মুণ্ডাল ছাঁ

অমৃত কুমাৰ বৰা

অধ্যায় ১: পূৰ্ণিমাৰ পোনপটিয়া

শিৱসাগৰৰ ঠাণ্ডা বতাহত কঁপকঁপাই থকা ৰাজীব বৰা তেওঁৰ হালধীয়া নোটবুকখন বুকুত বান্ধি বাইকৰ হেণ্ডলটো আঁকোৰি ধৰে। সন্ধিয়াৰ মিচিকিয়াল পোহৰ খেদি তেওঁ “মণিকান্ত বাট” নামৰ এবিধ পুৰণি, আৱৰি পৰা ৰাস্তালৈ ওলাই আহে—য’ত মানুহে এতিয়া বেছি দিন পইচা-পইচা নাহে। তেওঁৰ কেমেৰা বেগখন ওজনত জোকাৰ খাই থাকে, যেন তাৰ ভিতৰত বহুবছৰৰ গোপন কথাৰে ভৰি পৰিছে। স্থানীয় সংবাদপত্ৰ ‘জনৰব’-ৰ হেডলাইনৰ বাবে তেওঁ এইঘৰলৈ আহিছে, যি ঘৰৰ বিষয়ে স্থানীয় লোকে কয়, “সেইটো ঘৰ! য’ত পূৰ্ণিমাত দেখা যায় মুণ্ড নথকা ছাঁ।” ৰাজীৱৰ ভিতৰত বিজ্ঞানৰ যুক্তিৰ দৰে আত্মবিশ্বাস আছিল, কিন্তু তেওঁৰ চকুত লুকাই থকা সৰু আশংকা এটাও আছিল—যদি লোকে কোৱা কথাবোৰ কিছুমান সত্য হয় তেন্তে কি? সেই ঘৰৰ ফটকখন যেতিয়া তেওঁ খুলি ভিতৰলৈ সোমালে, ভাঙি পৰা চিমেণ্টৰ গন্ধ, ডাঠ ধূলি আৰু বগা কলপাতৰ হাবি-জঙলে তেওঁক এটি মৃত সময়ৰ আৱেশৰ ভিতৰলৈ তুলি লৈ গ’ল। জোনাকৰ পোহৰে মাচৰ ছাঁ যেনে পাৰ হৈ থাকিল ছাদৰ ওপৰেদি, আৰু ৰাজীৱ চুপচাপে সেই অপৰিচিত শীতলতাক আঙুলিত লিপিবদ্ধ কৰি থ’লে।

ঘৰখনৰ ভিতৰত সময় যেন স্থিৰ হৈ পৰিছিল—কঁপা কঁপি ফ্ৰেমযুক্ত ছবি, ওপচি পৰা বঁটাৰ আলমিৰা, আৰু একুৰা-একুৰা উধাও হৈ যোৱা কাঠৰ সিঁড়িৰ শব্দ যেন এখন অব্যক্ত কাব্যৰ সূচনা। তেওঁ নিজকে স্থিৰ কৰি ল’লে, কেমেৰাৰ বেটাৰিটো চেক কৰিলে, আৰু টেবুলৰ ওপৰত তাৰিখটো নোট কৰিলে—পূৰ্ণিমা: ৫ জুলাই। ঠাণ্ডা বাৎাসে কপাল স্পৰ্শ কৰাত তেওঁ জানি পেলালে—নিশা আহি পৰিছে। তেওঁৰ কণ্ঠস্বৰত এটা পাথৰৰ নীৰৱতা আছিল, যি কেৱল তেওঁ তেওঁৰ ৰেকৰ্ডাৰৰ মাইক্ৰফোনত কয়, “ঘৰখনত বৰ্তমান সময়ত কোনো গতি নাই। বাহিৰত পোহৰ কমি আহিছে, আৰু এটা অদ্ভুত নিস্তব্ধতা জাৰি হৈ আছে।” ঘড়ীখন বজা যেনে ৮:৪৫ বজালেই, হঠাৎ যেন মাটিৰ পৰা কোনো এটা ওজন উঠিল। ঘৰখনৰ ওচৰৰ শাল গছৰ ওচৰত এটি ছাঁ ওলাল—মানুহৰ দৰে, কিন্তু মুখ দেখা নাযায়। ৰাজীৱৰ হৃদয়ৰ স্পন্দন যেন অলপ দ্ৰুত হ’ল, কিন্তু কেমেৰাটো হাতে লৈ তেওঁ সেই দৃশ্যটো বন্দী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে। ছাঁটো মুকলি দুৱাৰেদি ভিতৰত সোমাই আহিল, অদ্ভুতভাৱে মাটিৰে নালাগি, যেন পোহৰৰ ওপৰত সৰে। তেওঁৰ কেমেৰাৰ স্ক্ৰিন হঠাৎ ব্লেংক হ’ল—ব্লাৰড, কালচে, আৰু অলপ সেকেণ্ডত সম্পূৰ্ণ ব্লেংক। ৰাজীব প্ৰথমবাৰ অনুভৱ কৰিলে—এইটো কোনো কল্পনা নহয়, কোনো আলোক আৰু ছাঁৰ খেলা নহয়; এইটো কিবা এনে, যি যুক্তিতকৈ উৰ্ধে।

সেই নিশা তেওঁৰ দুমহীয়া বিছনাত শোৱা যেন মৃত্যুৰ লগত বাটচলা হ’ল। বাহিৰত কুকুৰে চিঞৰিছে, পাত কঁপিছে, আৰু ছাদৰ ওপৰত যেনবা কোনোবাই খোজ পেলাইছে। ৰাজীয়ে চকু বন্ধ কৰি কণ্ঠত ফুন্দি পৰি ক’লে, “এইটো কেৱল বতাহ… কেৱল ধাৰণা।” কিন্তু ভিতৰৰ তীব্ৰ অনুভৱে তেওঁক বাধ্য কৰিলে চিঠিৰ দৰে নোট লিখিবলৈ, “পূৰ্ণিমাৰ ছাঁ সত্য; মই চকুৰে দেখিলোঁ। মুখ নাই, কিন্তু সেই দৃষ্টিৰ বেগ আছিল। যদি মই কেতিয়াবা এই ঘৰৰ পৰা উভতি নাযাওঁ, জানিবা—সেয়া কেৱল কোনো গল্প নহয়।” নিশা এক শূন্যতালৈ গৈ মিলি গ’ল, কিন্তু ৰাজীৱৰ মনত সেই ছাঁৰ স্পন্দন যেন সিহঁতৰ দমচোৱা উশাহ হৈ ওলমি ৰ’ল। আৰু পিছৰ দিনটোত, তেওঁ ঠিক কৰিলে—এই ছাঁৰ পিছে থকা সত্য যিমানেই গভীৰ হওক, তেওঁ তাক খনন কৰিবই। বাস্তৱৰ অন্ধকাৰ কোণচাপত থকাৰ পুৰণি যন্ত্ৰণাসমূহ হয়তো এতিয়াও উশাহ লয়—মাত্ৰ কোনো সত্যৰ অপেক্ষাত।

