বাহৰীয়া বতাহ

অৰুণাভ বৰা

বিহাৰৰ শেষ মাহ। তামোল গছৰ তলত ৰহিমা বহি আছিল, চকুত অলপ বিষন্নতা, অলপ আশাৰ ৰঙ। ওচৰৰ গাঁৱখন, বৰমুৰীয়া, বৰ ঢপৰ শব্দত আজিও যেন এজাক হেঁপাহ কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে। ১৮ বছৰীয়া ৰহিমা কেতিয়াবা নিজকে এজাক বতাহ বুলি ভাবে—যি ওলাই আহে কিন্তু ক’লৈ যাব, সেইটো নিজেই নাজানে।

গাঁওখনত নতুন আহিছিল এজন ল’ৰা—নয়ন। গুৱাহাটীৰ পৰা আহিছে, কলেজ পঢ়ি ফুৰি ইমান দূৰ আহিব বুলি কোনে ভবা! ককাইদেউয়ে তেওঁৰ ফটোগ্ৰাফিৰ কামৰ বাবে তাক কলে। নয়নে কেমেৰাৰ পৰা ঘূৰি ঘূৰি ফটোগ্ৰাফ লয়, কিন্তু ৰহিমাৰ ফটো লোৱাৰ সময়ত তেওঁ যেন অলপ বেলি বেছি ৰাখে।

“তুমি এনেকুৱা পাহাৰীয়া মুখ ক’ত পালা?”—এদিন নয়নে সুধিলে।

“এই মুখত পাহাৰ আছে নেকি?”—ৰহিমাই অলপ লাজতে হাঁহিলে।

“তুমি নিজেই পাহাৰ। শান্ত, বৰষুণীয়া”—নয়নৰ উক্তিৰ পিছতেই ৰহিমাৰ বুকু খহি পৰে।

নয়ন গাঁওখন ফুৰি ফুৰি ছবি তোলে—নদীৰ, বালিচৰৰ, ধানখেতিৰ। ৰহিমা তেওঁৰ সঙ্গী হয়, শিপিন লৈ হাঁটে, কেতিয়াবা পাত লৈ মুখ ঢাকে। আৰু এনেকৈয়ে—জানিব নাজানিবতে—এটা সম্পর্কৰ গৰ্ভপাত হয়।

এদিন সন্ধিয়া, গাঁওখনৰ ঈদৰ মেলাৰ পৰা ঘূৰি আহি ৰহিমাই পালে—নয়নে তেওঁৰ সৈতে তোলা ফটোৰ এখন মুকলি কৰি চাইছে। ফটোখনত ৰহিমাৰ চকু দুটিত ৰঙা বৰষুণ, পেছত গামোচা উৰুৱা ছাঁয়া।

“তুমি জানানে, মই কেতিয়াও এনেকুৱা চকু দেখোনে নাছিলো”—নয়নে ক’লে।

“চকু কোনোটো?”—ৰহিমাই সুধিলে, মুখে হাঁহি লুকুৱাই।

“যিটো চকুত বতাহ গুঞ্জৰ কৰে।”

তেতিয়াৰ পৰা নয়ন ৰহিমাক ‘বতাহ’ বুলি মাতে। বতাহ—যিয়ে আহে, চুই যায়, কিন্তু থাকি নাযায়।

সঁচাকৈয়ে, গাঁওখনৰ সকলো লোকে লক্ষ্য কৰিছে—নয়ন আৰু ৰহিমাৰ মাজত একোবা এটা হৈছে। পিছে, কথাবোৰ কোৱা নহয়। গাঁওখনে সদায় চুপচাপ সাক্ষী হয় এনে প্ৰেমৰ, যিবোৰৰ গতি থাকে, গন্তব্য নাথাকে।

এদিন ৰহিমাই সুধিলে—“নয়ন, তুমি গুৱাহাটীৰ ল’ৰা, মই বৰমুৰীয়াৰ। এই দুয়ো কেতিয়াবা একে হ’ব পাৰে নেকি?”

নয়ন অলপ সময় চুপ হৈ থাকিল। পিছত ক’লে—“বতাহতো গাঁও-চহৰ নেজানে। জানে মাথোঁ অনুভৱ।”

এই উত্তৰে ৰহিমাই প্ৰথমবাৰ নহয়, বহুবাৰ চকুপানী গোপনে লুকুৱাইছে। এইবাৰ মাথোঁ মাত নোহোৱা চকুত—একটা চুম্বক বনালে।

সন্ধিয়াৰ ধূপৰ দৰে সময় বয়ে গ’ল। নয়নে শেহতীয়া ফটো এখন ছাঁপিলে—নাম দিলে ‘বাহৰীয়া বতাহ’। চহৰলৈ উভতিবলৈ দিনতিনিখন বাকী। আৰু এই তিনিদিনত, প্ৰেম, বিয়োগ, আশা, ভয়—সকলো যেন একেলগে গাঁথি দিছে এই দুজনক।

তৃতীয় দিনৰ পুৱা, নয়নে ক’লে—“মই তোমাৰ লগত এই গাঁৱতে থাকিম।”

ৰহিমাই হাঁহি ক’লে—“বতাহ যদি থমকি থাকিব বিচাৰে, গছ হ’ব লাগে। তুমি গছ হ’ব পাৰানে, নয়ন?”

নয়ন চুপ। উত্তৰ নাই। মাথোঁ চকুৰ ছাঁয়াত এটা দূৰত্বৰ আভাস।

***

তিনিদিনীয়া সেই সময়খিনি যেন ৰহিমাৰ জীৱনৰ সকলো সেউজী আছিল। যদিও নয়নে ক’লে যে তেওঁ থাকিব, ৰহিমা জানে—চহৰৰ ল’ৰা, ফটো তোলা, অনলাইন এক্সিবিচন, একাডেমিক কনফারেন্স—এইবোৰৰ মাজত ‘বৰমুৰীয়া’ এটা বোকা সপোনহে হ’ব পাৰে। তেতিয়াও হৃদয় মানে জানে নে?

