দেউলৰ গোপন পথ

অন্বেষণ শৰ্মা

কামাখ্যা মন্দিৰৰ ওচৰৰ পুৱা স্নিগ্ধ বতাহত এখনি ধোঁৱা সদৃশ নীৰৱতা থাকিলেও, অৰণ্য গগৈৰ মনত এক উচাটনি চলি আছিল—এনে এক অভ্যন্তৰীণ অস্থিৰতা যি যেন অদৃশ্য কোনো শক্তিয়ে তেওঁৰ পদক্ষেপ মন্দিৰৰ তলৰ অভিজ্ঞানহীন পথৰ দিশে টানি লৈ গৈ আছিল। গুৱাহাটীৰ পাণ্ডু পুৰাতত্ত্ব গৱেষণা কক্ষে থকা এটি বৰ্জিত মানচিত্ৰত তেওঁৰ চকুত পৰিছিল এটি অদ্ভুত আঁচ—মন্দিৰৰ পূব-পূবদিশৰ ছাঁতলাত থকা শিলাখণ্ডত উল্লিখিত আছিল “জীৱন্ত দেউলৰ কণ্ঠপথ”, যি বহু যুগ ধৰি উপেক্ষিত আছিল। পিএইচডি অভিসন্দর্ভৰ অংশ হিচাপে কামাখ্যাৰ উপৰিওতিহাসিক গঠন আৰু সাধনাৰ সামঞ্জস্য অধ্যয়ন কৰি থকা অৰণ্যৰ মনে মনে এই শিলাখণ্ডক প্ৰকৃতত পৰীক্ষা কৰিবলৈ মন্দিৰৰ ৰাজহুৱা পথ এৰি এটি গোপন পথ ধৰি পূব প্ৰান্তৰ দিশে গৈছিল। শিলাখণ্ডটোৰ গাত হাত ৰাখোঁতেই তেওঁ অনুভৱ কৰে এটি অচিন কম্পন — যেন ধ্বংসস্তূপৰ ভিতৰত শ্বাস ল’ব খোজা কিবা জীৱন্ত বস্তু। ঠিক তাৰ পাছতেই এক গৰ্জন সোঁতৰে গুঁজি গ’ল, আৰু মাটিৰ বুকুত এটি সৰু দুৱাৰ অলসভাৱে মুকলি হ’ল। ভিতৰৰ পৰা ওলাই আহিল এটি ৰুদ্ধ বায়ুৰ গন্ধ—পঁচি যোৱা পুথি, বয়সীয়া তান্ত্ৰিক ধূপ, আৰু তলৰ মাটিৰ কোমল কিন্তু ৰহস্যময় সুবাসৰ এটি বিমিশ্ৰ অনুভূতি।