অধ্যায় ২: ছাঁৰ প্ৰথম দৰ্শন

পৰদিনা ৰাতিপুৱা, সূৰ্যৰ ক্ৰমিক উজাপৰ পোহৰেও ৰাজীৱক সজাগ কৰিব পৰা নাছিল। সঁচা কৈ ক’লে, তেওঁৰ নিদ্ৰা যেন গা আৰু মগজুত বিভাজিত হৈ পৰিছিল—এটা অংশ সুপ্ত, আনটো নিৰৱ বীক্ষণত ব্যস্ত। যেতিয়া তেওঁ জেগালৈ আহিল, তেতিয়া তাৰিখৰ পৃষ্ঠাত এখন চিঠিৰ দৰে সাঁচি থোৱা শব্দৰ অনুৰণি আছিল: “চিনাকি নোহোৱা ছাঁটো তোমাক চাই আছিল।” ৰাজীৱ বেলি চুলি ওলোমাই বহিল আৰু নিজৰ হাতত লিখা সেই নোটটোৰ পৃষ্ঠাসমূহ উলটাই চাই চাই দেখিলে—তেওঁ এতিয়া নিশ্চিত, যি দেখিছিল সেয়া কোনো দৃষ্টিভ্ৰম নহয়। তাৰ কেমেৰাটো খুলি চাবলৈ গৈ পালে, পূৰ্ণিমাৰ নিশাৰ ফাইলটো সম্পূৰ্ণৰূপে কৰাপ্ট। যেন কোনো অদৃশ্য হাতৰ খোপনিত তথ্যবোৰ গিল খাই গ’ল। এই ঘটনাই তেওঁৰ সাংবাদিক মনখনক গম্ভীৰ কৰি তুলিলে—এই ছাঁ কোনো উপকথা নহয়; তাৰ পিছে এক বাস্তৱিক ইতিহাস, এক অতীত দুঃখ লুকাই আছে। তাৰ তদন্ত আৰম্ভ কৰিবলৈ তেওঁ ওলাই গ’ল শিৱসাগৰৰ পুৰণি পুথিভঁৰাললৈ, য’ত ঠাণ্ডা গঁজি থকা গদাঘৰ, ধূলিমাখি ৰেকৰ্ড আৰু কণিকণ জোনাকৰ পোহৰত তেওঁ অতীতৰ আঁচ ধৰি ধৰি গ’ল।

পুথিভঁৰালত, এজন পুৰণি তহসিলদাৰৰ নথিপত্ৰত তেওঁ পালে—মণিকান্ত বাটত থকা ঘৰটো ১৯৪৭ চনৰ আগত এজন জমিদাৰ “চৌধুৰী বিশ্বনাথ শইকীয়া”ৰ আছিল, যিয়ে স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত থকাৰ সন্দেহত বহু লোকক “দেশদ্ৰোহী” বুলি চিহ্নিত কৰিছিল। তেখেতৰ একগুচ্ছ ব্যক্তিগত নথিপত্ৰত ৰাজীৱৰ চকুত পৰে এটি ৰেফাৰেন্স—“চন্দ্ৰ বৰ্মন”—যিজনক “উগ্ৰবাদী” হিচাপে ৰে’চা হৈছিল আৰু যাৰ “হঠাৎ অন্তর্ধান” সম্পৰ্কে কোনো বিস্তৃত তথ্য নাছিল। ৰাজীৱৰ বুকু খহি পৰে; তেওঁ অনুভৱ কৰে যে এই চন্দ্ৰ বৰ্মন নামটোই ছাঁটোৰ মূল হ’ব পাৰে। তেওঁ স্থানীয় লোকক সোধাত কোৱা হয়—চন্দ্ৰ এজন সংগীত শিক্ষক আছিল, জ্যোতিষ শাস্ত্ৰত বিশ্বাসী, আৰু জীয়াৰী দীপ্তিক লৈ ঘৰখনতে থাকিছিল। তাৰপিছত কোনো এক ৰাতি তেখেত “হঠাৎ উধাও” হয়। দীপ্তিয়ে বহু বছৰ অপেক্ষা কৰিছিল, আৰু তাৰপিছত এক পুৰণি চিঠিত লিখিছিল—“তেওঁ আহি থাকিলে, পূৰ্ণিমাৰ জোনাকত তুমি তাক চিনিবা।”

এই চিঠিখনে ৰাজীৱক চমকাই দিলে। দীপ্তি বুজিছিল যি কথা—সেয়া সাধাৰণ বৌদ্ধিকতাৰ ওপৰত। চন্দ্ৰৰ মৃত্যুৰ ঘটনাত কোনো ৰাজনৈতিক ষড়যন্ত্র আছিল নেকি? তেওঁৰ মুণ্ড নথকা অৱস্থাত দেহ নিখোজ কৰা হৈছিল নেকি? আৰু সেই অপূৰ্ণ মৃত্যু, সেই ন্যায়হীন বিদায়ই নেকি এতিয়া ছাঁ ৰূপে ওলমি ৰয়? ৰাজীৱ পূৰ্ণ বিশ্লেষণৰ বাবে সিদিনা মণিকান্ত বাটৰ ঘৰৰ ওচৰত থকা এটি পুৰণি শিৱমন্দিৰলৈ গ’ল, য’ত পুৰাণ মতে, “অশান্ত আত্মাই পূৰ্ণিমাত পিণ্ড-পঁচাত মুক্তি বিচাৰে।” মন্দিৰত তেওঁ লগ পালে এজন বৃদ্ধ—ভৱেশ গোঁহাই, যিয়ে ক’লে, “তুমি সেই সাংবাদিকজন? চন্দ্ৰ বৰ্মন কোনো গুপ্তচৰ নাছিল, তেওঁক ফঁচোৱা হৈছিল। পূৰ্ণিমাৰ নিশা যাক তুমি চোৱা, সি কোনো ভূত নহয়—সি ন্যায় বিচৰা আত্মা।”

বৃদ্ধৰ কণ্ঠস্বৰত কোনো তামাশা নাছিল, তাত আছিল ভয় আৰু সঁচা। ৰাজীৱে অনুভৱ কৰিলে—এই কাহিনীৰ মূল কেন্দ্ৰ শুধুমাত্ৰ অতিপ্ৰাকৃতিকতাত নহয়; এইটো এক সামূহিক স্মৃতিহীনতাৰ, এক জাতিগত ভুল বিচাৰৰ, আৰু এক আত্মাৰ উশাহৰ কাহিনী। তেওঁ নিজৰ রিপোর্টৰ নাম ঠিক কৰিলে—”মুণ্ডাল ছাঁ: যি কথা সত্য নহৈ থাকিব খুজিছিল”। যিহেতু পূৰ্ণিমা আহি থাকিল পুনৰ, তেওঁ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে—এইবাৰ তেওঁ সকলো দৰ্শন রেকৰ্ড কৰিবই, সকলো প্ৰমাণ সংগ্ৰহ কৰিব, আৰু সেই ছাঁৰ মুখত থকা নীৰৱতা উদ্‌ঘাটন কৰিব।