ঐদিন ৰাতিপুৱা, গাঁওখনত বতাহ সৰুকৈ ফুৰিছিল। ৰহিমা আৰু নয়নে একেলগে পুৱাৰ সূৰ্যটো চাইছিল ডাঙৰ বাঁহজোপাৰ আঁৰত। নয়ন নিজৰ কেমেৰা তুলিলে—আৰু ৰহিমাক ক’লে—“এইটো মোৰ শেষ ফটো। তোমাৰ চকু, আৰু পেছত বতাহ।”

“মোক তুলি তুমি কি দেখিবা?”—ৰহিমাই অলপ কাঁহি হাঁহিলে।

“চকুতে যি জোলোঙা থাকে, তাক। মই দেখিছো, সেই জোনাকত তোমাৰ বুকু কান্দে।”

এইবাৰ চকুপানী লুকুৱাব নোৱাৰিলে ৰহিমা। নয়নে কেমেৰা নামালে। সময় থমকি ৰৈ থাকে যেন। গাঁওখনৰ কল-বেলিৰ শব্দ হঠাৎ বন্ধ হয়। সঁচাকৈয়ে—যিবোৰ কথা কোৱা নহয়, সিহঁতে বেছিকৈ পুৰণি হয়।

নয়নে ৰহিমাৰ হাতটো ধৰি ক’লে—“মই কোনো কথা দিব নোৱাৰোঁ। কিন্তু মই জানো—তুমি মোৰ ভিতৰত পুৰি ৰ’বা।”

ৰহিমাই হাত আঁতৰালে। ক’লে—“মই নহয়, মই মাথোঁ বতাহ। আৰু বতাহ কেতিয়াও ভিতৰত ৰ’ব নোৱাৰে। কেতিয়াবা ওলাই যায়, কেতিয়াবা গুম হয়। বতাহে আপোন গতিৰে ফুৰে। তাক ধৰা নাযায়।”

তেওঁ অলপ দূৰৈলৈ আগবাঢ়ি গ’ল। বাঁহজোপাৰ পাছফালে। নয়ন চাই ৰ’লে। হঠাৎ অলপ পিছফালৰ পৰা মাত এজাক আহিল—“নয়ন, তোমাৰ ফোন বাজিছে।”

তেওঁ উভতি গ’ল। ফোনটো তেওঁৰ মাকৰ আছিল।

“তোৰ কাম শেষ হ’লনো? তোক বৰডাঙৰ এক্সিবিচনত চান্স পাইছে। তিনিদিনৰ ভিতৰত আহিব লাগিব। গুৱাহাটী যোৱা মানেই সুযোগ। ভাবি চিন্তা কৰ।”

নয়নে ফোনটো বন্ধ কৰিলে। তেওঁ জানে, গুৱাহাটীৰ ক’লা-পোহৰ, আৰ্ট গেলাৰী, প্ৰজেক্ট, সপোন—এইবোৰেই তেওঁৰ বাস্তৱ। কিন্তু এই বাঁহজোপাৰ মূৰত বহি থকা ৰহিমাৰ চকুখিনিত তেওঁ একো অকল্পনীয় বস্তু পাইছে। যেন নিজৰে এটা ছাঁয়া।

বিকেলত তেওঁ শেষবাৰৰ বাবে ৰহিমাৰ ঘৰলৈ গ’ল। গেটৰ ওচৰত ৰহিমা থিয় আছিল। তিৰতাৰ লাল ওড়নাত সূৰ্যটো ধৰি আছে যেন। নয়নে ক’লে—“মই যাবলৈ আহিছোঁ।”

“মই জানো”—ৰহিমাই উত্তৰ দিলে।

“মই—মাফ কৰা। মই কিবা প্ৰতিশ্ৰুতি দিব পৰা নাই।” নয়নে অলপ লাজেৰে মুখ হেঁপাহেৰে চালে।

“প্ৰেম প্ৰতিশ্ৰুতি বিচাৰে নে? মিছা। আমি জানোঁ, তুমি থাকিব নোৱাৰা। মই কেতিয়াও আশা কৰা নাই। কেবল চাইছিলোঁ—তুমি মোক মই যেন হ’ম দিয়া।”

এইবাৰ নয়নে চকুৰ কোণত পানী আনে। বুজি পায়—এই গাঁওকণী, এই মৰমকণী, এই সৰু কথাবোৰেই মানে।

তেওঁ আগবাঢ়ি ৰহিমাৰ কাণত ফুচিয়ালে—“তুমি যদি বতাহ হও, মই জানো, মোৰ শ্বাসত তুমি থাকিবাই। মই কেতিয়াও তোমাক এৰিব নোৱাৰোঁ। তুমি উৰি যা, মই প্ৰতীক্ষা কৰিম—যেতিয়া বতাহ আহে।”

ৰহিমাই হাঁহিলে—অলপ, নীৰৱতাৰে। চকুত ৰ’লে এফাল জোলোঙা—আকাশৰ সূৰ্যবোৰ মুঠিৰ ভিতৰত ধৰি থকা যেন।

পাছদিনেই নয়ন গাঁও এৰিলে। আৰু ৰহিমা? সেয়ে হ’ল এক বতাহ—যি প্ৰতি বছৰৰ ব’হাগত উফৰি আহে।

***

চাৰি মাহ পাৰ হ’ল। বৰমুৰীয়া গাঁৱত এতিয়া শীতৰ ওম। ধান কটা শেষ, উৰুলি ফুকাৰ মাজেৰে গাঁওখন পুনৰ শান্ত। ৰহিমাৰ চকুৰ তলত এতিয়া একেলগে দুখ আৰু স্থিৰতা—যেন নয়ন নামৰ এজনী বতাহ আহি উৰুৱাই থৈ গ’ল তেওঁৰ বুকুৰ সকলো পাত।

তেওঁ এতিয়া টোলঘৰৰ ওচৰত বাচল ল’ৰা-ছোৱালীৰে কাম কৰে—তেওঁলোকক কপোৰ সিয়াই, শিকায় কেনেকৈ হাতৰ জিনিস বানাব পাৰি। ৰহিমাৰ হাতত কোনোদিনে কলম নহ’ল, কিন্তু মনটো আছিল এক ৰং-পেনচিলে ভৰা খাতা।

