক’লে—“মহাৰাজাই যি কৰিছে, সেয়া ক্ষমাৰ অযোগ্য। সেই বাঘ… সি নহয়, যি জঙলৰ খাদ্য খায়। সি পাহাৰৰ দেৱতা—যাক বুলিবলৈ আমি ‘বাওৰ দেউতা’ নাম দিওঁ। তোক সেই দেউতাৰ চকু হৈ উঠিব লাগিব।”

লেঠুৰ কথাবোৰ শুনি আনন্দৰ বুকুত এক আশঙ্কাৰ কাঁপনি উঠিল। তেওঁ সুধিলে—“কি কৰিব পাৰোঁ মই? মই ৰাজমহলৰ চাকৰ, মোৰ পিঠিত শিকাৰৰ ফুঁ।” লেঠুৱে হাঁহি দিলে—“তোৰ পিঠিত বাঁহৰ ফুঁ, কিন্তু তোৰ বুকুত জংঘল। যি মানুহ দুয়ো পৃথিৱীৰ সন্তান, সি বিচাৰ কৰিব পাৰে কোনটো ঠিক। এই বেলি, Champa আৰু আনসকল কাহিনী পাতিছে—তেওঁলোক সিদিনা ৰাতি যি বাঘৰ শব্দ শুনা গৈছিল, সেয়া একেই সময়ত তিনিখন গাঁওত শুনা গৈছিল। বাঘ নহ’ব পাৰে, আনন্দ। সেইটো সিগ্নাল—শাস্তিৰ। আৰু বৃটিছসকল শাস্তি বোঝে কেৱল জুই আৰু গুলি।”

তেওঁলোকৰ কথোপকথনৰ মাজত পাহাৰৰ পৰা ধোঁৱাৰ এক সৰু শলুৱা উঠি আছিল। Champa আহি উপস্থিত হ’ল। তেওঁৰ মুখত সাধাৰণ সেই ক্ষোভজনিত নীরৱতা। তেওঁ মাত্ৰ এটি বাক্য ক’লে—“মহাৰাজাই বনৰ জ্ঞান বিক্ৰী কৰিছে।” লেঠুৱে মৃদু হ’লেও কঠিন স্বৰে সন্মতি জনালে। Champa-ই আনন্দৰ হাতত এখন শুকান পাতা তুলিলে—পাতখনৰ মাজত ৰঙা চিহ্ন, যেন জংঘলৰ নিজস্ব সংকেত। “এইটো বনপ্ৰহৰীৰ শপথচিহ্ন। তই এক পলকতে চাবি নাই, কোনজন সঁচা—শিকাৰ, নে সংৰক্ষণ।” আনন্দে চুপচাপ পাতখন মুঠিত বান্ধি লৈ পাহাৰৰ দিশে চাই থাকিল—য’ত বহ্নি, বিশ্বাস আৰু বিপদ ত্ৰিভুজ ৰূপে আকাৰ লৈ উঠিছিল। বনৰ সতর্কবাণী অহা দিনত সঁচা হ’বনে, নে উড়াই দিয়া কল্পনা—তেওঁ এতিয়া সেই উত্তৰ বিচাৰি নিজেই এবাৰ বাঘ হৈ উঠিব লাগিব।

৪

বতাহৰ ধেমালিত সৰহী গছবোৰ অলপ অলপকৈ দুলিছিল, যেন পাহাৰৰ বুকুৰেৰে কিবা গুপ্ত কথা উজাৰি দিছিল। বনৰ পৰা অহা সেউজীয়া গোন্ধ, গছৰ পাতত পৰি থকা শিলৰ কণিকা আৰু দূৰৰ পৰা ভাহি অহা গজ-মাইকেলৰ ৰণঢোল যেন এক ৰহস্যৰ প্ৰতিধ্বনি বহন কৰি আনিছিল। আনন্দ আজিৰ দিনটো বনৰ গভীৰ দিশে আগবাঢ়ি গৈছিল, চেপেলি গছৰ ওপৰেদি এখন বন-পথেৰে। তেওঁৰ কণ্ঠত কেতিয়াবা মৃদু বাঁহীৰ সুৰ, কিন্তু চকুত এটি অলক্ষ্য সজাগতা। লেঠু আৰু Champa-ৰ কথাবোৰ এতিয়াও মগজুৰ পৰা আঁতৰ হোৱা নাই। জংঘল কেতিয়াবা নিস্তব্ধ, কেতিয়াবা কথা বলে—আজিৰ এই নীৰৱতা যেন যুঁজৰ আগৰ নিঃশব্দতা।

পিছফালে চোৱা মাথোঁ একমাত্ৰ শব্দ—ভৰা পাতৰ মাজেৰে হঠাৎ কিবা কিছুমান গছৰ শাখা ভাঙি গ’ল। আনন্দ সন্মুখলৈ চাই থাকিল। তেতিয়া তেওঁৰ চকু পৰিল—এক সোঁতত পানীৰ দাঁতিত থিয় হৈ থকা এটি মূৰ্তি; অজুহাত নহয়, বাঘ। তাৰ দুচকু, যেন অগ্নিৰ দৰে, আনন্দৰ চকুত চিপ লৈ ধৰিলে। আনন্দৰ শৰীৰ বিগলিত হৈ পৰিল, কিন্তু তেওঁ দৌৰ নিলৈ; হাতত বাঁহী ধৰি, মাটিত বহি পৰিল। বাঘটোৱে চিঞৰিবলৈকে নকৰি মাথোঁ চাই থাকিল, যেন সি এক আগন্তুক সিদ্ধান্ত লৈ আছিল। আনন্দ অনুভৱ কৰিলে—এই বাঘ সেইটো নহয় যি চাৰি ঠেং লৈ কেৱল শিকাৰ কৰে; সি যেন কোনো আদিম আত্মা, কোনো নীৰব হুংকাৰ। প্ৰায় মিনিট পাঁচমান এই মৌনতাৰ পিছত, বাঘটো অলপ অলপকৈ পাহাৰৰ গহীনত মিলাই গ’ল। আনন্দো তাতকৈ কম কিছুমানেই অনুভৱ নকৰিলে; যেন তেওঁক এক নিৰ্বাচন কৰি থৈ গ’ল।