অধ্যায় ৩: থলুৱা কাকতৰ কিপ্ত কাহিনী

পূৰ্বৰ সন্ধান আৰু চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ নামৰ পৰিচয় পোৱাৰ পিছত, ৰাজীৱ বৰা নিজকে এটা অদ্ভুত দ্বন্দ্বৰ মাজত আবিষ্কাৰ কৰিলে—এফালে তেওঁৰ সাংবাদিক মনজগত যিয়ে তথ্য আৰু যুক্তিৰে বিচাৰ কৰে, আনফালে তেওঁৰ অন্তৰৰ অজান আশংকা যিয়ে ছাঁটোৰ অচিনাকী ভাষাকো ধৰি ল’ব বিচাৰে। তেওঁ সিদ্ধান্ত লৈলে—এই ঘটনাৰ ক্ষেত্রত স্থানীয় সংবাদপত্ৰবোৰ, বিশেষকৈ ১৯৪০–৫০ দশকৰ সাময়িকীগুলিৰ ভিতৰত যদি কিবা সন্ধান থাকে, সেয়া মাত্ৰ পঢ়িব পাৰিলে এই ছাঁৰ আঁৰত থকা সত্য উদ্ঘাটিত হ’ব। শিৱসাগৰৰ এটি পুৰণি ছাপাখানা ‘বড়ুয়া অ্যান্ড ছন্স’ত তেওঁৰ পুৱা আৰম্ভ হ’ল—ধূলোত ঢকা শেল্‌ফৰ মাজত, হাতৰ গাতত কাগজৰ কাঁইট লগা অনুভৱ কৰি, পৃষ্ঠাৰ মাজত চিমেণ্টৰ গন্ধৰ দৰে গাঁঠিল বিষাদৰ সন্ধান চলিল। ঠিক ১৯৪৭ চনৰ মে’ মাহৰ এটা সংখ্যাত তেওঁ পালে এখন পাত য’ত ওপৰটো শিৰোনাম আছিল—“উগ্ৰ বিপ্লবীক শাস্তি, থলুৱাই ল’লে ন্যায়”।

এই খবৰটোত স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছিল—“স্থানীয় গাঁওবাসীয়ে চন্দ্ৰ বৰ্মন নামৰ এজন লোকক স্বাধীনতা সংগ্ৰামীৰ ভেক ধৰি গুপ্তচৰ বুলি সন্দেহ কৰে। বিচাৰৰ আগতে, তেওঁক গাঁওৰ পৰা তুলি নিয়ে আৰু ‘লোক-চতুৰ্দশে’ নিৰ্ণয় কৰে।” লগতে অজ্ঞাতভাৱে তেওঁৰ মৃত্যু হয় বুলি ৰিপৰ্টত উল্লেখ আছিল, যদিও কোনো গাৱঁবুঢ়াৰ স্বাক্ষৰ বা ৰাজনৈতিক দিশ উলিয়াই নোলাব। কাকতৰ এক কোনাত পেনচিলে লিখা আছিল—“মই তাক দোষী নকলো, কিন্তু জনতাৰ ভয় আৰু ক্ষোভে ন্যায় বুজাবলৈ দিছে”—এই বাক্যই ৰাজীৱক ভিতৰি সজাৰি তুলিলে। এইটো মাত্ৰ হত্যাকাণ্ড নহয়; এইটো এক শুদ্ধিকৰণৰ নাটক, য’ত সমাজে নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ এক নিষ্পাপক বলি হিচাপে আগবঢ়াইছে। আৰু চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ উশাহ এতিয়াও ঘূৰি আছে সেই নিস্তব্ধ ঘৰখনত—বিচাৰহীন মৰ্মান্তিকতাৰে।

এই সকলো তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ পিছত, ৰাজীৱ পূৰ্বতে পোৱা দীপ্তিৰ চিঠিখন পুনৰ পঢ়িলে—তাতে দুঃখ আৰু প্ৰতিশোধৰ মাজৰ এক নাৰী কণ্ঠস্বর আছিল। দীপ্তিয়ে যেন জানিছিল, সমাজৰ নিষ্ঠুৰতা চন্দ্ৰক কিমান নিঃস্ব কৰিছে। তেওঁ লিখিছিল, “যদি কেতিয়াবা কোনো ন্যায়ৰ আগমন হয়, মই চাওঁ—মৃত্যুৰ মূৰ্ত্তিৰ পৰা কঢ়িয়াই আনিব চন্দ্ৰৰ সঁচা চেহেৰা।” এইবাৰ ৰাজীৱ নিশ্চিত হ’ল—ছাঁটোৰ উদ্দেশ্য কোনো ভয় সৃষ্টি কৰা নহয়, কোনো আত্মিক প্ৰতিশোধ নহয়; সেয়া এটি ক্ষীণ কিন্তু স্থায়ী আবেদন, যি কৈছে—“চাওঁ, মোৰ জীৱন কিদৰে ভূল বিচাৰৰ বলি হ’ল।” ৰাজীৱে ঠিক কৰিলে—পৰৱৰ্তী পূৰ্ণিমাৰ আগতে তেওঁ মণিকান্ত বাটত থকা ঘৰখনৰ ছাঁটোকে নোপোৱাৰ আগলৈ ছাঁটোৰ দৰেই আত্মাৰ সৈতে সন্ধান কৰিবলৈ যাব। সেয়া যদি কোনোৱে শুনে, যদি কোনো ফটোক প্ৰমাণ হয়, যদি কোনো শব্দে তাক সংজ্ঞা দিব পাৰে, তেন্তে হয়তো ইতিহাসৰ কঁকালৰ হাড়বোৰো একবাৰ চকু মেলিব।

অধ্যায় ৪: দীপ্তিৰ পুৰণি চিঠি

মণিকান্ত বাটৰ পুৰণি ঘৰত ৰাজীৱৰ অনুসন্ধান চলি আছিল—এতিয়া তেওঁ কেবল সাংবাদিক নহয়, যেন এজন গুপ্ত ইতিহাসবিদ; যিয়ে চাইছিল শব্দৰ পৰা ছাঁ উলিয়াবলৈ, আৰু ছাঁৰ ভিতৰত লুকাই থকা মূৰ্ত্তি চিনিবলৈ। চন্দ্ৰ বৰ্মনক লৈ সকলো তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ পিছত তেওঁ লক্ষ্য কৰিলে—ঘৰখনৰ দৰ্জাৰ ওচৰত থকা এখন অদ্ভুত কাঠৰ আলমিৰা, যিটো আগতকৈ অলপ সৰি গৈছিল যেন। আলমিৰাখনৰ মাটিৰ দিকৰ পেনেলটো কেঁচা আছিল, আৰু ৰাজীৱ কৌতুহলী হৈ তাৰ পেছফালত হাত পেলালে। তেওঁৰ আঙুলিৰে লগ পাল এখন ছেটিনে মোৰা চিঠি—পুৰণি, নীল কালিৰে লিখা, চিঠিৰ ওপৰত জং লগা হুকচাৰ পৰা দাগ পৰি গৈছিল। ওপৰত মাত্ৰ এখন নাম—চন্দ্ৰ। ভিতৰত আছিল দীপ্তিৰ হাতৰ লেখা; শব্দবোৰৰ মাজত কান্দোনৰ ৰেখা আছিল, যেন তলপেটত ঢৌ তোলা বিষাদ।

চিঠিটোত দীপ্তিয়ে লিখিছিল—
“চন্দ্ৰ,
সিহঁতে ক’লে তুমি এক গুপ্তচৰ, কিন্তু মই জানো তুমি মোৰ সন্তানৰ দেউতা, মোৰ বঁটা, মোৰ ভৰষা। মই দেখিছিলো সেই ৰাতি—যিদিনা সিহঁতে তোমাক টানি লৈ গ’ল, তোমাৰ চিঞৰ বুজা নাযোৱা, কিন্তু মই অনুভৱ কৰিলোঁ তুমি নচোৱা নোহোৱা হৈছে। তুমি মোক চিঠি লিখিবলৈ ক’লা—কিন্তু কেতিয়াও লিখা নাহিল। এতিয়া মই বিশ্বাস কৰোঁ, তুমি উশাহ লোৱা বন্ধ কৰিছিলা সেয়া নিশাই।
চন্দ্ৰ,
মই বিশ্বাস কৰোঁ, মোৰ চকুৰে দেখা জোনাক এতিয়াও তোমাৰ পথত ওলমি ৰয়। মই তাক ক’ব খুজিছোঁ—তুমি দোষী নহ’বা, মই এই সত্য সংৰক্ষণ কৰি থাকিম। যদি কেতিয়াবা পূৰ্ণিমাৰ পোহৰত কিবা ছাঁ ওলমি ৰয়, যি মুণ্ড নথকা কিন্তু সান্ত্বনাৰ আশাৰে আহে—সেয়া হ’ব তোমাৰ আত্মা। মই জানো তুমি ঘূৰি আহিবা, আৰু কিবা এটি মৰমৰ সঁচা বিচাৰিবা। মই এতিয়াও অপেক্ষা কৰিছোঁ।”