এদিন, বাৰিটা বাজি আছিল। পকেটত ফোন নাই, হঠাৎ ক্ৰমাগত দুবাৰ ঘণ্টি বজাৰ দৰে মূৰৰ ভিতৰত বাজিল—“টক… টক…”

তেওঁ বাহিৰলৈ উভতি চালে—নয়ন! নহয়, কেউজন আহোন। খালি চিঠি এটা, গেটৰ কাঁধত থোৱা। কেৱল ৰহিমাৰ নামত।

ৰহিমা,

মই গুৱাহাটীতো বতাহতে তোমাক বিচাৰো। তোমাৰ নিচিনা চকু মোৰ কেমেৰাৰ লেন্সত কোনোদিনে ধৰা পৰা নাই।

জানোনে, মই তোমাৰ নামত এটা প্ৰতিযোগিতাত ফটোখন পঠিয়াইছিলোঁ—‘বাহৰীয়া বতাহ’। সেইটো প্ৰথম পুৰস্কাৰ পাইছে। সেয়া শুনি মই কান্দিলোঁ। কাৰণ তোমাৰ প্ৰেমেৰে যি ছবি সাঁচিছিলোঁ, তাক সঁচা বুলি বিশ্বে মৰ্ম বুজিলে।

মই জানো, ইমেইল, চেট, ফেচবুক—এইবোৰে আপোন হোৱা নাযায়। কিন্তু মই চিঠিৰে এই বতাহটো উৰাই দিলোঁ—জানো যদি হৃদয়ৰ কাষ চুই যায়।

বতাহ যদি ঢাপ দি আহে, জানিবা—সেইটো মই।

–নয়ন

চিঠিখন পঢ়ি ৰহিমাৰ চকুপানী ৰ’ব নোৱাৰিলে। গাত বৰফৰ দৰে গৰম লাগিল, আৰু ওচৰৰ বগাই পাতবোৰ কঁপিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ চিঠিখন বুকুত চেপি ধৰি থিয় হৈ থাকিল—দীঘল সময়।

বাৰান্দাত বহি থাকোতে পেছৰফালৰ খেতিৰ পৰা আহিল পিন্টু—ল’ৰাজন যাক ৰহিমাই সদায় অলপকৈ মিঠাকৈ গালি দিয়ে। সি ক’লে—“দিদি, তুমি কেতিয়াবা কোনোবাইৰ বাবে কপোৰ বানাও নে? মানে—নহ’লে মোৰ মাক ক’লে, তুমি নতুন ফটোত উঠিছা বুলি চাবত দেখিছে।”

“মই?”—ৰহিমা আচৰিত।

“হয় দিদি! শেহতীয়া ফটো চাইছে মানুহে। সেয়া তোমাৰেই ফটো—এনে বুলি কয় গাঁওখনতে।”

চকু জ্বলি উঠিল। তেওঁ বুজি পালে—নয়ন তেওঁৰ ফটোখন বিশ্বৰ আগত ৰাখিছে। আৰু সেই ঠাইত তেওঁ নহয়, এখন অনুভৱ ঠিয় আছে—যি কোনো ফিল্টাৰ নাই, কোনো অলংকাৰ নাই। সঁচা।

তেওঁ ৰাতিপুৱা চিঠিখন অলপ পাহাৰ ওচৰত বান্ধি দিলে—এক পুৰণি গছত, য’ত বতাহ সদায় খেলে। যেন উভতি আহোঁত জানে।

গাঁওখন জানে—এজন ল’ৰা আহিছিল, এখন ছবি লৈ গ’ল। কিন্তু ৰহিমা জানে—এজন নয়ন আহিছিল, আৰু এখন চিঠি এখন বতাহৰ দৰে বুকুত সোঁৱৰণ হৈ ৰ’ল।

***

পুৱা ৰহিমাৰ হাতত আছিল এখন কাঁচি, এখন ধুতিৰ পৰা টুকুৰা কাটিছিল তেওঁ, ঠিক সেইবোৰ কেচুৱা ল’ৰা-ছোৱালীক দিনত গুজি গুজি ঘূৰণি বানাবলৈ দিছিল। কিন্তু মনটো আন ক’ত—নয়ন পঠিওৱা সেই চিঠিখনত। চিঠিখন চৌপাশে পোহৰ এটাই যেন ধৰি ৰাখিছিল, যিটো ৰাতি জ্বলি থাকিলেও, পুৱাই থুপথুপ কৰি বুকুত পৰা বৰষুণৰ দৰে লাগিছিল।

আজি নতুন কথা হ’ল। গাঁওখনৰ প্ৰাইমাৰী স্কুলৰ শিক্ষকে ৰহিমাক মাতিছিল—তেওঁ এবছৰীয়া কেইজন বাচলৰ আঁক-বুক কামৰ এক্সিবিচনত যোগ দিবলৈ প্ৰস্তাব কৰিছিল। কিন্তু যি কথাই ৰহিমাক জীপ-পৰি দিলে, সেয়া আছিল—নয়নৰ নাম।

“এই প্ৰতিযোগিতাটো আয়োজন কৰিছে নয়ন শৰ্মাই, তুমি তেনেই জনা? এতিয়া ফটোগ্ৰাফি আৰু গাঁওৰ উন্নয়ন লৈ কাম কৰে। গুৱাহাটীৰ NGO ‘বাতাস’ৰ ফাউণ্ডাৰ।”

“বাতাস?”—ৰহিমাৰ গল শুকাই গ’ল। নয়নে যিটো শব্দ তেওঁৰ বাবে বাছি লৈছিল—তেওঁ সেইটো নামেই তেওঁৰ সংগঠনলৈ দিছে।

চকুপানী সাৱটি ৰাখি তেওঁ সম্মতি দিলে—”যাম, শিক্ষকালি।”

প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হ’ল। এবিধ সেউজীয়া বস্ত্ৰ, যি তেওঁ নিজে বানালে—পিছত কাঁইটৰ দৰে বুটাম। চকুতে সৰু পোহৰ, বতাহে আঁহি চুলিত খেলা কৰে। সেই দিনটো তেওঁ কিয় যে ভয় খাই আছিল, সেইটো জানে। হৃদয়ত সদায় এক সংশয় থাকে—যদি তেওঁ মোক পাহৰি গ’ল?