এই অভিজ্ঞতাৰ পিছত আনন্দ সোজাকৈ Champa-ৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁ গাঁওখনৰ ওচৰৰ ডালিম গছৰ ছাঁত লঠি ধৰি বহি আছিল, হাতে এখন বনৰ পথনামা। আনন্দ কোনো কথা নক’ই থিয় হৈ থাকিল। Champa হেঁপাহৰে চালে—“তই বাঘটো দেখা?” আনন্দৰ চকুত বিস্ময়, চকুপানীত এটা অলক্ষ্য কঁপনি। তেওঁ মাথোঁ মূৰ নুনিয়াই ক’লে—“সি মোক চাই থাকিল… যেন চিনিছিল।” Champa কিছু সময় নীৰৱ আছিল, পাছত হেঁপাহৰে ক’লে—“তই বনলৈ জন্মা, আনন্দ। তোলোকে জীয়াই ৰাখিব পাৰিলেও, এই বাঘ বনখনৰ আত্মা। আৰু তাৰো এক সঁচা নাম আছে—হিলুম।”

Champa আনন্দক এটি বতৰা দিলে—বাঘটো, যি আজি দেখা গ’ল, সেয়া কিছুমান দিন আগতে বৃটিছ শিকাৰকৰ গুলীত আহত হৈছিল। মাটি চুই চুই খোজ লয়, কিন্তু পাহাৰ এৰি যাব নোৱাৰে। যেতিয়া কোনোজন বহিঃশক্তি বনখনত ধ্বংসৰ পথ খোলে, তেতিয়া হিলুম জাগে। আনন্দৰ ভিতৰত এক অভূতপূর্ব হৃদয়ৰ উথান হ’ল—সেইজন বাঘ যেন কেৱল বন্য নহয়, সি এক আত্মীয়। Champa আৰু আনন্দৰ বন্ধুত্ব আজিৰে পৰা ভিন্ন ৰূপ ল’লে; দুয়ো একেটা যুঁজত। দুয়ো জানে—আঘাতপ্ৰাপ্ত বাঘবোৰে কেতিয়াবা সঘনাই মানুহৰ গাঁওলৈ আহে, কিন্তু এইজন বাঘ—হিলুম—সেই পাহাৰৰ আত্মা, যি একবাৰ মৰিলে বনটোও নিঃস্ব হ’ব।

৫

পুৱাৰ জোনাকী পোহৰতে কাছাৰৰ ৰাজমহলৰ ওপৰদিহি জুইৰ দৰে ৰঙা পতাকা ওলমিছিল, যেন জংঘলক আগভাগতেই জাননী দিছিল—আজিৰ দিনটো সাঁজৰ নহয়, শিকাৰৰ। গজৰ পিঠিত চকচকীয়া আৰ্হিৰ চাদৰেৰে মোহাৰি থকা মহাৰাজা চন্দ্ৰকান্ত সিংহ, এক বিশাল বাহিনী আৰু বৃটিছ কৰ্ণেল হাৰ্ডিঙৰ সৈতে বনৰ দিশে আগবাঢ়ি গৈছিল। তেওঁৰ পাছে পাছে আছিল বঁটাবোৰ, দাসবৰ্গ, আৰু উল্লাসেৰে চিঞৰি থকা ৰাজকীয় সৈনিকসকল। হাতত ৰাইফেল, মুখত হাঁহি, আৰু অন্তৰত ছিল এক সুগভীৰ অহংকাৰ—জংঘলক দমন কৰাৰ দিন আহি পৰিছে। আনন্দ, যাক আগদিনাই বাঘ চাবলৈ নিযুক্ত কৰা হৈছিল, এই বনৰ অভিযানত এজন ‘ট্ৰেকাৰ’ৰ দায়িত্বত আছিল, কিন্তু তেওঁৰ বুকুত চলি আছিল এক অপৰিসীম যুদ্ধ—আপোন চকুৰে দেখা সেই আহত বাঘ, আৰু আজিৰ মাত্ৰা গম্ভীৰ ৰাজ হুকুম।

শিকাৰৰ দল পাহাৰৰ গাত উঠি সজাগ আছিল, বন্দুকৰ টোকা আৰু গজৰ গজৰি-বাঁজা শব্দেৰে বনখন ততালিকে থৰ লাগি গ’ল। Champa দূৰৰ পৰা সেই দৃশ্য চাই আছিল, হিলুমৰ অবস্থান তেওঁৰ জানা আছিল—এটা গহীন গাৰো গছৰ দাঁতিত, এক পাথৰৰ গুহাৰ ওচৰত, য’ত দেউতাসকলৰ পূজাৰ প্ৰতিষ্ঠা আছিল। আনন্দ Champa-ৰ দৃষ্টিৰে একোটা কথা শুনি পায়—“তই যদি সঁচা হ’ই থাক, তই এই শিকাৰ আঁতৰাব পাৰিবি।” কিন্তু শিকাৰ এৰি দিয়াৰ সাধ্যতা তেওঁৰ নাছিল। তেওঁৰ পিঠিত ৰজা আৰু বৃটিছ চৰকাৰ, মুখৰ আগত আছিল বন, আৰু হৃদয়ত আছিল হিলুম।

সন্ধিয়া হ’তে হ’তে শিকাৰ দলটো সেই গুহাৰ ওচৰত উপস্থিত হ’ল। আনন্দ জানিছিল, ইয়াতে হিলুম লুকাই আছে, আহত, ক্লান্ত, কিন্তু প্ৰাণে বঁচি থকাৰ বাবে সংগ্ৰামত। বৰ্ষা এৰাৰ শেষৰ সময়ত গুহাৰ চেপেটা খহা পাহাৰবোৰ শিলেৰে ঢকা, বাঘৰ শেষ আশ্ৰয়। হাৰ্ডিঙৰ বন্দুক চলিল প্ৰথমে—এক গম্ভীৰ শব্দ, যেন বনখন হেঁপাহেৰে কঁপি উঠিল। তাৰ পাছে পাছে চিঞৰ, তীব্ৰ হুংকাৰ আৰু গছৰ পাত উৰি যোৱা শব্দ। হিলুম, চকুত রক্তজ্বলন লৈ, আহত অৱস্থাতে ওলাই আহিল। আৰু ঠিক তেতিয়াই, ৰাজসৈনিকৰ গুলীয়ে তেওঁৰ বুকুত লাগিল। এক ডাঙৰ গজৰ ছাঁত পৰি হিলুম পৰি ৰ’ল—মাথোঁ চকু দুটা খুলি ৰাখি চাই থাকিল আনন্দলৈ, যেন শেষবাৰৰ বাবে চিনাই থৈ গ’ল।