এই চিঠিৰে ৰাজীৱ যেন মানসিকভাৱে ভিতৰি পৰি গ’ল—এইটো মাত্ৰ এটি প্ৰেমপত্র নহয়; এইটো এটি নাৰী আত্মাৰ হাহাকাৰ, আৰু এজন পুৰুষৰ অপূৰ্ণ বিচাৰৰ প্ৰত্যাশা। তেওঁ চিঠিখন হাতত লৈ সেউজীয়া দৰ্জাটো ফালি পৰি থকা বহাগৰ জৰী কাপোৰৰ নিচিনা তললৈ চাই আছিল, য’ত সকলো ছাঁ নিজকে বগা জোনাকত মেলি ধৰিছিল। ঘৰৰ কোণচাপত তেতিয়া এক সৰসৰি শব্দ উঠিল—কোনোবাই যেন খিৰিকি-ফালৰ পৰা ওলমি আছিল, আৰু ৰাতিৰ ওপৰেদি দীপ্তিৰ লেখা শব্দবোৰ যেন ওপঙি ওলাই আহি ক’লে—“তাক মুক্তি দিয়ক।” ৰাজীৱ হঠাৎ অনুভৱ কৰিলে—এই চিঠিটো কোনো প্ৰত্নতাত্ত্বিক মূল্যতকৈ বেছি, ই এটি আত্মাৰ দলিল, যিটো যদি সমাজে একেবাৰে অগ্ৰাহ্য কৰিছে, তেওঁ যেন তাৰ মুখপাত্র হ’ব লাগিব।

সেই নিশা ৰাজীৱ চিঠিখন বুকুত বান্ধি পুনৰ ৰেকৰ্ডাৰ অন কৰি অন্ধকাৰ ঘৰৰ মাজত বহি থাকিল। পূৰ্ণিমাৰ জোনে ফ্ৰেমৰ ফালি ফালি ভিতৰলৈ পোহৰ পেলালে। আৰু ঠিক অৰুণাৰ ওপৰেদি, পুনৰ সেই ছাঁ আহিল—এইবাৰ মূৰৰ অভাৱ পিন্ধি নাচিছিল, যেন শব্দবিহীন গানত কান্দি উঠিছিল। ছাঁটোৰ স্পন্দনত কোনো ভয় নাছিল, আছিল অস্থিৰতা, ছিল বিৰহ, আৰু প্ৰতি পদক্ষেপত কিবা অব্যক্ত আৰ্তনাদ। ৰাজীৱে হালধীয়া আলোত টেপৰ ৰেকৰ্ডাৰ বজাই কৈ গ’ল—“চন্দ্ৰ, মই তোমাৰ কথা শুনিছো। মই তোমাক কথা দিছোঁ, তুমি নিশ্চিন্ত হ’বা, মই তোমাৰ ন্যায়ৰ কথা জনাই দিম।” আৰু ছাঁটো সিদিনা ঘৰখনৰ ভিতৰৰ শেষ কোণত থমকি থাকিল, যেন তাক কেউবাৰ বিশ্বাসৰ শব্দে থামিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল।

অধ্যায় ৫: মৃগয়া আৰু মন্দিৰ

চিঠিখন পোৱাৰ পিছত ৰাজীৱ যেন এখন মানসিক অস্ত্ৰ পালে—এক অদৃশ্য দায়িত্বৰ বোধে তেওঁৰ ভিতৰত বীজ পাতিলে। তেওঁৰ মনত এতিয়া এটা প্ৰশ্ন অশান্ত হ’ল: “চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ আত্মা যদি সত্যই পূৰ্ণিমাত ওলাই আহে, তেন্তে সেই পুৰণি মন্দিৰখনৰ লগত তাৰ কোনো যোগ আছে নেকি?” কাৰণ স্থানীয় পুৰণি জনশ্ৰুতিত কোৱা হয়—যিকোনো অপমৃত্যুৰ আত্মা যদি মুক্তি বিচাৰে, তেন্তে পূৰ্ণিমাত পূজা অথবা পিণ্ডৰ কামনাৰে কোনো এক গোপন পথ বাৰে বাৰে বাছি লয়। সেই বিশ্বাসৰ পিচত ৰাজীৱ এদিন পুৱা গ’ল শিৱসাগৰৰ উপান্তত থকা এটি প্ৰাচীন শিৱমন্দিৰলৈ—‘অগস্ত্যেশ্বৰ মন্দিৰ’—য’ত সেই সময়তো দুষ্কৰ গুৱাহাটীয়া পথ মাৰি ওলাইছিল চন্দ্ৰ বৰ্মনে। মন্দিৰটো আনৰ পৰা বেলেগ—অদ্ভুত ৰীতিনীতিপূৰ্ণ, গম্ভীৰ, আৰু জনসাধাৰণৰ পৰা লুকাই থোৱা, যেন কোনো অতীতৰ অভিশপ্ততা প্ৰতি পূৰ্ণিমাত পুনৰ এক প্ৰতিশোধী সঁচা লৈ গুঞ্জৰি উঠে।

মন্দিৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই ৰাজীৱ অনুভৱ কৰিলে—এই স্থানত কিবা সংহত, দমন কৰা ইতিহাসে উশাহ লৈ আছে। ধূপৰ গোন্ধ আৰু চন্দনৰ স্পৰ্শৰ মাজত তেওঁ গোটেই মন্দিৰটো পৰিক্ৰমা কৰি এখন তাম্রপট্টত খোদাই কৰা লিখনি পালে। সেই খোদাইত লিখা আছিল—
“অপমৃত্যুৰ আত্মা যি সত্য অব্যক্ত, সি ছাঁ ৰূপে ঘূৰি আহে।
জ্যোতিষে ছাঁ চিনি, ধৰ্মে মুক্তি দিব।
পিণ্ড নিবিচাৰিলে আত্মা বাওঁ পথে ফুৰে।”
এই বাক্যবোৰে ৰাজীৱক থম থমাই তুলিলে। চন্দ্ৰ বৰ্মন, যি নিজে জ্যোতিষী আছিল, শ্ৰীমন্ত শইকীয়াৰ ষড়যন্ত্ৰৰ বলি হৈছিল, তেখেতৰ আত্মাই যদি মুক্তি বিচাৰে, তেন্তে কিয় পূৰ্ণিমাৰ নিশাতে ঘূৰি আহে? ই কি দীপ্তিৰ অপেক্ষা? না সেয়া সমাজৰ মূৰ্ত্তিমান বিবেক?