গুৱাহাটী। শীতল বতাহত কঁপালে চকু, কিন্তু নয়নক দেখা নাই। ভিতৰখন শূন্য যেন। কিন্তু এইবাৰ, তেওঁ কঁপাৰ মাজতো দিছিলে তেওঁৰ বাচলবোৰৰ কাম—হাতৰ পুতলা, ঢৌ বোনা আঁচল, আরু কিছু হৃদয়ৰ কথা।

এজন মহিলা ওলাই আহিল মঞ্চৰ পৰা। ক’লে—“এই প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰাই আৰম্ভ হ’ল ‘ভয়ৰ গাঁও, মৰমৰ ছবি’—এখন ফটোগ্ৰাফ আৰু সৃষ্টি-মেলা। আৰু এই বাৰ, এটা বিশেষ উপহাৰ—মিছ ৰহিমা বেগমৰ কাম—আমাৰ ‘নয়নহীন ফটো’ বিভাগত বিশেষ মান্যতা লাভ কৰিছে।”

সমগ্ৰ শ্ৰোতালয়ত তালি। কিন্তু ৰহিমা মাথোঁ আঁতৰি পৰিল। নয়ন—তেওঁ নাই।

সন্ধিয়াৰ আগতে ৰহিমাই ওলাই গ’ল। পথেদি গৈ আছিল, মাজতে এক ফটো গ্যালাৰিৰ ওচৰত ৰ’লে। ওচৰ চোতালত থকা ফটো—তেওঁক দেখা গ’ল। পেছত গাঁওৰ ধাননি, আৰু মুখত শীতল হাঁহি। নিচে লিখা:
“বতাহ কোনোবাই চিনি পায়—যেতিয়া নিজে তেওঁৰ ভিতৰত হোৱাৰ সাহস পায়।” —N.S.

তেওঁ চকু থমকি ৰখালে। ন-ছেকেণ্ড, ন-হৃদস্পন্দন।

পিছফালৰ পৰা এজন মাত ক’লে—“মই ভাবিছিলোঁ তুমি নাহিবা। কিন্তু বতাহটো আহিল। হয়তো হোৱাটো এয়া আছিল।”

নয়ন। ওফালে পিন্ধা সৰু সোয়েটাৰ, চকুত আগৰ নিচিনাই প্ৰেম, পিনে অলপ লাজ।

“মই তোমাক প্ৰতীক্ষা কৰিছোঁ”—নয়নে ক’লে।

“তুমি মোক আঁকি ৰখা ফটোখনত পাইছা, নয়ন। মোৰ ঠিকনা… বহুত আগতে তুমি জানিছিলা।”

চুপ। পিছত হাঁহি। হৃদয় যেন এখন কেমেৰা—আৰু সেই মূহূৰ্তটো চিৰদিনৰ ফটো।

***

নয়নৰ হাতত এখন কাগজ। তাত লেখা আছিলঃ
“ৰহিমা—‘বতাহ’ নামৰ এজনী ল’ৰা কেতিয়াবা তোমাৰ বাবে গছ হ’ব খুজিছিল। এতিয়া সেই গছৰ পাতত তুমি ওঁঠ সুমাই উশাহ ল’ব পাৰা।”

ৰহিমাই হাঁহিলে, কিন্তু সেই হাঁহিৰ আঁৰত এটা লাজ, এটা উজানপানীৰ দৰে ধুনীয়া ভয়। তেওঁ আৰু নয়ন—দুয়ো একেলগে আহি আহি গগনৰ ফটোগ্ৰাফ মিউজিয়ামখনত সোমালে। ইয়াত তোলা ফটোবোৰ, গাঁওৰ শিশু, পানীত খেলা কাকতীয়া, গৰাখুটিৰ গছত উঠি থকা ৰহিমা—সেইবোৰ সৰল ৰূপত থিয় দিছিল।

“তুমি জানানে, এইবোৰ ছবি মই তুলি আছিলোঁ, কিন্তু কোনোদিনো ভাবোনে নাছিলোঁ যে সেইবোৰত মই নিজেই হেৰাই যাম?”—নয়নে ক’লে।

“কাৰণ তুমিতো ফটোগ্ৰাফাৰ। কিন্তু মই আছিলোঁ ছবিখনত।”—ৰহিমাই নিজৰ কণ্ঠেৰে ক’লে।

তেওঁলোকে ওলাই আহি এখন বেঞ্চত বহিলে। সন্ধিয়াৰ তৰাল বতাহত ৰহিমাৰ ওড়না ফুৰি ফুৰি নয়নৰ মুখ চুই গ’ল। নয়নে ধৰি দিলে, আকৌ এপলক চাই থাকিলে—চকুত একেটা গম্ভীৰতা, যিটো মাত্ৰ সত্য ভালপোৱা এনেকৈ কঢ়িয়াই আনে।

“তুমি ভাবা, এই গুৱাহাটীত আমি থাকিব পাৰিম নে?”—নয়ন সুধিলে।

“গুৱাহাটীতো বতাহ থাকে। কিন্তু গাঁওৰ দৰে চুপে চুপে বাট চাই নাথাকে।”—ৰহিমাই উত্তৰ দিলে।

“তুমি থাকিবা?”—এইবাৰ নয়নৰ মাত কঁপাল।

“থাকিম। কিন্তু সেইটো যদি তুমি ‘প্ৰেম’ বুলি নাম দিয়া আশা নহয়, সেইটো যদি মাথোঁ একেটা উশাহ, যিটো বতাহৰ দৰে যায়, কিন্তু কেতিয়াবা চকুলোৰে ওলাই আহে—তেতিয়া।”