সেই মুহূর্তত আনন্দ অনুভৱ কৰিলে—তেওঁৰ ভিতৰৰ কিবা এটা মৰিল। সকলো উল্লাসেৰে বাঘৰ শৰীৰটো শিকাৰকেই গৰাকী কৰিলে, ফটো তোলা, হাঁহি হাঁহি উলটি অহা, আৰু ৰাজমহললৈ বঁটাৰ দলেৰে ঘূৰি যোৱা। কিন্তু আনন্দে চকু মেলি থাকিল। Champa ওলাই আহি ক’লে—“তই তাক বাচাব পাৰিলি নে?” আনন্দ থৰ লাগি চালে—“মই তাক বচোৱা নাছিল, কিন্তু মই তাক শেষবাৰৰ বাবে শুনিছিলোঁ।” Champa চকুলোৰে সুধিলে—“তই এতিয়া কোন?” আনন্দ কোনো উত্তৰ নাদিলে, মাথোঁ ওচৰৰ হিলুমৰ ৰক্তৰ চিহ্নত থিয় হৈ, নীৰৱভাবে আকাশলৈ চাই থাকিল—সেই আকাশ, যিয়ে আজিৰ শিকাৰ নজনাকৈ সাক্ষী হৈ থাকিল।

৬

বাঘৰ মৃত্যুৰ পিছৰ নিশাটো এক বিভীষিকাময় শান্তিৰে ভৰি পৰিছিল। ৰাজমহললৈ ঘূৰি অহা উৎসৱময় শিকাৰ-বাহিনীৰ হাঁহি, বিজয়ৰ ঢোল, আৰু হিলুমৰ ছালত সাঁজোৱা বিজয়-কবচে আনন্দৰ বাবে কোনো আনন্দ কঢ়িয়াই আনিলে নাছিল। তেওঁ নিজৰ চকুৰে দেখিছিল—কেনেকৈ এটি আহত আত্মা বনেৰে উজাৰি অহাৰ পিছত শেষ নিশ্বাস ল’লে মানুহৰ অহংকাৰৰ আগত। আৰু এতিয়া বনখন চুপচাপ—পাতবোৰে বতাহক হঠাৎ অগ্ৰাহ্য কৰিব ধৰিছে, চৰাইবোৰে যেন শোক ঘোষণা কৰিছে। আনন্দৰ হৃদয়ত জমা হৈ পৰিছিল দুঃখ, পাপবোধ আৰু ঘৃণাৰ বেমিশাল সংমিশ্ৰণ। তেওঁৰ চকুত সেই পাহাৰৰ গহীন গুহাটো ঘূৰি ঘূৰি আহি পৰিছিল, য’ত একদা বাওৰ দেউতাৰ বাস আছিল, এতিয়া কংকালে পৰিণত হোৱাৰ দিশে গৈ আছে।

এই নীৰৱতাৰ মাজত, এক ৰাতিপুৱা আনন্দক চুপিচুপি মাতি লৈ গৈছিল Champa। তেওঁ চকুত উজ্জ্বল জ্বলজ্বলি থকা দীঘল মানুহজনীৰ দৰে উঠি আহিছিল—তাঁৰ কণ্ঠত আছিল তীব্ৰতা, কিন্তু অৱসন্ন নাছিল। “তই আজি শান্ত আছে, আনন্দ,” তেওঁ ক’লে, “কিন্তু জংঘল ৰাতি শান্ত নহয়। তই শুনিছসনে যি বতাহ সোমাইছে, সেইটো বিদ্ৰোহৰ ধেমালি?” আনন্দ মাথোঁ মূৰ জোকাৰিলে। Champa তেওঁক লৈ গৈছিল এটা গুপ্ত মিটিঙলৈ—শাল গছৰ তলত, মাটিত বহি থকা পঁচিশজন আদিবাসী—পুৰণি, যুৱ, মহিলা, শিকাৰী আৰু কিছু ৰাইজ যি পাহাৰৰ বুকুত জন্মি আজিও আশা কৰি আছে স্বাধীনতাৰ।

চকুত বান্ধি লোৱা দীঘল আঁচল উলিয়াই Champa গম্ভীৰ সুৰত ক’লে—“তেওঁলোকে আমাৰ দেৱতাৰ মৰণত উৎসৱ কৰিছে, আনন্দ। এতিয়া সময় হৈছে মোকাবিলা কৰাৰ। বৃটিছ আৰু মহাৰাজা দুখন দিক—যিয়ে জংঘলক দান কৰি পথ বনাইছে। সিহঁত চায় লাঠি দি বনৰ হাড়-গুটি ভাঙিব। আৰু আমি? আমি দেখিছোঁ সেই হাড়ৰ ভিতৰত আত্মা। এতিয়া আমি আত্মা বচাওঁ।” আনন্দ তীব্ৰ দ্বিধাত আছিল—তেওঁক লেঠু শিকাইছিল বন শুনিবলৈ, কিন্তু Champa শিকাইছিল বন বাচাবলৈ। এই যুঁজত তেওঁ নিজকে বিচাৰি নাপালেও, তেওঁৰ হৃদয় আজি Champa-ৰ কণ্ঠৰ লগত বাজি উঠিছিল।

লেঠুও সেই সভাত উপস্থিত আছিল—তেওঁ গছৰ ছাঁত, এক কোণত বহি, মাটিৰে আঙুলিৰে এক বন-মণ্ডল আঁকি আছিল। চুপিচুপি ক’লে—“যুদ্ধত মুখত বন্দুক নাথাকে; হৃদয়ত বিশ্বাস থাকিলেই বিজয় সম্ভৱ।” সভাত সিদ্ধান্ত লোৱা হ’ল—আৰম্ভ হ’ব এক বিৰোধ আন্দোলন; বনছোৱা বন্ধ, ৰাজকীয় কাঠ কাটা আটক, আৰু বৃটিছৰ পথ-প্ৰকল্পত বাধা। আৰু সেই সকলোৰে মাজত, এজন গুপ্ত ব্যক্তি লাগিব, যিজনে ভিতৰৰ পৰা তথ্য উলিয়াব। Champaৰ চকু সোজাকৈ আনন্দলৈ গ’ল। তেওঁ কিছু নক’ই আঁচলখন খুলিলে, আৰু দীঘলকৈ ক’লে—“তই আমাৰ ভিতৰৰ ব্যক্তি। তোৰ পদচিহ্ন মহাৰাজাৰ ঘৰত, কিন্তু তোৰ প্ৰাণ বনত। তই যদি একাকাৰ হ’ব পাৰে, সঁচা বনকৰ হ’ব পাৰিবি।”