পূৰ্ণিমা সমীপত, ৰাজীৱে ঘূৰি আহি ঘৰখনৰ আনুষ্ঠানিক অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁ দীপ্তিৰ ঘৰৰ ভিতৰত থকা এখন পুৰণি কাঠৰ বাকচ উলিয়াই পেলালে, য’ত আছিল কিছু কাপোৰৰ সৈতে এখন অলপ দুঃখী মুখৰ ছবি—চন্দ্ৰ আৰু দীপ্তিৰ একেলগ ছবি। তাৰ তলতে পোৱা গ’ল এটি তন্ত্ৰ-মন্ত্রত লিখা শ্লোক, যিটো দীপ্তিয়ে পূৰ্ণিমাত পঢ়ি চন্দ্ৰৰ আত্মাক শান্তি দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। সেই শ্লোকৰ শেষত এটা অচিনাকী বাক্য আছিল—“ছাঁৰ মুক্তি, সত্যৰ স্বীকাৰোক্তিত।” সেই বাক্যই ৰাজীৱক ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিলে—এই ছাঁ কোনো শাস্ত্ৰীয় প্ৰেত নহয়, সি সত্য বিচাৰি ফুৰা এক আত্মা। আৰু এই সত্য যদি কোনোবাই স্বীকাৰ নকৰে, তেন্তে ছাঁৰ মুক্তি সম্ভৱ নহ’ব।

ইফালে ৰাজীৱ ৰাজহুৱা দৰবাৰত, স্থানীয় পঞ্চায়তৰ সদস্য আৰু প্ৰাচীন বয়সীয়া ব্যক্তিৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰিবলৈ লাগিল। তেওঁ যেতিয়া চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ বিষয়ে মুখ খুলিলে, সিহঁতৰ মুখত ভয়, অসন্তোষ আৰু বিব্ৰত ভাৱ দেখা গ’ল। এজন অতি বয়সীয়া বুঢ়াই হাঁহি-হাঁহি ক’লে, “চন্দ্ৰ? হেঁ… সেইটো ভয়ংকৰ সময় আছিল। আমাৰ হাতত কোনো অপৰাধী আছিল, না কোনো নিঃসংশয় লোক—কেৱল সন্দেহ আছিল, আৰু আমরা সেই সন্দেহত মৰ্মান্তিক ফায়চলা কৰিলে।”
এই কথাই ৰাজীৱক নিশ্চিত কৰিলে—যদিও সমাজ ভুল কৰিছিল, তথাপি কোনোবাই এতিয়াও সত্যৰ স্বীকৃতি দিয়ে নাছিল। আৰু পূৰ্ণিমা ওলাই আহিছে—এই স্বীকাৰোক্তিৰ অপেক্ষাত। ৰাজীৱে সিদ্ধান্ত লৈলে—এইবাৰ পূৰ্ণিমাৰ নিশা ঘৰৰ ছাঁৰ সন্মুখত তেওঁ সত্যটো উচ্চস্বৰে কবই। যিটো সমাজ এক নিৰীহ লোকক বলি কৰিছিল, সেই সমাজৰ এজন সন্তান হিচাপে তেওঁ ন্যায়ৰ দাবী কৰিব।

অধ্যায় ৬: ভয়ংকৰ পুৰণি সংবাদ

পূৰ্ণিমা ক্ৰমে ওচৰ চাপি আহিছিল, যেন জোনাকৰ সৈতে এক অদৃশ্য বিচাৰ-পৰিষদো চেঁচি উঠিব লগা আছিল। ৰাজীৱ পূৰ্বৰ সন্ধানবোৰ একেলগ কৰি নিজৰ ফিল্ড নোটবুকখনত আঁচনি বনালে—চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ আকস্মিক “উধাও” হোৱাৰ সংবাদ, দীপ্তিৰ হৃদয়বিদীর্ণ চিঠি, মন্দিৰৰ তাম্রলিপিত খোদাই হোৱা সত্য-মুক্তি কথন, আৰু স্থানীয় লোকে আজিও কাণে-কাণে কোৱা সেই মুণ্ডাল ছাঁ। তথাপিও কিছুমান কথা এতিয়াও অস্পষ্ট আছিল—চন্দ্ৰৰ মৃত্যুৰ ঠিক দিন, তাৰ দেহ উধাও হোৱাৰ পৰিস্থিতি, আৰু সেয়া স্থানীয় সংবাদত কিদৰে প্ৰতিফলিত হৈছিল। এইবোৰৰ সন্ধানতে ৰাজীৱ গ’ল এখন পূৰ্ণ নিৰ্জন হোৱা ব্যক্তিগত পুথিভঁৰাললৈ—অজিত বৰ্মন নামৰ এজন স্থানীয় প্ৰবীণ শিক্ষক যিয়ে ১৯৪৭ চনৰ হিন্দী-অসমীয়া সংবাদপত্ৰ সংৰক্ষণ কৰিছিল। বৃদ্ধ অজিতে ৰাজীৱক এখন কুঁচি পৰা কাগজ দিলে, যাৰ হেডলাইন আছিল—“দেশদ্ৰোহীক শাস্তি: জনতাৰ হাতে ন্যায়”।

সেই সংবাদত উল্লেখ আছিল—চন্দ্ৰ বৰ্মনক গাওঁৰ “সচেতন জনগণে” তেওঁ গুপ্তচৰ বুলি সন্দেহ কৰি ধৰি আনে। কোনো আৰক্ষী মামলা নহয়, কোনো বিচাৰ নহয়—কেৱল “লোকৰ উগ্ৰ প্ৰতিশোধ”। ৰিপ’ৰ্টত বহু তথ্য গোপন আছিল, যেনো ই এটা মিলিত চেষ্টাৰে ৰচনা কৰা ইতিহাস। সংবাদখনৰ শেষটোত এটা তলত লিখা পংক্তি আছিল, যিটো কাগজটোত কলি লগা দাগৰ মাজতো স্পষ্ট দেখা গৈছিল—“মৃতদেহ পোৱা নগ’ল, মূৰ নথকা অৱস্থাত অজান শিলত ৰক্তৰ দাগ।” এইটো পঢ়ি ৰাজীৱৰ বুকু খহি পৰিল; তেওঁ অনুভৱ কৰিলে—চন্দ্ৰৰ আত্মা কিয় মুণ্ড নথকা ছাঁৰ ৰূপত ওলায়, তাৰ সঁচা বুজ পাওঁতে বৰ দেৰী হ’ল। চন্দ্ৰ বৰ্মনক জনৰ ভয় আৰু হিংসাৰ বলি হিচাপে আগবঢ়োৱা হৈছিল, আৰু তেওঁৰ শৰীৰৰ অংশবিলাক বিৰিখে-বিৰিখে বিলীন কৰি দিয়া হৈছিল—যাতে কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ সত্য বাহিৰ নালাব।

এই অভিশপ্ত ঘটনাৰ পিছফালত ৰাজীৱ এতিয়া নিজকে দায়ী নকৰিব পাৰিলেও, তেওঁৰ সাংবাদিক বিবেকে তেওঁক বাধ্য কৰিলে—এই সত্য, এই ভয়ংকৰ ইতিহাস, জনসাধাৰণৰ আগত অনাৰ। তেওঁৰ মুখত যেন দীপ্তিৰ কণ্ঠস্বর মিশ্ৰিত হ’ল, যিয়ে বহু পূৰ্ণিমা আগতেই লিখিছিল, “যদি তুমি কেতিয়াবা ক’ব, সেয়া যেন উশাহৰ দৰে সত্য হয়।” তেওঁ সিদ্ধান্ত লৈলে—তেওঁ ছাঁটোৰ মুখত নাম ক’ব, চন্দ্ৰৰ আত্মাক চিনাকি কৰিব, আৰু ইতিহাসক বাধ্য কৰিব—নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰিবলৈ।