নয়নে একমুৰীয়া চকু মেলি ৰহিমাক চালে। তেওঁ জানে—এই ছোৱালী কোনো চেলুলয়ড ছবি নহয়, কোনো প্ৰকল্প নহয়—সেয়া এজন জীৱন্ত অনুভৱ।

তেওঁ ওচৰলৈ আগবাঢ়ি, অলপ চেপি ৰহিমাৰ হাতটো ধৰিলে। চোকা ঠাণ্ডা তৰাল হাওঁফাওঁ বুকুত টোকা মাৰে।
“ৰহিমা, তোমাৰ নামটো মই প্ৰতিটো হাওঁফাওঁত শুনিছোঁ। মই জানো, মোৰ জীৱনত যদি কেতিয়াবা শান্তি আহে, সেইটো মাথোঁ তোমাৰ বাহৰীয়া উশাহৰ সৈতে।”

ৰহিমাই অলপ তললৈ চাই থাকিল। গালত মিঠা ৰঙা জুই। চকুত থুপা থুপা জোন।

“তুমি যদি ভাবা, বতাহ থাকে মাথোঁ পাহাৰত, তেন্তে ভুল। বতাহও ইচ্ছা কৰে গছ হ’ব, ঘৰ হ’ব, উশাহ হ’ব। মই সেই উশাহ।”

“আৰু মই সেই গছ—য’ত তুমি চিৰকাল জুৰি থাকিব পাৰা।”

তাৰ পিছৰ সময়টো—নীৰৱ। সুধা নথকা, বুলি নথকা, কেবল এজাক বতাহ—চকুৰে চকুৰে ফুৰি ফুৰি দুইজন মানৱক একত্ৰ কৰে।

সন্ধিয়া সিদিনা গুৱাহাটীৰ সকলো পোহৰৰ মাজেৰে দুটা মানৱৰ গল্প পাতি থাকে—নয়ন আৰু ৰহিমা—এজন ফটোখনৰ পিছত লুকা প্ৰেম, আৰু এজন উশাহ হৈ উঠা বতাহ।

***

আজি গুৱাহাটীৰ একান্ত এটি পাৰত, য’ত নদীজনী ঢৌয়ে ঢৌয়ে বতৰ সলাবলৈ ওলাইছে, সেয়া সদায় নহয়, কিন্তু আজি নিশা যেন বতাহ উজাই গৈছে—এজাক উশাহ লৈ।

নয়ন আৰু ৰহিমা, দুয়ো এখন ঘৰৰ সামগ্ৰী চাই থাকিল। এবিধ সেউজীয়া কঁঠাল পাটিৰ মাদুৰ, দুজনৰ পছন্দ। দোকানদাৰজনে সুধিলে, “নতুন ঘৰ নেকি?”
নয়নে অলপ থমকি ক’লে—”হয়, ঘৰৰ ঠিকনা এখন বনাব খুজিছোঁ, য’ত ঠিকনা মানে মাথোঁ এটি নাম নহয়—এটি অনুভৱ।”

ৰহিমাই লাজেৰে ওচৰলৈ চাই হাঁহিলে।
“এইবাৰ হ’লে ঘৰৰ ঠিকনা?”—তেওঁ সুধিলে।

“হয়। তুমি আছা—সেই যথেষ্ট। ঠিকনা বুজা মানে হ’ল, তুমি ক’ত উশাহ লোৱা।”
নয়নৰ মাত সৰু, কোমল।

তেওঁলোকে এখন সৰু ঘৰত উঠিবলৈ ঠিক কৰিলে—দক্ষিণ গুৱাহাটীৰ এটি ডাঙৰ বাঁহজোপা লাগতিয়াল এলেকাত। বাহিৰত এটি তুলসীৰ পকা, কাষত এটি বগা বেঞ্চ, আৰু ভিতৰত এখন খালি জুৰি ৰখা খৰিকাজীয়া ভাঁহ।

নয়নে নতুন ঘৰৰ এখন দেৱালত ৰহিমাৰ এখন ছবি লগালে—সেইখন, য’ত গামোচা ওলমি থকা অৱস্থাত ৰহিমাই ঢৌ বতাহলৈ মুখ ঘূৰাইছিল। নিচে লিখা—”এইটো মোৰ ঠিকনা।”

“ঘৰৰ নাম কি হ’ব?”—ৰহিমাই সুধিলে।

“বাহৰীয়া বতাহ।”—নয়ন চকুত হাঁহি লৈ উত্তৰ দিলে।

তেওঁলোকে এদিন বাচলবোৰক ঘৰলৈ আমন্ত্ৰণ কৰিলে। পিন্টু, টিনা, আৰু দুখন খোপা বান্ধি অহা মালতী—সকলো আহিল। তেওঁলোকে লগত লৈ আহিছিল এখন আঁকা কাগজ—য’ত বগা ঘৰ, সেউজীয়া ওচৰ-পৰ, আৰু ওপৰত লিখা—”আমাৰ দিদি-জিজু”

ৰহিমা চকু মচিলে। নয়নে গা চাপৰি ক’লে—”এই ঘৰত মই নাজানো কিমান দিন থাকিম, কিন্তু তুমি থাকিবা—সকলোৱে তোমাক চিনিব—তোমাৰ কামেৰে, আৰু তুমিও জানিবা, তুমি এই ঠাইৰ আকাশ।”

তেওঁলোকে খাবলীয়া ভাত বানালে, তিলৰ পিঠা, আৰু এখন ফটো তুলি সোণাৰ ফ্ৰেমত ৰাখিলে।
নয়ন ক’লে—”এইটো আমাৰ প্ৰথম দেউল—তোমাৰ হাঁহি আৰু মোৰ ক্যামেরা।”

“হাঁহিয়ে দেউল নে?”—ৰহিমাই সুধিলে।

“হয়। হাঁহি মানে বিশ্বাস। হাঁহি মানে ঘৰ।”

সেই ৰাতি, বাঁহজোপাৰ তলত বহি, দুয়ো জোন চাই আছিল। ৰহিমাই সুধিলে—”যদি কোনেদিনো আমি আঁতৰি যাওঁ, ঘৰৰ ঠিকনা হেৰাই যায় নেকি?”