আনন্দে কোনো উত্তৰ নিদিয়ে, মাথোঁ মাটিত চকু দিয়া অৱস্থাতে হাঁহিটো খুলি দিলে—যেন এক নিৰৱেৰে সংহতি। সেই নিশা তেওঁৰ ঘূৰণি পূৰ্ণ হ’ল। এদিন যি বাঁহীৰ সুৰে বনৰ হুংকাৰ শুনিছিল, আজি সেয়া বিদ্ৰোহৰ সুৰ হ’ল। তেওঁ জানে, এই লড়াই সোজা নহ’ব। কিন্তু হিলুমৰ চকুৰে চোৱা সেই দৃষ্টিৰ কথা তেওঁ পাহৰিব নোৱাৰে—বন, আত্মা, আৰু ন্যায়ৰ এক সংগ্ৰামত তেওঁ এতিয়া সন্মুখভাগৰ যোদ্ধা।

৭

ক’লা ওচৰৰ আঁতৰিক ৰূপত এখনি চন্দ্ৰালোকিত নিশা আছিল। জংঘলৰ মাজত কুঁৱলীৰ পৰতে শীতলতা বিয়পি পৰিছিল, আৰু তাৰ মাজত এগৰাকী তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে গছৰ পোনপটীয়া আগত উপচি পৰা পানীৰ ফোঁটাৰ শব্দ শুনি ৰৈ আছিল—নয়ন। হাতত ধৰা আছিল এটা ধাতুৰ তৈরি তিৰ আৰু পিছফালে পোৱালী আদিবাসী যুৱক-যুৱতী আৰু বয়োজ্যেষ্ঠবোৰ। আজি তেওঁলোকৰ মাজত দীঘলীয়া বৈঠকৰ অন্ত পৰিল। চাৰিদিনৰ ভিতৰত ৰাজবংশৰ সৈন্যবোৰ আক্ৰমণ কৰিব বুলি গুপ্তচৰৰ পৰা খবৰ পোৱা গৈছে। তাতে পলাশৰ ধোঁৱা উঠা নাজিৰপাট্টি পাৰ হৈ আহি পৰিছে সৈন্যৰ প্রথম দঙ্গল। মানুহবোৰৰ ভয় আৰু তেজেৰে গৰম হৈ উঠা হাওঁ-চাওঁৰ মাজত, নয়নে ওপঙি উঠা কণ্ঠত ক’লে—”এইবাৰ আমাৰ ভূমিৰ প্ৰতিটো কাঠি প্ৰতিশোধ বিচাৰিব। এই শিকাৰ মোৰ, কিন্তু তাত মোৰ একাকাৰ নোহোৱা জনগোষ্ঠীখনৰ প্ৰাণ জড়িত।” তাৰপাছতে তেওঁ হাতত ধৰা গুলিৰ চামুৰ খোলাৰ পৰা এটি মটামটি গুলীয়াৰ নক্সা উলিয়াই বোলে, “এইটো আমাৰ একমাত্র সুযোগ—মুখামুখি সংঘাত নহয়, এটা প্ৰকৃতিৰ সহায়ত চলা হ’ব লগা গুপ্ত ৰণ।”

চকুলোৰ মাজত লুকাই থকা জ্বলে জ্বলে লগা ক্রোধে নয়নৰ মনত চিন্ধান্ত পোক্ত কৰি তুলিলে। তেওঁ মনতে শপথ ল’লে—তেওঁক যিবোৰে নিচুকি নিচুকি এটা গোত্র উচুপি পেলাইছিল, যিসকলে নিজৰ বৰ্জিত অধিকাৰ পাতি ল’লে, আৰু যিসকলে ‘সভ্যতা’ৰ নামত নিজ ভূখণ্ডত পৰাধীনতা ভৰালে, তেওঁলোকৰ প্ৰতিটো লোকৰ মাজত এই শীতৰ লগে লগে এক গৰম বিপ্লৱৰ আগচোৱা হ’ব। দলটোৱে বৰ্ণনা কৰিলে কিদৰে অসমৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ এই সময়ত দৰাচলতে সলনি হ’ব ধৰিছে—কাছাৰ রাজবংশৰ মাজত জন্ম লোৱা অভ্যন্তৰীণ বিৰোধ, বৃটিছবিলাকৰ চৰম দ্বৈতনীতি, আৰু তাতে আদিবাসীভুক্ত অঞ্চলসমূহত উন্মাদনা আৰু আশঙ্কা দুয়োটাৰে ৰাসায়নিক প্ৰতিক্ৰিয়া। নয়নে ঠিক কৰিলে—এই সময়েই। পুৱাই, গধূলি, বা ৰাতি—যেতিয়া সময় অনুকূল, তেতিয়াই “মৃগয়া” আৰম্ভ হ’ব। আৰু সেই শিকাৰ, কেৱল বাঘ বা মৃগ নহয়, এইবাৰ ৰাজসিংহ আছিল।