অৰণ্য মুহূর্ততে ভয়ৰ অনুভৱ কৰিলে, কিন্তু সেই ভয় তেওঁৰ গৱেষণাৰ তৃষ্ণাক হে হ্ৰাস কৰিবৰ পৰা বঞ্চিত কৰিলে। তেওঁৰ মনে যেন ক’লে — এই যে এটি সুযোগ, যি বহু অধ্যাপক, ইতিহাসবিদ বা সাধকেও পায় নাছিল। তেওঁ অতি সাৱধানে তাৰ মাজেৰে অগ্ৰসর হ’ল—মোমবাতি, লাঠি আৰু ফোনৰ আলো ল’ই। কোঠাটোৰ ভিতৰৰ চোতাল খিনি খুবেই পুৰণি, শিলাৰ মাজেৰে বৰষুণৰ পানীৰ চিহ্ন, ছাঁয়াৰে আবৃত ধূলিমাখা মাটিত পা দিয়া মতে শব্দ হয়। ভিতৰৰ প্ৰতি ঠাই অচিন, যেন তান্ত্ৰিক সাধনাৰ এটা অলৌকিক ক্ষেত্ৰ, য’ত সময় থমকি ৰৈ গ’ল। ঘৰৰ মাজত থিয় দিছিল এটি চাৰিকোণা পাথৰৰ বাকচ, যাৰ ওপৰত কাপোৰেৰে ঢকা এটি তাম্র মানচিত্ৰ, এটি মুগ্ধৰ দৰে চকুচিকুমিকাই থকা আখৰহীন পুথি আৰু এটি ত্ৰিভুজাকৃতিৰ শিল। অৰণ্যে হাতত তুলি লৈ পুথিখন বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও কোনো শব্দ দেখা নাযায়—আখৰহীন, যেন কোনো গুপ্ত ভাষাত লিখা হৈছে। মানচিত্ৰটোত কামাখ্যা মন্দিৰৰ মূল অংশৰ তলত কেইবাটাও গোপন টানেল, সংযোগ সোঁত আৰু মন্দিৰৰ ভিতৰৰ এক বিশেষ “কুণ্ড”ৰ দিশ দেখুওৱা আছিল। কিন্তু আশ্চৰ্যজনকভাৱে, মানচিত্ৰটোৰ তলত শিলামোহৰ কৰা আছিল—ত্ৰিভুজ এটি চিহ্ন, যি তান্ত্ৰিক চিন্তাধাৰাত “ত্ৰয়বিন্দু” বুলি জনাজাত। ই থাকিলেই কোনো গুপ্ত জ্ঞানৰ দুৱাৰ মুকলি হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

সন্ধ্যাৰ ক’লা ছাঁ মন্দিৰৰ গায়ে পৰাৰ সময়ত অৰণ্য কোঠাটোৰ পৰা বাহিৰ ওলালেও, তেওঁৰ অন্তৰত এতিয়া এটি জোনাকনি বাঢ়ি আছিল—তেওঁ বুজি গৈছিল, তেওঁৰ অভিসন্দর্ভ কেৱল একাডেমিক গৱেষণা নহয়, ই এটা গুপ্ত যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি। পুথিখনত লুকাই থকা কথা যদি প্ৰকাশ পায়, তেন্তে সেয়া কেৱল কামাখ্যা নহয়, সমগ্ৰ অসম তথা ভাৰতৰ বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় ইতিহাসত এটি বৃহৎ আলোড়ন সৃষ্টি কৰিব। তেওঁ জানিছিল—ই গৱেষণাৰ পথ নহয়, ই সত্যৰ সন্ধান, য’ত প্ৰতিখন খোজত আছে বিপদ, প্ৰতিখন প্ৰমাণত আছে ধ্বংসৰ সম্ভাৱনা। কিন্তু সেয়া সত্বেও, তেওঁৰ মনে ক’লে — সত্য যদি শতাব্দীৰ আঁৰৰ তলত থাকিব, তেন্তে গৱেষকৰ দায়িত্ব হ’ল সেই আঁৰ উলিয়াই আনি বিশ্বক দেখুৱাব। অৰণ্য জানিল—এই পথৰ পিছত আছে এটা ইতিহাস, যিটো কেইজনমান লোকক সজীৱ ৰখাৰ নামত মৃত কৰি পেলোৱা হৈছিল, এক গুপ্ত ষড়যন্ত্র, যি এতিয়ালৈকো অন্ধকাৰতে ছাঁ হৈ ঘুৰি ফুৰে। আৰু সেই ছাঁ এতিয়া তেওঁৰ পাছে-পাছে আহি আছে।