সেই নিশা ৰাজীৱ সেই শিলত গ’ল য’ত ৰিপ’ৰ্টত ৰক্তৰ দাগৰ কথা কোৱা হৈছিল—ঘৰৰ পিছফালৰ এবিধ ওলমি পৰা পাহাৰীয়া টিলা। শিলখন এতিয়াও ঠাণ্ডা আৰু নিৰ্বাক। তেওঁ শিলৰ কাষত বহি ৰেকৰ্ডাৰখন অন কৰি ক’লে—“চন্দ্ৰ বৰ্মন, যাক সিহঁতে দেশদ্ৰোহী বুলি জনালে, সেই ব্যক্তি এই সমাজৰ ভুল বিচাৰৰ বলি আছিল। মই আজিৰ সমাজৰ প্রতিনিধি হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছোঁ—তোমাৰ সৈতে অন্যায় হৈছিল।” এই শব্দবোৰে যেন পাতৰ মাজেৰে জোনাক ঢল খাই গৈ পাহাৰৰ ওপৰলৈ উৰি গ’ল, আৰু সেই সময়তে, নিজৰ চকুৰে ৰাজীৱ দেখিলে—এক অদৃশ্য, অস্পষ্ট কিন্তু অনুৰণিত ছাঁটি শিলৰ ওপৰত হেলানি খাই থিয় দিছে। মূৰ নথকা সেই ছাঁ এফালৰ পৰা জোনাকৰ সোঁতত ঢাপলি মাৰি যেন উশাহ ল’লে—বুকুৰে বুকুলে—এটা অদ্ভুত শান্তিৰ সঁচা।

অধ্যায় ৭: আকাশত লিখা নাম

শিলৰ ওপৰত সেই ছাঁটোৰ উপস্থিতি ৰাজীৱৰ বাবে ভয়ৰ নহয়, এক আশ্চৰ্য সঁচাৰ অভিজ্ঞতা হ’ল। সিহঁতে মোক কৈছিল—ছাঁটো অশুভ, আতংকৰ; কিন্তু তাত আতংকৰ কোনো ছাঁ নাছিল, তাত আছিল এক স্থবিৰতা, যেন শতাধিক শব্দৰ তলত চাপি পৰা কোনো আত্মাৰ নম্ৰ অনুৰোধ। ৰাজীৱ চুপচাপে তাক চাই থাকিল—কোনো চিঞৰ, কোনো কেমেৰাৰ ক্লিক নাছিল, কেৱল ভিতৰ-উদ্ভূত এক অনুভূতি—তেওঁ বুজি গ’ল, ছাঁটো তাক শুনিছে। হঠাৎ আকাশত জোনাকৰ মাজত ধোঁৱাৰ দৰে কিবা এটি গোট খাই উঠিল—জোনে যেন আঁচৰ খাই গ’ল, আৰু সেই আলোৰ মাজেৰে এক অস্পষ্ট কিন্তু স্পষ্টতর আকাৰত দেখা গ’ল এটি নাম—“চন্দ্ৰ”। যেন কেৱল ৰাজীৱেই তাক দেখিব পৰা, যেন কেৱল তেঁওৰেই সাক্ষী। নামটো দিগন্তৰ ওপৰত অলপ সময় থিয় থাকি উভতি গ’ল—পিছত কোনো শব্দ, কোনো কোলাহল নাছিল; মাত্ৰ গা-ছমছমোৱা এক নিৰৱতা।

ৰাজীৱ ঘৰলৈ উভতি আহি নিজৰ ৰেকৰ্ডাৰৰ শব্দ শুনিলে—সেই সময়ৰ, যেতিয়া তেওঁ শিলৰ কাষত বহি আছিল। আপাতদৃষ্টিত কিছু বিশেষ শব্দ শুনা নাযায়, কিন্তু ব্যাকগ্ৰাউণ্ডত এটা অলপ কঁপি থকা গঁগনি ধ্বনি থাকে, যেন কোনো মানুহে জোনাকত থকাৰ সময় উশাহ ল’লে। তেওঁ তাৰ মানে বুজিলে—চন্দ্ৰে নিজৰ উপস্থিতি মাত্ৰ ছাঁত নোখোলিলে; তেওঁ শব্দ, আকাৰ আৰু আকাশত নাম লিখি নিজক চিনাকি কৰিলে। এই প্ৰতীকৰ একেটা অৰ্থ আছিল—তেওঁ এতিয়া মুক্তিৰ দিশে আগবাঢ়িছে। তেওঁক সমাজে যি নামৰ কলংক দিছিল, তেওঁ সেয়া মচি পেলাব বিচাৰিছিল; আৰু যেতিয়া ৰাজীৱে সেই নাম উচ্চাৰণ কৰিলে, ছাঁটোৱে যেন সেই নামক পুনৰ আত্মসাৎ কৰিলে—স্বত্বা পুনৰুদ্ধাৰ কৰিলে।

এই ঘটনাৰ পিছত ৰাজীৱে সিদ্ধান্ত লৈলে—তেওঁ দীপ্তিৰ চিঠিখন, সেই পুৰণি কাকতৰ কপি, অজিত বৰ্মনৰ সাক্ষাৎকাৰ, আৰু সকলো প্ৰমাণ সংগ্ৰহ কৰি এখন তথ্যচিত্র বনাব। এই তথ্যচিত্রৰ নাম তেওঁ দিলে—“মুণ্ডাল ছাঁ: এটি আত্মাৰ চিনাকি”। আৰু ঠিক তাৰ আৰম্ভণিত, তেওঁ লিখিলে—“এই গল্প এটা ছাঁৰ নহয়, এটা সমাজৰ আত্মগ্লানিৰ, এটা ভুল বিচাৰৰ, আৰু এজন নামহীন মৃত্যুৰ পুনৰ নামকৰণৰ কাহিনী।” তথ্যচিত্রটো চলাৰ সময়, ৰাজীৱ একেবাৰেই শেষ অংশত দীপ্তিৰ শব্দবোৰ উদ্ধৃত কৰিলে—“যদি কেতিয়াবা পূৰ্ণিমাৰ পোহৰত কিবা ছাঁ ওলমি ৰয়… মই জানিম, সেয়া তুমি।” এই বাক্যৰে তাৰ ক্লিপটো শেষ হ’ল, আৰু বহুতে চকু লুকালে—কারণ ই কেৱল অতীতৰ সৈতে সাক্ষাৎ নহয়, ই প্ৰত্যেকেৰে ভিতৰতে থকা ভুল, ভয়, আৰু বিৰহৰ সৈতে মুখামুখি হোৱাৰ যাত্ৰা আছিল।

অধ্যায় ৮: দীপ্তিৰ দেউল

তথ্যচিত্রৰ মুক্তিৰ পিছত ৰাজীৱৰ জীৱন যেন এক উলমালক বতাহেৰে হেঁপাহ পূৰাই গ’ল। সংবাদ মাধ্যমত তাৰ ভূয়সী প্ৰশংসা হ’ল—কিন্তু তেওঁ জানিছিল, সেয়া কেৱল বাহ্যিক প্ৰতিক্ৰিয়া। সঁচা বিজয় হ’ল—এক আত্মা পুনৰ নিজৰ নাম লাভ কৰিলে। তথাপিও তেওঁৰ মনত এটা গভীৰ চিন্তা আছিল—দীপ্তিৰ বিষয়ে। দীপ্তিৰ ভাগ্য কি হ’ল? তেওঁ শেষত ক’লৈ গ’ল? তেওঁ কেতিয়াবা চন্দ্ৰৰ আত্মাৰ সৈতে পুনৰ মিলন ঘটাব পাৰিছিল নে? এইসব প্রশ্নই ৰাজীৱক শেষপৰ্যন্ত দীপ্তিৰ সন্ধানলৈ ঠেলি নিয়ালে। শিৱসাগৰৰ উত্তৰ-পশ্চিম দিশত, ‘অখণ্ডা ভৈৰৱ নগৰৰ’ এক পাহাৰীয়া গাঁওত তেওঁৰ খোজ পৰিল—যিখন গাঁৱে আজিও দীপ্তিক স্মৰণ কৰে ‘মন্দিৰত পিণ্ড দি থকা বিধবা’ বুলি।