নয়ন বুধবাৰে পুৱাই প্ৰস্তুত হৈছিল। তেওঁ একেবাৰে গৈছিল পুৰণি ৰাজগোপন পথটো চাবলৈ—যি পথতৰে দাস-বেপাৰীসকলে এক সময়ত দাস আনি বিক্ৰী কৰিছিল আৰু যিখন পথ এতিয়া জংঘলৰ মাজত একপ্রকাৰ মাটি খোঁচ খোৱা বনদেউতা যেন শুই আছে। তাতে তেওঁ দেখিলে নতুন চিহ্ন—ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ দাগ, লাঠীৰ কষা চল, আৰু সৈন্যসকলৰ খোজৰ নক্সা। তাত স্পষ্ট হৈ পৰিলে—বৃটিছবিলাকে লগতে কাছাৰৰ সৈন্যবোৰো প্ৰেৰণ কৰিছে আৰু লক্ষ্য স্পষ্ট—এই অঞ্চলখনত ৰাষ্ট্ৰীয় বিৰোধী যিকোনো গতিৰোধ। নহয়ত, ৰাজবংশপক্ষীয় ৰাজকুমাৰ চন্দ্ৰধ্বজে নয়নৰ বাবাক যেতিয়া হত্যা কৰিছিল, তেতিয়াৰ পৰাই তলত তলত এটা অগ্নিস্ফুলিঙ্গ জন্ম লৈ আছিল, যি এতিয়া মহাগ্নি হ’বলৈ সাজু। নয়নে বুজিলে—এই অগ্নি যেনে তেজস্নাত, তেনে নিৰপেক্ষ হ’ব নোৱাৰে। তেওঁ ঘূৰি আহি লগতে সভা কৰিলে। ঘাট, গাঁও আৰু জংঘল সংলগ্ন অঞ্চলবোৰত গুপ্ত সংকেত প্ৰেৰণ কৰিলে। সকলোৰে একেটা কথা—”ঘড়িয়াল হ’ব পাটৰ, মাংস হ’ব ৰজাৰ”। অৰ্থাৎ সময় ৰাজপাটৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ক্ষোভ, প্ৰতিশোধ আৰু জীয়াৰ কাৰ্য্য, সেইটো হ’ব তলৰ জনতাৰ।

গধূলি, আকাশত ৰক্তিম ৰঙেৰে ডাঙৰ ঠাই দখল কৰি আছিল। নাইবা, সেই ৰঙত মনে মনে লুকাই আছিল বধ হোৱাৰ আগৰ হেঁপাহ, আতৰোৱাৰ শেষ প্ৰচেষ্টা। ঠিক সেই সময়ত, পাটগাঁওৰ ওপৰেদি এটা সূক্ষ্ম শব্দ আহি পেলালে—ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ গুন্গুননি আৰু চেঁচাৰ আওঁজ। নয়নে স্পষ্টকৈ শুনিলে, “বাঁহ কাটি আহা, জুই জ্বলা আছে”—এইটো আছিল তেওঁৰ গুপ্ত সংকেত। দলটোৱে আঁত ধৰি চলা আৰম্ভ কৰিলে। বাগিচাৰ মাজেৰে, ডিঙিত বহা বান্দৰৰ দৰে নিঃশব্দত, তেওঁলোকে আৰম্ভ কৰিলে আক্ৰমণ। প্ৰথমেই নিশাপাহাৰী কেইজনক দংশা কৰিলে বিষত ডুবোৱা তীৰে। তাৰপাছত ঘাঁহ আৰু গছৰ পাতেৰে খোপ খোপ কৰি ছটিয়াই দিলে ধোঁৱা, যাতে চকু ভেদ কৰি একো দেখা নাযায়। ঠিক যেন প্ৰকৃতি নিজে অংশ লৈছিল মৃগয়া খেলখনত। নয়নে সেইসময়ত চিঞৰি ক’লে—”চন্দ্ৰধ্বজ! আজি তোমাৰ ৰাজত্বৰ অন্ত।”

চন্দ্ৰধ্বজে, যিজন বৰ্তমান ৰাজবংশৰ তেজেৰে শাসন চলাই আছিল, নিজৰ শকতিৰ মাজত এক অলেখ অহংকাৰ লৈ আহিছিল। কিন্তু সেয়া বহুত দ্ৰুত ভাঙি পৰিল। কেনেকৈ? কাৰণ নয়ন এই আক্ৰমণলৈ কেৱল অস্ত্ৰই নিদিয়াকৈ, মনোবিদ্যা, মনোবল আৰু চতুৰতাৰে পৰিপূর্ণ ভাৱে প্ৰস্তুতি লৈছিল। পাটগাঁওৰ দেউলত যি সুগন্ধেৰে ভৰাই দিছিল, সেই সুবাসত লগোৱা হৈছিল বেহুঁশ কৰা কন্দ—গন্ধ বেগাই সৈন্যসকলৰ স্নায়ুত আঘাত কৰি নিদ্ৰালু কৰি তুলিছিল। তাতে, অস্ত্ৰ-হীন কৃষকৰ ভৰালি দল এদিনত হৈ পৰিল তেজপাতৰ ওৰ পৰা ওলাই অহা বিপ্লবী। ৰাতি, ৰাতিৰ পৰা পুৱা—এই সংঘাত চলিল। মৃদু বৰষুণ পৰাৰ লগে লগে নয়ন নিজৰ ওপৰৰ আকাশত অনুভৱ কৰিলে তেওঁৰ বাবাৰ আত্মাৰ গম্ভীৰ চকুপথ। তেওঁ জানিলে—এইটোৱেই সঁচা যুদ্ধ, য’ত নিজেই নায়ক, নিজেই শিকাৰ, আৰু নিজেই মৃগ।

৮

ৰাতিপুৱাৰ কুঁৱৰি আঁচলটোৰ দৰে ওৰণি মেলি থকা কাছাৰৰ পাহাৰবোৰত বৰষুণৰ সোঁতধাৰাই দিগন্তত ধুন্দুমাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ঘনবাদলি আৰু অগণন বাঁহজোপাৰ মাজেৰে ৰণৰ সূচনা হোৱা যেন শ্বাসকষ্টত হাঁপিবলৈ ধৰিলে, তেওচং গাঁওখনক অধিকাৰ কৰিবলৈ ৰাজা নরসিংহই যি ফৌজী কৌশল আঁতৰিছিল, সেইটো আধুনিক হ’ব পাৰিলেও, আদিবাসী যোদ্ধাসকলৰ কৌশল আছিল আন এক বেলেগতকৈ শক্তিশালী। ধনুক-বাণ, সোপান কৌশল আৰু বনৰ মাজেৰে চলাচলৰ দক্ষতা—এই সকলোতে ৰণসাজেৰে সাজু হৈ উঠিছিল খারছিং। ৰাতিৰ অন্ধকাৰতে গোন্ধৰ সহায়ত পথ চিনে আগবাঢ়া সিহঁত হঠাৎ এক পৰিসৰ ফাঁড়িলৈ আহি পৰে। তাতেই ঘটিল সংঘৰ্ষৰ প্ৰথম পৰ্যায়। অগভীৰ নদীখনৰ কাষত ব্ৰিটিছ চাহ কোম্পানীৰ সহায়ত স্থাপন কৰা ৰাজ-চৌকি এখনত সেনা সদায় সজাগ আছিল। আৰু সেই চৌকি জ্বলাই দিয়া হল খারছিং আৰু তেওঁৰ সংগীসকলৰ হাতত।