***

অৰণ্যৰ মনটো তেতিয়া যেন গতি বিচাৰি উন্মাদ হৈ পৰিছিল—জীৱনত প্ৰথমবাৰলৈ এনে অনুভৱ: এটা শূন্য পৃষ্ঠা, অথচ তেওঁৰ অন্তৰ যেন ক’ছিল তাৰ মাজতেই লুকাই আছে ইতিহাসৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূর্ণ সত্য। পুথিখন আনকি কাগজৰ নিচিনা নহয়, তাম্রৰ দৰে শক্ত কিন্তু চকুত অলস দীপ্তি মাৰি থাকে, যেন এক বিস্মৃত সাধনাৰ স্পন্দন। তেওঁৰ গৰাকি অধ্যাপক বিকাশ মহন্তক যেতিয়া এই কথাটো ফটো সহ পাঠায়, অধ্যাপক এগৰাকী সাধাৰণ ইতিহাসবিদৰ পৰা এক তীব্ৰ সাৱধানী গৱেষকলৈ পৰিবর্তিত হয়। বিকাশ মহন্ত কয়, “ই কোনো সাধাৰণ পুথি নহয়, অৰণ্য… ই আখৰৰ ওপৰত লিখা নহয়, ই সময়ৰ ওপৰত লিখা হৈছে। এইবোৰ পুথি সাধাৰণ কালিৰে নহয়, বিশেষ জড়িবুটাৰ ৰস, টান্ত্ৰিক কুণ্ডৰ জল, অথবা সাধনাৰ লগত সম্পৰ্কিত স্নেহ-স্তুতিৰে লিখা হয়। সেয়া চকুৰে দেখা নাযায়, ই আত্মাৰ দ্বাৰা উপলব্ধি কৰিবলগীয়া।” অৰণ্যৰ চকু চকুলোৰ তলত সেউজীয়া কালি, UV আলো, লেবুৰ ৰস, কেঁচা গা-মাটিৰ লগত সঁচাকৈ চেষ্টা চলিল, কিন্তু পুথি নিৰ্বিকাৰ। পুৰণি সংস্কৃত গ্ৰন্থৰ এক অধ্যায়ত, যিটো বিকাশ মহন্তে সংৰক্ষণ কৰিছিল, উল্লেখ আছিল — “যে পুথিত শব্দ নাই, সেই পুথি আত্মাৰ ভাষাত লিখা।” অৰণ্যৰ হাতৰ কঁপি উঠা প্ৰতিখন সঁচা খোজ যেন গুপ্ত ইতিহাসৰ এডাল আঁহ মেলি ধৰে।

মানচিত্ৰখন তাতে এক আশ্চৰ্য ভৱিষ্যতৰ ইঙ্গিত বহন কৰি আছিল। এটি জটিল, বহুস্তৰীয় আঁচৰাৰে এটি সূক্ষ্ম মন্দিৰৰ নক্সা—কিন্তু ওপৰৰ নহয়, তলৰ! কামাখ্যা মন্দিৰৰ মূল গৃহৰ তলত, ডাঙৰকৈ তিনিটা পয়েন্ট (X) চিহ্নিত আছিল, যিটো একে ৰেখাত সংযুক্ত হৈছিল—এজন পুৰণি ব্ৰাহ্মণৰ মতে, এই ৰেখাটোক “ত্ৰয়শক্তি সাঁজ” বুলি কোৱা হৈছিল। মানচিত্ৰত থকা সৰু সংকেতবোৰ — ধূপৰ ছাঁ, তেজৰ বিন্দু, আৰু এটি অগ্নিৰ আকাৰ — সকলো ধৰ্মীয় অনুষঙ্গৰ গুপ্ত স্তৰৰ দিহা দিয়াৰ দৰে আছিল। অৰণ্যে মানচিত্ৰটো বৰ ভালকৈ পৰীক্ষা কৰি বহুতকৈ গোপন চিহ্ন পালে যি প্ৰথমে মনত নপৰিছিল: ব্ৰাহ্মী লিপিৰ এক আধাছাঁ চিহ্ন, এটি তান্ত্ৰিক বীজমন্ত্ৰৰ অংশ, আৰু এটি লগত সংলগ্ন সৰু শিলৰ অংশ — যিটো যেন বৰজাৰ ভিতৰত থোৱা কিছুমান প্রাচীন বস্তুৰ সন্ধান দিয়ে। মানচিত্ৰখনৰ শেষ চতুৰ্ভুজটোত লেখা আছিল: “জয়তৰা সংঘৰ পন্থা, বীজৰ নিচেই শিকলীক গাঁথি ৰখা সত্য, তাক কেতিয়াবা আকাশে খুলিব।” এই কথাৰে তেওঁৰ তলৰ মাটি যেন কম্পিত হ’ল। এই মানচিত্ৰৰ পৰা স্পষ্ট — এটা গুপ্ত পথ মন্দিৰৰ তলেদি গৈ শীতলেশ্বৰ গুহালৈ যোৱা পথলৈ যাত্ৰা কৰে, আৰু এই পথটি সাধাৰণতে ‘নহ’ব পৰা’ বুলি বিশ্বাস কৰা স্থান।