তেওঁ দীপ্তিৰ কুঁহিপাত-আবৰি থকা ঘৰৰ ওচৰলৈ গ’ল, য’ত এখন সৰু তুলসীৰ থানৰ কাষত এগৰাকী বুঢ়ী মহিলা সেমেকি-সেমেকি পূজাৰ দীঘল ঘৰুৱা মন্ত্র আওৰাই আছিল। তেওঁৰ পিঠি দাঙি থকা হলেও, ৰাজীৱ বুজি গ’ল—সেয়া দীপ্তি। তেওঁ কোনো শব্দ নক’লে, দীপ্তিৰ পূজা শেষ হোৱাৰ অপেক্ষাত থাকিল। অবশেষত, দীপ্তিয়ে পিন ঘূৰি তেওঁক দেখিলে। এক নিমিষত দুয়োলৈ এক অলেখ বাক্য বিনিময় হৈ গ’ল, শব্দহীন। ৰাজীৱ বুকুৰ পৰা চন্দ্ৰৰ ছবি, সেই চিঠি, আৰু তথ্যচিত্রৰ এক কপি দীপ্তিৰ ওচৰলৈ দিলে। দীপ্তি ফালে-ফালে চালে, কিন্তু চকু দুটা ধৰি ৰাখিলে যেন, কাৰণ তেওঁৰ অশ্ৰু ইতিমধ্যে ওলাই গৈছিল। সেয়া কেঁচা কান্দোন নাছিল—সেয়া আছিল বহু বছৰ ধৰি জমা হৈ থকা এক উপশমৰ বৃষ্টি।

তেওঁ ক’লে, “তেওঁ আহিছিল, পূৰ্ণিমাৰ জোনত… মই জানো। মোৰ কাষত থিয় হৈছিল, মূৰ নাছিল, কিন্তু মই চিনিছিলোঁ… সেই নিৰবতা, সেই হাৱফাৱা, সেই গন্ধ।”
রাজীৱ ধীৰে ক’লে, “মই তেওঁৰ কথা জনাই দিছোঁ। সকলো জানে এতিয়া। তেওঁ মুক্ত।”
দীপ্তিয়ে মাথোঁ কঁপালে, যেন এক বিশ্বাস, এক গভীৰ শান্তিৰ স্পন্দন তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰলৈ সোমাই আহিল।
তেওঁ রাজীৱক সোধালে, “ঘৰখন এতিয়া শূন্যনে?”
রাজীৱ উত্তৰ দিলে, “হয়। ছাঁটো আহে নাহে, ক’ব নোৱাৰোঁ। কিন্তু যদি আহে, সেয়া আতংকৰ বাবে নহয়। হয়তো পূৰ্ণিমাৰ পোহৰত এখন ছাঁ থিয় থাকে, কিন্তু তাত হ’ব দীপ্তিৰ চিঠিৰ শব্দ, আৰু চন্দ্ৰৰ নাম—আকাশত লিখা।”

সেই দিনা দীপ্তিয়ে শিৱমন্দিৰত গৈ পূৰ্ণ পিণ্ডদান কৰিলে। কোনো শব্দ নোহোৱাকৈ, কোনো শঙ্খধ্বনি নোহোৱাকৈ, কেৱল এজনা বুঢ়ী বিধবা, এটা নামহীন আত্মা, আৰু এজন সাংবাদিক—এই তিনিজনে থিয় হৈ ইতিহাসৰ এক ক্ষত বন্ধ কৰিলে। তেওঁলোকে জানিলে—ভূত কেতিয়াবা পিশাচ নহয়, কেতিয়াবা সি হ’ব পাৰে এক অপূৰ্ণ মানবিকতা, এক অসমাপ্ত সত্য, এক মৰমৰ ছাঁ।

অধ্যায় ৯: ছাঁৰ চিঠি

পিণ্ডদানৰ পিছত মণিকান্ত বাটৰ ঘৰখন যেন অলপ সলনি হ’ল। আগে-পিছে যি ঠাণ্ডা নিস্তব্ধতাই ঘৰখনক ঘেৰাই ধৰিছিল, এতিয়া তাত আছিল এক অপৰিচিত উষ্ণতা—নতুনকৈ পোহৰ সিঁচা হোৱা যেন, ধূলিৰ মাজত উদ্যম সৃষ্টিৰ এটা স্পন্দন। ৰাজীৱ ঘূৰি আহি ঘৰৰ ভিতৰত দিন-মানৰ বাবে থাকিবলৈ লৈছিল—তেওঁ জানিছিল, এটা শেষ অধ্যায় বাকী আছে। চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ দেহ পোৱা নগ’লেো, তেওঁৰ আত্মা পূৰ্ণিমাৰ পোহৰত যেতিয়া একাদিন উপস্থিত হ’ব, সেয়া হয়তো প্ৰতিশ্ৰুতি পূৰণৰ শেষ ছাঁ হ’ব। পূৰ্ণিমাৰ আগৰ দিনা, ৰাজীৱ দৰ্জাৰ কাষৰ কেঁচা সিঁড়িখনত বহি নিজে লিখা তথ্যচিত্রখন পুনৰ চাই আছিল, যেতিয়া হঠাৎ তেওঁৰ চকু পৰিল দৰ্জাৰ তলত সৰি পৰা এখন কাগজত—নতুন কাগজ, আধুনিক কাগজ, যেন কোনোবাই বৰ্তমানতে সৰালে।

কাগজখনত কোনো প্রিন্ট নাছিল, মাথোঁ হাতৰে লিখা।
“পাঠকৰ বাবে—
যিজনে মোৰ কথা শুনিলে, ধন্যবাদ। মই কোনো দোষ কৰি নাছিলোঁ, মোৰ দোষ আছিল—মই মানুহৰ চোৱা পথত নাছিলোঁ। মই বিশ্বাস কৰিছিলোঁ স্বাধীনতা, জ্যোতিষ, সংগীত। আৰু মই ভাল পাইছিলোঁ দীপ্তিক। মই নাথাকিলেও মোৰ মৰম থকাই ৰ’লে।
সেয়া কোনো আত্মাৰ ওচৰলৈ পঠিওৱা চিঠি নহয়—সেয়া তোমালোকৰ বাবে। মোৰ ছাঁত যদি ভয় পাইছিলা, ভাবিবা—সেইটো আছিল মোৰ অশান্ত হুমুনিয়াহ। মই যাব খুজিছিলোঁ, কিন্তু তোমালোক চিনিব নোৱাৰা মৃত্যুৰ পথত মই ৰৈ গ’লোঁ। এতিয়া মই যাব পাৰিম।
—চন্দ্ৰ”