নয়নে সৰু শব্দেৰে ক’লে—”না, যদি ঘৰৰ ঠিকনাত তুমি থোৱা, তেন্তে ঠিকনা কেতিয়াও হেৰুৱাই নাযায়।”

***

ঘৰটোত এতিয়া বতাহ কমেও উশাহ থাকে। ৰহিমা ৰন্ধন ঘৰত থাকে, নয়ন দেউলত। দুয়ো একেলগে নহ’লেও ঘৰৰ প্ৰত্যেকটো কণিকাত দুয়োৰো সোঁত। সেইটো মাথোঁ প্ৰেম নহয়, যেন ছাঁ-পোহৰৰ সহবাস।

এদিন ৰাতিপুৱা, ৰহিমা চৌকাঠত এখন কাগজ পেলোৱা দেখা পালে। খোলাতেই লিখা—“তোমাৰ বাবে, মৌনতাৰে।”

চিঠিখনত লিখা আছিল—

“ৰহিমা,

আজি বহুদিন হ’ল মই তোক ‘বতাহ’ বুলি নেমাথোঁ। তই এতিয়া মোৰ শৰীৰৰ প্ৰতিৰোধ, মোৰ মনৰ শান্তি।

মই কেতিয়াবা ভাবো, তোক কোৱা বহু কথা মই নকৰিলো—তই কেতিয়াবা কিমান উচুপি কাঁদিছিস, মই জানো। কিন্তু তই কোৱা নাছিলি, মাথোঁ মোৰ ওচৰত ৰ’লি। সেইটো ‘প্ৰেম’ হ’ল—যিটো মাত নোহোৱা, কিন্তু চিঠি হৈ ওলায়।”

“তই যদি কেতিয়াবা ঘৰ এৰি যাবি, মই বুজিম—তই বতাহ হ’লি। কিন্তু যদি থকাস, জানিবি—মই গছ হ’লো।”

–তোৰ, নয়ন”

চিঠিখন পঢ়ি ৰহিমা একো নক’ল। সেইবাৰ তেওঁ উত্তৰ দিল, কিন্তু মুখেৰে নহয়—একখন কাপোৰৰ টুকুৰাত নিজে সোৱা সুতিৰে চিঠিখন সেলাই কৰিলে।

“নয়ন,
মই জানো—তই মোক ‘ঘৰ’ বুলি চিন্তাস। কিন্তু জানিস, মই ভিতৰত ভিতৰত তোৰেই গধুৰতা হৈ উঠিছোঁ। মই কেতিয়াবা ভয় খাও—মই যদি ৰ’ব নোৱাৰো? যদি তোৰ কেমেৰা বুজা বন্ধ কৰে মোৰ মুখ?”

“তই মইক ক’বি—সেয়াই হ’ব মোৰ সবাতোকৈ ধুনীয়া ফটো।”

চিঠিখন তেওঁ নাৱৰ দেউলটোৰ কাষত থ’লে।
নয়নে পঢ়ি মুখত লাজ আৰু হাঁহিৰ তিক্ত মিশ্ৰণ আনিলে। তেওঁ জানে—এই ছোৱালীয়ে একো মাত নক’লে, সেইটোও গভীৰ উত্তৰ।

তেওঁ ৰাতিপুৱা টেবুলত বহি চিঠিখন সমানকৈ মাৰিল, ফ্ৰেমত লগালে—ঘৰৰ ভিতৰত এখন খালি দেওল আছিল, ঠিক ৰসুইঘৰৰ কাষত, সেইখিনিতে।

চিঠিখন এখন ছবি হৈ পৰিল—জোনাকত থকা গোপন বাতৰি।

বুকুৰ ভিতৰত কোৱা, নাকোৱা, ভাঙি পৰা, কিন্তু গঢ়ি থোৱা—এইবোৰেই হয়তো এজনীক জনত, আৰু জনক নিজত পায়।
এইটো যি প্ৰেম, সেইটো টোকাই লিখা নহয়—মৌনতাৰ চিঠিৰে হৃদয়ত লগ হোৱা প্ৰেম।

***

শীতৰ আগমনতেই নয়নে নিজৰ ওচৰৰ কামবোৰত ব্যস্ত হৈ পৰে। ফিল্ড ৱৰ্ক, পেমেন্ট ক্লিয়াৰিং, এক্সিবিশন ৰেডি কৰা—এই সকলোৰে মাজত ৰহিমাৰ বাবে সময় অলপ কমি আহে।

আজি তিনিদিন হ’ল, দুয়োজনৰ মাজত কোনো চিঠি নাই, কোনো উশাহৰ মাত নাই। ৰাতিপুৱা ৰহিমা চাহত চিনি দিয়া ভুল কৰে। নয়নে ক’লে, “এতিয়া মিষ্টিৰ অভাৱ নে মনৰ?”

রহিমাই হাঁহিৰে ঢাকি ক’লে, “তুমি যদি থাকি থাকি নাই হোৱা, তেতিয়া চাহতো তিতা লাগে।”

নয়নে মুখ ঘূৰাই ল’লে। তেওঁ জানে, কথা শোনাৰ সময় নাই যদিও কথাবোৰ হৃদয়ত বাজিছে।

সন্ধিয়া ৰহিমাই বহি থাকিল বাঁহজোপাৰ তলত, য’ত তেওঁলোক প্ৰথমবাৰ সময় থমকি থকা অনুভৱ কৰিছিল। হঠাৎ মোবাইলত এটা মেচেজ আহিল—
“কেইদিনলৈ ডিব্ৰুগড় যাম লাগিব। NGO ৰ নতুন কাম আৰম্ভ হৈছে। তুমি অলপ সময় দিব পাৰিবা জানো?”