এই আগ্ৰাসনে তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়া ঘটাইছিল। ৰাজবংশৰ সেনাসমূহে অচিৰেই নিকটৱৰ্তী গাঁৱবোৰত অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিলে। খারছিং আৰু তেওঁৰ সঙ্গীসকল পাহাৰৰ ওপৰলৈ সৰি গ’ল। বতাহৰ লগত গন্ধ, খোজচহা আৰু হাঁহিৰ শব্দ—সকলোকে মিলাই বিচাৰি উলিওৱাৰ চেষ্টা চলিলেও, আদিবাসীসকলৰ বিচক্ষণতা তাত অধিক প্রগাঢ় আছিল। খাৰছিংৰ মনত এতিয়া এটা স্পষ্ট দৃশ্য—এই সংগ্ৰাম কেৱল জমি ৰক্ষাৰ বাবে নহয়, এইটো হৈছে পৰিচয় ৰক্ষাৰ সংগ্ৰাম। আৰু এই সংগ্ৰামত আত্মনিয়োগ কৰিলে তেওঁৰ মাজত ৰক্তকণিকাৰ দৰে বহি থকা সেই পুৰণি চেতনা—যাক তেও “অগ্নিসংকেত” বুলি কয়। এই অগ্নিসংকেতেই আছিল তেওৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ৰণৰ কাহিনী, যি এতিয়া তেওঁৰ অস্তিত্বত পুনৰ জ্বলিছে।

বৃটিছ মেজিষ্ট্ৰেট হেন্ৰী ৱাটচনে যেতিয়া গাঁওখনৰ পৰা থকা সেই আগ্নিসংকেতৰ খবৰ পাইছিল, তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ চৰকাৰী সেনা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ বিশ্বাস আছিল এই উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ আদিবাসীসকলক যদি শিকৰেদি ধৰা নহয়, তেনেহলে ভাৰতবৰ্ষৰ এই অংশটো সদায়েই বিদ্ৰোহী হৈ থাকিব। তেওঁৰ পদক্ষেপ আছিল নিষ্ঠুৰ—গাঁওত পুতি থোৱা খাদ্য সংগ্ৰহ জব্দ, যুঁজাৰুজনক ধৰা পৰিলেই শাস্তি, আৰু গাঁওৰ বুঢ়া-আতাইক পর্যন্ত নিৰ্যাতন। এই পদক্ষেপবোৰে আগবাঢ়ি যোৱাৰ পথখন কঠিন কৰি তুলিছিল খারছিংৰ বাবে, কিন্তু তাৰ লগতে জন্ম দিছিল এক দৃঢ়তাৰে। পাহাৰৰ শিখৰলৈ ওলাই থকা গোপন গুহাৰ ভিতৰত বৈঠক চলিছিল—প্ৰতিশোধ লোৱাৰ, স্বাধীনতা উদ্ধাৰৰ। আৰু সেই বৈঠকত অংশ ল’লে আকৌ এজন—জয়ন্ত।

জয়ন্ত বৰ্তমান ৰাজবংশৰ সেনা হলেও, তেওঁৰ অন্তৰৰ ভিতৰত যি হিমছাঁয়াৰ বীজ আছিল, তাতে অন্ধভক্তি নাছিল। খারছিংৰ সৈতে তেওঁ যৌৱনকালৰ বন্ধু আছিল, আৰু হৃদয়ত এতিয়াও আছিল সেই আশাবাদ—শক্তিৰে নহয়, বুদ্ধিৰে এই সংগ্ৰাম সফল হ’ব। তেওঁ গোপনে খারছিংক সংস্থাপন কৰিলে এটা গুৰুত্বপূর্ণ তথ্য—নতুনকৈ আহি পৰা অস্ত্ৰ-সঁজুলিৰ চালান। এই তথ্যৰ দ্বাৰা খারছিংক এক নতুন আশা উজ্জ্বল কৰিলে—সঠিক সময়ত যদি এই অস্ত্ৰসমূহ আটকে ধৰা যায়, তেন্তে সংগ্ৰামৰ গতি সম্পূৰ্ণ ৰূপে সলনি হ’ব। এখন জ্বলন্ত বতাহত যেন তেজৰ গন্ধেৰে নিৰ্মাণ হোৱা সত্যই ওলাই আহিল—এই ৰণত কেৱল ফৌজী প্ৰচেষ্টা নহয়, প্ৰতিটো মানৱৰ অন্তৰৰ দহনৰ বিজয় জয় কৰাৰ চেষ্টা চলিছে।

৯

মধ্যাহ্নৰ গৰম উত্তাল হোৱাৰ আগতে, কাছাৰৰ জংঘলীয়া ঠাইত ইটাখোলা নদীৰ দাঁতিৰে আগবাঢ়ি গৈছিল চেনেহি আৰু শিৱ। তেওঁলোকৰ আগত আছিল এজন মধ্যবয়সী আদিবাসী নেতাজন—হেমাঙ, যি বিগত কিছু সপ্তাহ ধৰি ৰাজবংশৰ গোচৰলৰ পৰা পলাইছিল। শিৱৰ চকুত সেই সময়ত কেতিয়াবা আশংকা আৰু কেতিয়াবা কৌতূহল—এই মানুহজনে যদি ৰাজবংশৰ সহায়ৰ বিৰুদ্ধে কিবা তথ্য দিয়ে, তেন্তে সকলো পৰিস্থিতি পাল্টাই যাব। হেমাঙৰ কণ্ঠত আছিল ক্ষোভ আৰু নিৰাশাৰ সংমিশ্ৰণ। “তুমি যদি সত্যেই ন্যায় বিচৰা, শিৱ,” তেওঁ কৈছিল, “তেন্তে মোক শুৱাই দিয়া নহয়, তুমি মোক শুনা।” হেমাঙে শিৱক বুজাবলৈ ধৰিলে কিদৰে ৰজাৰ বাহিনীয়ে আদিবাসী অঞ্চলসমূহত বেদখল চলাই আহিছিল, গোপনে বৃটিছ কোম্পানীৰ সৈতে সন্ধি কৰি খনিজ আৰু কাঠৰ ব্যৱসায় চলাইছিল। “যি যুদ্ধ তোমাৰ চকুত সম্মানৰ, আমাৰ বাবে সেয়া আছিল অস্তিত্বৰ।” এই বাক্যই শিৱক ভিতৰি-ভিতৰি কঁপাই দিলে।