এই চিঠিখনে ৰাজীৱক স্তব্ধ কৰি দিলে। ক’ত পেলালে চিঠিখন? কিয় কেতিয়াও ঘৰত এই কাগজ দেখা পোৱা নগ’ল? কাক উদ্দেশ্য কৰি এই চিঠিখন পঠিওৱা? তেওঁ জানিল—এইটো কোনো খেয়ালী কাকত নহয়, এইটো শেষ স্বীকাৰোক্তি, এক ছাঁৰ পৰা লিখা শেষ পৃষ্ঠা, যিটো কেৱল তেওঁ পঢ়িব লাগিছিল। তাৰ পাছত, ৰাজীৱ ঘৰৰ কোণচাপত দীপ্তিৰ চিঠিখন ৰখা ঠাইখনত ইয়াক থ’লে, যেনো সময়ৰ ভিতৰত, শব্দৰ ওপৰত এক শেষ সাঁকো।

পূৰ্ণিমাৰ নিশা, ৰাজীৱ আকৌ ৰেকৰ্ডাৰ লৈ বহিল—এইবাৰ কিছুমান ডাঙৰ ৰেকৰ্ডিং লাইট, স্পীকাৰ, আৰু মাইক লগাই—যাতে ছাঁটো শুনিব পাৰে। ৰাতি প্ৰায় ১ বজাত, ঘৰৰ ভিতৰলৈ এটা জোনাকীয়া ধোঁৱাৰ দৰে সোঁত সোমাই আহিল—ছাঁটো, মূৰ নথকা সেই আকৃতি, এইবাৰ আলসুৱা নহয়, এক চঞ্চলতাৰে, যেন কিবা প্ৰকট কৰিব খুজি আহিছে। ৰাজীৱ আগবাঢ়ি গ’লে, আৰু পিন্ধি থকা মাইকত ক’লে—“তোমাৰ চিঠি পোৱা গৈছে, তোমাৰ নাম আজিও উঠি আছে, আৰু দীপ্তি আজিও তোমাক মৰম কৰে। তুমি যাব পাৰা, শান্তিৰে।”

সেই সময়, ঘৰখনৰ মূৰত থকা ডাঙৰ বঁটা-ঘড়ী এখন আপোনা-আপুনি বজিবলৈ ধৰিলে—যিটো বহুদিন ধৰি বন্ধ আছিল। ছাঁটোৰ সোঁতবোৰ গলি গ’ল, যেন ধোঁৱাৰ দৰে পলাই গ’ল, আৰু তাৰ পিছত ঘৰখনৰ ভিতৰত খালী হৈ থকা সময়ত ৰাজীৱ প্ৰথমবাৰ এটি হালধীয়া সুগন্ধ অনুভৱ কৰিলে—চন্দন আৰু ধূপৰ গন্ধ, যেন দীপ্তিৰ উশাহ আৰু চন্দ্ৰৰ শব্দ মিলি এখন নতুন সন্ধিক্ষণত মিলিত হ’ল।

অধ্যায় ১০: শেষ ছাঁ, নৱ পৃষ্ঠাৰ উজাগৰী

পূৰ্ণিমাৰ সেই নিশা চিৰকালৰ বাবে মণিকান্ত বাটৰ পুৰণি ঘৰখনৰ ধৰণী সলনি কৰিলে। দিন উজলি অহাৰ লগে লগে, ৰাজীৱে অনুভৱ কৰিলে—ঘৰৰ ঠাণ্ডা দেৱালবোৰ যেন অলপ উষ্ণ হৈ পৰিছে, যেন বহুবছৰৰ ধুলিৰ তলত ৰোৱা কোনো সঁচাই নিশা নিজকে উলিয়াই পেলালে। তেওঁ তেওঁৰ ৰেকৰ্ডাৰ, নোটবুক আৰু চন্দ্ৰৰ চিঠিখন মুঠি বান্ধি ঘৰখনৰ আঁতৰুৱা চৌবাৰীটোত বহি থাকিল। দৰ্জাৰ ওপৰৰ বটগছটোত এবিলাক চৰাই চিঞৰি উঠিছিল—এই পাহাৰীয়া অঞ্চলত বহুদিন ধৰি শুনা নাযোৱা গান। ৰাজীৱ জানিছিল, ছাঁটো আহি নাহে, বা গুচি গ’ল—সেয়া মাত্ৰ আংশিক সত্য। চন্দ্ৰ বৰ্মনৰ আত্মা হয়তো চিৰশান্তিৰ দিশে গৈছে, কিন্তু তেওঁৰ দৰ্শনৰ স্মৃতি, তেওঁৰ ন্যায়ৰ স্বৰ, আৰু দীপ্তিৰ অপৰিসীম প্ৰতীক্ষা—এই সকলোবোৰ মাটিৰে মিহলি হৈ এই ঘৰৰ এঠাই হৈ পৰিছে।

তেওঁ ঘৰৰ ভিতৰত দীপ্তিৰ চিঠিখন আৰু চন্দ্ৰৰ শেষ ছাঁৰ চিঠিখনক এখন কাঠৰ বাকচত লগাই তাৰ ওপৰত লিখিলে—“অপূর্ণ যাত্ৰাৰ পূৰ্ণ বিনিময়”। তাৰ পিছত তেওঁ স্থানীয় বিদ্যালয়ত এগৰাকী শিক্ষকক অনুৰোধ কৰিলে—এই স্থানটোক এখন স্মৃতিস্তম্ভ হিচাপে সংৰক্ষণ কৰিবলৈ, যেন নতুন প্ৰজন্ম জানে, সত্য কেতিয়াবা ধ্বনিৰ আগতে ছাঁ হৈ ওলায়। আৰু সেয়া যদি কোনোবা সত্য-অনুসন্ধানীৰ ওচৰ পাওঁতালৈ আহে, তেন্তে সেই ছাঁয়ে কিবা কৈ যাব খোজে।

মাহ দুয়েকৰ পাছত, “মুণ্ডাল ছাঁ” নামৰ তথ্যচিত্রটো দেশ-বিদেশৰ ফিল্ম উৎসৱত প্ৰদৰ্শিত হ’ল। বহু সমালোচকে একে কথাই ক’লে—এইটো কেৱল এক অতিপ্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ কথা নহয়, এইটো এজন মানুহৰ নাম উদ্ধাৰৰ যাত্ৰা, এইটো সাংবাদিকতা, মানৱতা আৰু বিচাৰৰ এক গভীৰ কাব্য। ৰাজীৱ তথাপিও, গোপনে শিৱসাগৰলৈ ঘূৰি আহিছিল; পূৰ্ণিমাৰ নিশা তেওঁ দীপ্তিৰ ঘৰৰ ওচৰৰ পাথাৰত বহি থাকিল, আৰু জোনাকৰ পোহৰত বহি দীপ্তিৰ লগত চুপে চুপে চাহ খালে। দুয়ো জানিছিল, কিবা শেষ হ’ল—এক ডাঙৰ গাঁথা, যিটো মাটিৰ ভিতৰত পৰা থাকিলেও সময়ত সুঁৱৰি উঠে।

শেষ নিশা ৰাজীৱ তেওঁৰ নোটবুকৰ শেষ পৃষ্ঠাত লিখিলে—
“চন্দ্ৰ নামটো এতিয়া পুনৰ উচ্চাৰিত হ’ব পাৰে। যিসকল গালি দিছিল, সিহঁতে এতিয়া চুপ। যিজন চাইছিল, তেওঁ মুক্ত। যিজনে লিখিছিল, সেয়া শান্ত। ছাঁবোৰ আটাইতকৈ আগতেই খঙ নোহোৱা শব্দ।”
এই নোটটোৰ পৃষ্ঠাত মাটিৰ দাগ পৰি থাকিল। কোনো ছাঁ নাছিল, কিন্তু শব্দ আছিল।
আৰু সেই শব্দই যেন আহি ক’লে—
“ধন্যবাদ।”

সমাপ্ত