উত্তৰ নাই। ৰহিমা মোবাইলটো টেবুলত থ’লে। একো নক’লে।

পিছদিনা পুৱা নয়নে ওলাই গ’ল—বিনা কথা। ৰহিমা কাষলৈ গৈ মাথোঁ চুপে কাপোৰখিনি ধৰি দিলে—ধৌতা টি-শাৰ্ট আৰু গামোচা। চকুত হাঁহি নাই, কান্দোনো নাই। মাথোঁ এখন নিৰৱ দৃষ্টি।

নয়নে ওলাই গ’লে। আৰু ঘৰটো অলপ বহলাই গ’ল। বতাহ আছিল, কিন্তু শব্দ নাই।

তৃতীয় দিনা পিন্টু আহি ক’লে—”দিদি, জিজু ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা লাইভ ভিডিঅ’ দিছে—তুমি দেখিছা?”

“নাহঁ।”

“তেওঁ ‘বতাহ’ NGO নামটো এতিয়া বাচলবোৰৰ বাবে ৰখা বুলি কৈছে। আৰু যাক অনুপ্ৰাণিত কৰিছে, তেও… তুমি।”

চকুত একো নাথাকিলেও বুকুত হাঁহি বাজি গ’ল। কিন্তু সেয়া ৰহিমাই নিজেই বুজিল—অহা-যোৱা সময়বোৰে লোকচান কৰে—কিন্তু মৰমে ক্ষতি নকৰে।

সন্ধিয়াৰ জোনেৰে তেওঁ এখন চিঠি লিখিলে—
“নয়ন, তুমি বতাহ। আৰু মই জানো, বতাহ ওলাই যায়। কিন্তু এইবাৰ মই নুশুনো—উশাহ ক’ত? তুমি ক’ত বতাহ?”

চিঠিখন মইলবক্সত ৰাখি ৰাতি ঘূৰি আহোতে, পিছফালে এজনি মহিলা মাত দিলে—“আপুনি ‘ৰহিমা’ নেকি? এইটো আপোনাৰ বাবে… নয়ন শৰ্মাই পঠাইছে।”

চিঠিখন কঁপালে, খুলিলে—

“মই য’তেই যাওঁ, বতাহত তোমাৰ নাম শুনো। তুমি ‘ঘৰ’। ডিব্ৰুগড়ত থকা মনটো ৰোজ বাঁহজোপাৰ তলত বহি ৰ’ব খুজে। তুমি পঢ়া চিঠিৰে মই কথা কওঁ।
বুজিবা—তুমি ক’ত? তুমি মোৰ ভিতৰতে।”

ৰহিমাই চিঠিখন বুকুত চেপি ধ’লে। আৰু হাঁহিলে—এইটো হাঁহি আছিল ‘বাহৰীয়া বতাহ’ৰ মাজত উজাই থকা এজনীৰ।

***

পুৱাৰ বতাহত ৰহিমাৰ ওঁঠত হাঁহি। নয়নে আহিব বুলি লিখা নাই, কিন্তু তেওঁৰ গা-গতিকে যেন জানে—আজিৰে দিনটো আনৰ পৰা বেলেগ।
বাঁহজোপা, কুঁহিপাতেৰে ঢকা বেঞ্চখন, চকুপানীৰ নিচিনা জোনাক—সব কিছু যেন ‘তেওঁ’ আহিব বুলি আগতীয়াকৈ প্রস্তুত।

এগৰাকী বান্ধি থোৱা মানুহ থাকিব পাৰে নেকি চকুৰে? ৰহিমা আজিকালি ভাবে। তেওঁ নিজে নিজৰ হৃদয়ত নহয়, নয়নৰ চকুত বন্ধি। সেয়া কেতিয়াবা দুখ, কেতিয়াবা এক মহৎ নিশ্চিন্তি।

তেওঁ চুলি গুচাই গামোচা পিন্ধি থলে। ৰান্ধন ঘৰত ৰঙা ডাল, নাৰিকল, আৰু চিৰা দি এখন সৰু তামোলৰ থালি সাজিলে।
মনত চিনাকি সুৰ—”তুমি যে মোৰ বাহৰীয়া উশাহ, তুমি নথাকিলে আমি জানো ক’ত আছোঁ?”

আচলতে এই ছোৱালীজনী একেটা কথা ক’লে—‘মই আঁতৰি যাম।’ কিন্তু ঠিক ক’ত যাম, কিয় যাম—এইটো ক’বলৈ হৃদয়ে ভয় খায়।

ঠিক তেতিয়াই গেট খুলাৰ শব্দ। ৰহিমাৰ বুকু গৰম। চকু দুটা পথলৈ টান টান। নয়ন—তেওঁ! ডাঙৰ বেগ, কঁকালত ধূলি। চকুত হাঁহি, হাঁহিৰ কাষতে জোনাক।

“মই আহিলোঁ।”

“মই জানো।”

দুয়ো চুপ। চুপত কথাবোৰ চেপি আছে।

নয়ন বহি ক’লে—“তুমি কেতিয়াবা ভাবিছা—কোনোবা মানুহ কিয় আঁতৰ হয়, যদিও সেয়া চাহে থাকিব?”

“হয়।”

“মই আঁতৰ হৈ থাকোঁ—কাৰণ মই ভয় খাও। তোমাক মোৰ ভৰসাৰ অযোগ্য লাগিব পাৰি।”

“তুমি ভয় খোৱা মানেই, তুমি প্ৰেম কৰা।”

ৰহিমাই বেছি কথা নক’লে। মাথোঁ কাপোৰৰ পিনে চাই থাকিল—তেওঁ জানে, আজিৰ মূহূৰ্ততে তেওঁ ভয় নুহোৱাকৈ নিজৰ প্ৰেম বান্ধিব খুজে। নহ’লেও, চকুৰে বান্ধি থ’ব খুজে এজন মানুহ।

নয়ন অলপ কাষ চাপি ক’লে—“মই বহুজনৰ ছবি তুলি আছিলোঁ। কিন্তু যিটো ফটো কোনোদিনে ছাঁপিব নোৱাৰোঁ—সেয়া তুমিত। কিয়নো তুমিতো অভিমান, হাঁহি, উশাহ—সকলো। একেলগে।”