আদিবাসী গাঁৱত ৰাজবংশৰ গোচৰী সৈন্যবাহিনীৰ উপস্থিতি দিনে দিনে বাঢ়ি আছিল। চেনেহিয়ে এই খবৰ লৈ ৰাজবংশৰ ভিতৰত এটা গুপ্ত ষড়যন্ত্ৰ সন্দেহ কৰিছিল। শিৱৰ মনত সন্দেহৰ বীজ সিঁচি গৈছিল, বিশেষকৈ যেতিয়া তেওঁ গোপনে শুনিলে যে তেওঁৰ ভিতৰি পৰিয়ালৰ সদস্যসকল, বিশেষকৈ মহেন্দ্ৰ বৰুৱা, আদিবাসীসকলক ‘অবাঞ্ছিত’ ঘোষণা কৰি ধ্বংসৰ হুমকি দিছিল। এটা সন্দিহান অশান্তিৰে শিৱ আৰু চেনেহিয়ে এটা গোপন সন্ধি স্থাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত ললে—আদিবাসীসকলৰ মাজত এটা বিশ্বাসযোগ্য নেতাৰ সহযোগত ৰাজবংশৰ ভিতৰত থকা বিশ্বাসঘাতকসকলক উন্মোচিত কৰিব। হেমাঙৰ পৰা পোৱা তথ্যৰ ভিত্তিত, শিৱয়ে জানিলে যে কেতবোৰ নিদেন্ত্ৰণীয় চালান বঙাইগাঁও আৰু লাহৰীঘাটৰ মাজত গৈ আছিল বৃটিছ সৈন্যসকলৰ সহায়ত। এই সন্ধি কোনো কেতিয়াও লিখিত নাছিল, কেৱল বিশ্বাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল—যি সময়ৰ বাবে এটা দুৰ্লভ বস্তু আছিল।

সন্ধিয়া নামিবলৈ ধৰাৰ সময়ত শিৱ আৰু চেনেহি গোপনে হেমাঙক লৈ ৰাজবংশৰ বাহিৰত থকা এটা পুরণি প্ৰাসাদত গ’ল। সেই ঠাইটো আছিল বৰপেটা দুৰ্গৰ এখন পাতলপথেৰে জোড় হোৱা শিলঘাটী অঞ্চল, য’ত এক সময়ত সমৰ-অনুশীলন চলিছিল, এতিয়া পঁচা ঘাঁ-দেওচৰ বৰ্ষা খোৱা। সেই ঠাইত শিৱয়ে ৰণ-কৌশল স্থাপন কৰিলে। তেওঁ জানিছিল যে ৰাজবংশৰ ভিতৰতেই কিবা এটা ধোঁৱা লুকাই আছে, আৰু সেই ধোঁৱাক প্ৰমাণৰ জুইৰ সৈতে উমালি উলিয়াব লাগে। চেনেহিয়ে ৰাজবংশৰ নথিপত্ৰ সংৰক্ষণাগাৰৰ পৰা এটা পুৰণি দলিল কঢ়িয়াই আনিছিল—য’ত উল্লেখ আছিল কিদৰে ৰজাৰ গোপনীয়তাৰে একাংশ আদিবাসী ভূমি বৃটিছ কোম্পানীক ৰপ্তানি কৰা হৈছিল বিনিময়ত আধুনিক অস্ত্ৰৰ সহায়। শিৱৰ ভিতৰত মূৰ্তি হৈ উঠিল এটা চিন্তা—এই সন্ধি যদি ৰজা নিজে নকৰে, তেন্তে কোনে কৰিছিল? সম্ভাৱনা আছিল, ৰাজসভাৰ ভিতৰতে এজন বিশ্বাসঘাতক আছিল, আৰু শিৱ জানিছিল—এই বেয়া ৰহস্য উন্মোচন কৰাৰ আগতে সময় শেষ হ’ব পাৰে।

এদিন ৰাতিপুৱা, নগাঁৱৰ অৰণ্যত এটা লুকা-চুৰি বৈঠক হৈছিল, য’ত উপস্থিত আছিল শিৱ, হেমাঙ, আৰু চেনেহি। সেই বৈঠকত ঠিক কৰা হ’ল—বৃটিছ চালান ধ্বংস কৰিব আৰু ৰাজসভাৰ এটা বিশেষ দিনত—যেতিয়া ৰাজা নিজে গাঁৱৰপৰা আহিছিল—তাত হেমাঙে সকলো সত্য উন্মোচিত কৰিব। সেই সময়ত শিৱৰ কাণত এপাক বাতাহ বাগৰি আহিল—চেনেহিয়ে ক’লে, “যুদ্ধ তেতিয়া আৰম্ভ নহয় যেতিয়া তুমি তৰোৱাল খোলো, যুদ্ধ আৰম্ভ হয় যেতিয়া তুমি সত্য দেখি লও।” শিৱৰ বুকুত কি হ’ল? আশংকা, নে আশাবাদ? হয়তো দুয়োটাই। ঘূৰ্ণি যেন এটা সময়ত চকু-কান বন্ধ কৰি, তেওঁ সিদ্ধান্ত ললে—ৰক্তপাতৰ পূৰ্বে, সত্য উন্মোচন হওক। তেওঁ প্ৰস্তুত আছিল শেষ শিকাৰটোৰ বাবে।