“এতিয়া তুমিতো ওলাই যাবা। ডিব্ৰুগড় আহিছিলা। এতিয়া পুনৰ নাই হ’বা।”

“না। মই এতিয়া থাকিম। তোমাৰ ওচৰত। চাহৰ তিতাতো মোক পইচা দিব লাগিব, নহ’লে তুমি ক’বা—ভৰসা নাই।”

দুয়ো হাঁহিলে। এই হাঁহিত দুঃখ নাই, অপূৰ্ণতা নাই। মাথোঁ আশাৰ এক পলক।

ৰাতি তেওঁলোকে একেলগে বহি থকা সময়ত নয়নে চিৰকুটটো আগবঢ়ালে—
“চকুৰে বান্ধি থোৱা মানুহ কেতিয়াবা আঁতৰ হয়, কিন্তু সপোনত তুমিয়েই মই হওঁ।”

ৰহিমাই পঢ়ি ক’লে—“সপোন মাথোঁ নহয়, বাস্তৱ হব খুজে। বতাহৰো ঠিকনা লাগে।”

নয়নে মাথোঁ ক’লে—“হয়, তুমি যদি বলি, মই ঘৰৰ নামত তোমাৰ নাম লিখিম—ৰহিমা। ঘৰৰ নাম ‘ৰহিমাৰ বতাহ’।”

***

পুৱা এসময়ত ঘৰৰ সৰু চৌচালা খন বতাহত সৰি সৰি বাজিছিল, যেন ঢৌয়ে ছাদৰ গীত গাই থাকিব। ৰহিমা সেই শব্দত জগাৰ সময়তেই দেখিলে—নয়ন এখন ফটো ফ্ৰেমত বসাই আছে।
চকুপানীৰ নিচিনাকৈ পোহৰবোৰে চকুত পৰিছিল—এখন নতুন ফটো। আৰু সেইটো… তেওঁলোকৰ।

ফটোখনত দুয়ো হাত ধৰি ৰৈ আছে বাঁহজোপাৰ কাষত, পেছত গাঁও, ওচৰত এখন পানীত উজান পকাই ফুৰা গৰু। দুয়োজনৰ হাঁহিত একেমুহূৰ্ততে যেন বহুবছৰৰ শান্তি থমকি ৰৈ আছে।
নীচে লিখা:
“শেষ ফটো—প্ৰথম হাঁহি।”

ৰহিমাই অলপ থমকি ক’লে—“মই তো ভাবিছিলো, ফটোত হাঁহি ধৰা যায়, কিন্তু সময়টো… সেয়া কেতিয়াও ধৰা নাযায়।”

নয়নে ফ্ৰেমটো মেলি নিজৰ আঁচলত চেপি ধৰিলে।
“এইটো সেই সময়, যেতিয়া মই প্ৰথমবাৰ জানিলোঁ—ঘৰ মানে কুঁৰুলিৰ নিচিনা ৰডেৰে বান্ধা ভৱন নহয়। মানে তুমি।”

“আৰু ফটোটো?”—ৰহিমাৰ প্ৰশ্ন। হাঁহিৰ নিচিনা মিঠা।

“সেয়া শেষ নহয়। মাথোঁ এটা ঠাই, য’ত সময় অলপ থমকে। ফটো মানে সময়ক এবাৰ ভালপোৱা, এবাৰ চুম্বন দিয়া।”

তেওঁলোকে ফটোখন টঙাই দিলে দেউলৰ ঠিক ওপৰত—তুলসীৰ গছটোৰ সন্মুখত।
এজনী কাকতীয়া উৰি আহি গেটৰ ওপৰত বহিল। বতাহে অলপ জোৰ পালে। আকাশতে ৰঙালিয়াৰ নিচিনা সূৰ্যটো ওলাই আহিছিল।

নয়ন ৰহিমাৰ কাণত ফুচিয়ালে—“মই জানো, তুমি কেতিয়াবা ভাবা—এইটো শেষ নহয়তো? মই জানো, প্ৰেমৰো অন্ত আছে। কিন্তু…”

“কিন্তু যদি প্ৰেম শেষ হ’লে হাঁহি থাকে, তেন্তে সেয়াই প্ৰথম হাঁহি হয়।”
ৰহিমাই সম্পূৰ্ণ কথাটো সম্পূৰ্ণ মনৰ পৰা ক’লে।

তেওঁলোকে আজি ঠিক কৰিলে—নিজৰ ফটোগ্ৰাফি আৰু হেন্ডিক্ৰাফ্টৰে এখন সৰু পৰিসৰৰ কাম আৰম্ভ কৰিব। নাম: “বাহৰীয়া বতাহ”
সেই দোকানত থাকিব—ফটো, আঁচল, সেউজীয়া চাহ, আৰু দুজন মানুহ—যি ঘৰ বুলি একে ফটোত বন্দী।

বিকেলত পিন্টু, টিনা আৰু বাচলবোৰ আহিল। সকলো ওলমি ৰ’ল বেঞ্চখনত। ৰহিমাই টিনাক ক’লে—“যেতিয়া তুমি হাঁহা, মই ভাবোঁ—এইটো সেই হাঁহি, যিটো কোনো ফটোৰ শেষ নহয়।”

“আৰু তুমি যে? তোমাৰ হাঁহি ক’ত?”—টিনাই সুধিলে।

“মোৰ হাঁহি শেষ ফটোখনৰ ভিতৰত। আৰু সেইটো—প্ৰথম হাঁহি আছিল।”

ঘৰৰ মূৰত এখন লাল ওড়না উৰি থাকে। বাতাসেৰে জুইৰ নিচিনা উজাই যায়, কিন্তু আঁতৰি নাযায়।

কেনেকৈ জানো, এইটো শেষ নহয়। মাথোঁ এটা ফটো, এটা হাঁহি, দুটা বুকু। আৰু বহুবছৰ পিছতো কোনো এজনী ল’ৰীয়ে এই গল্পটো পঢ়ি ক’লে—

“হাঁহি যদি ফটো হয়, তেন্তে প্ৰেম চিৰকালীয়া হয়।”

(সমাপ্ত)