১০

সন্ধিয়া সিহঁতৰ গাঁওখন পিছে থৈ ৰাৱণ পাহাৰৰ পাটলেদি সোঁতৰ দৰে গৈ আছিল পুলিন। সি এতিয়া মাত্ৰ এজন সাধাৰণ শিকারীৰ পৰিচয় বহন কৰা নৱযুৱক নহয়—সি হৈছে এখন যুগৰ সাক্ষী, দুটা পৃথক সংস্কৃতিৰ সংঘাতৰ ভিতৰত উদগম হোৱা এটি নতুন সত্তা। ডাঙৰ গছৰ ছাঁত বহি, পুলিনে গম্ভীৰ চকুতে পৰ্বত-অরণ্যলৈ চাই আছিল। ক’তনো গ’ল তেওৰ যৌৱনৰ নিঃশব্দ সংকল্প? তেওঁ বোলে কেতিয়াবা এই বনৰ গৰ্জন, ধ্বংস আৰু ৰক্তপাতত আদৰ্শৰ বিজয় ঘটাব—কিন্তু বৰ্তমান, সকলো কেতেকীৰ কণ্ঠত গুম হোৱা যেন লাগিছিল। ৰাজবংশীয় সেনাবাহিনী আৰু বৃটিছ দণ্ডাধীশৰ বাহিনীৰ যুঁজত স্থানীয় জনজাতিৰ ৰক্তৰে পকা হল পথবোৰ। কিয় হ’ল এই যুদ্ধ? সুধিলে যেন উত্তৰ পোৱা যায়, কিন্তু মনৰ গভীৰ চাহিদা যেন তেওঁৰ ভিতৰত অলপ কমি আহিছিল। সেয়া ছিল সময়ৰ অপৰিষ্কৃত সঁজুলি—য’ত শাসন আৰু স্বাধীনতাৰ মাজৰ সীমা অস্পষ্ট আছিল।

বৰকাচাৰীৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ ধ্বংসস্তূপত বৰ্তমান কেৱল ধুমুহা খেলিছে। মুৰ্দি, ৰমাৰাও আৰু আন বহু লোকৰ মৃত্যুত আদিবাসী গোটটোত গভীৰ বিচলন আহিছিল। পুলিনৰ মাতৃয়ে কান্দি কান্দি ক’লে, “হে ভগৱান, কিমান খুন, কিমান রক্তপাত! এই কি তই বিচাৰিছিলি?” পুলিনে কোনো উত্তৰ নিদিলে; তেওঁ জানিছিল, তেখেতৰ মাতৃয়ে যি সুধিছে সেয়া মাথোঁ তেখেতৰ নহয়—সমগ্ৰ সমাজৰ প্ৰশ্ন। তেওঁ জানিছিল যে যুদ্ধৰ পিছত কেৱল অশ্রু, মৃতদেহ আৰু ইতিহাসৰ পৃষ্ঠাত নাম শেহ যোৱা লোকৰ কাহিনী থাকে। তেও নিজে এই যুদ্ধত বিজয়ী বুলি ক’ব নোৱাৰে। কাৰণ তেওঁৰ অন্তৰত সেউজীয়া পাহাৰৰ তলত শুই থকা ৰমাৰাওৰ নীৰৱ মুখচ্ছবি প্ৰতিনিয়তে খন্তি হিচাপে ওলায়। তেওঁ এটি যুগৰ সন্ধিক্ষণত আছিল, য’ত আদৰ্শ আৰু বাস্তৱতাই যুগপৎ আহি দাঁতিত আঘাত কৰিছিল।

আচলতে, যুদ্ধৰ পিছত বৃটিছসকল বুজি পাল যে এই অঞ্চলত ৰাজনীতিৰ উপৰত জনজাতিৰ দৃষ্টিভংগী অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। সিহঁতে এখন সাময়িক সন্ধি ঘোষণা কৰে—য’ত আদিবাসীসকলক নিজা ভূমিত কৃষি আৰু জীৱন-যাপন অব্যাহত ৰাখিবলৈ অনুমতি দিয়ে, যদিহে সিহঁতে ৰাজ্যিক শৃংখলা মানি চলে। পুলিনক আধা-সামরিক স্থানীয় সমন্বয়কাৰীৰূপে নিযুক্ত কৰা হয়, যাৰ কাৰ্য হ’ল জনজাতি আৰু ইংৰাজ চৰকাৰৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰা। কিন্তু সেই দায়িত্বত থাকিও পুলিনৰ হৃদয় তেতিয়াও বনজীৱনৰ প্ৰতি, নিৰ্বিঘ্ন স্বাধীনতাৰ প্ৰতি হেঁপাহেৰে জ্বলিছে। কেতিয়াবা সি পাহাৰৰ ঢাপত উঠি চুলি উৰুৱাই ভাৱে—এই আকাশৰ তলত কোনো ৰাজত্ব নহয়, কেৱল বতাহৰ স্বাধীনতা। সেয়া আছিল তেওঁৰ মৃগয়া—এটি কল্পিত, অন্তৰঙ্গ স্বাধীনতাৰ সন্ধান।

বৰ্তমান সময়ত পুলিন এটি সৰু পাঠশালাও স্থাপন কৰিছে। বনবস্তিত শিশু-বালক বালিকাক মাতৃভাষাত শিক্ষা দিয়ে—তেওঁ ভাবে শিক্ষা হ’ল শিকাৰ নোহোৱা একমাত্র পথ, যি মানুহক নিজৰ অধিকার চিনাকি কৰাব পাৰে। প্ৰতি সন্ধিয়া তেওঁ ৰমাৰাওৰ এটা সৰু ছবি তুলি জ্বলাই থৈ মাটিত বহে—তেওঁ ভাবে, “তুমি মোৰ অন্তৰলীন যন্ত্ৰণা, কিন্তু একেখন সপোনো।” পুলিন জানে, তেওঁৰ জীৱন এটি মৃগয়া আছিল—শুধু বন্দুক লৈ বন প্ৰাণীকেই শিকাৰ কৰা নহয়, বৰঞ্চ এটি সমাজৰ শিকাৰ, সপোনৰ শিকাৰ। এই ১৮০০ দশকৰ কাছাৰৰ বনবনানিত এটি মানুহে নিজেৰে দেখা এটি নতুন যুগৰ জন্ম দিছিল, য’ত অস্ত্রৰ বিপৰীতে কলম আৰু আদিপ্ৰাণত উত্তৰদায়িতাৰ বিজয়ৰ সম্ভাবনা পোহৰ মাৰিছিল।

____