তেওঁ আৰু অধ্যাপক বিকাশ সিদ্ধান্ত লয় — এই সন্দেহজনক সত্যসমূহৰ পিছলৈ যোৱা হ’ব, আৰু সেই কাৰণে তেওঁ পুৰণি সাধনা-কুণ্ডত পুথিখন স্নান কৰোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। সাধুজনৰ মতে, ইফালে কামাখ্যাত “শঙ্খচক্ৰ” নামৰ গুপ্ত সংঘৰ চলাচল ধৰা পৰে—তেওঁলোক এই ধৰণৰ তথ্য বাহিৰলৈ ওলোৱা মনেপছন্দ নকৰে। সেই নিশা, অৰণ্যে মন্দিৰৰ ওপৰৰ অঘৰা কুণ্ডত শুদ্ধ জল সংগ্রহ কৰি, এটি ত্ৰিভুজৰ মাজত পুথিখন থৈ সম্পূৰ্ণ তান্ত্ৰিক পদ্ধতিত স্নান কৰায়। ঘণ্টা, ধূপ আৰু শঙ্খৰ শব্দৰ মাজত, অলপ অলপকৈ পুথিৰ ওপৰত আখৰবোৰ ভাঁহি ওলাই আহে—তেওঁ যেন বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰে। পুথিত লিখা থাকে — “বিষ্ণুৰ নামত কল্পিত ৰক্ষা, কামৰূপৰ তলত লুকাই আছে মূল বীজ। সেই বীজ উন্মোচিত হ’লে উলমাই পেলাব সাধাৰণ বিশ্বাস। এতেকে গোপন ৰাখিব, কিয়নো প্ৰস্ফুটন মানে ক্ষয়।” এই সত্যই তেওঁৰ অন্তৰত দ্বন্দ্ব জন্মায়—ইতিহাস জানিব লাগেনে, নে ৰক্ষা কৰিব লাগেনে? কিন্তু তেওঁৰ গৱেষক হৃদয় ক’লে — যি দেখা যায়, তাক বাহিৰলৈ অনা দায়িত্ব। অৰণ্যে জানিলে — এই পথ পিচলৈ ফুৰাৰ নহয়; এই গোপন দেউলত আছে এমন কিবা, যি কেৱল ইতিহাস নহয়, সেয়া জাতিৰ আত্মবিস্মৃতিৰ সৈতে জড়িত। আৰু এতিয়া, সত্যৰ দুৱাৰ খুলি পৰিছে।

***

কামাখ্যাৰ ওপৰত লিখা ইতিহাসবোৰ কেতিয়াবা একত্ৰে বান্ধিবলৈ খোজ ল’লে, যেন সেই পৃষ্ঠাবোৰ নিজেই আগন্তুকক প্ৰশ্নৰে আচ্ছন্ন কৰি তোলে—“সঁচাকৈয়ে তুমি জানো ক’লৈ চাই আছা?” অৰণ্য আৰু অধ্যাপক বিকাশ মহন্ত এতিয়া নিশ্চিত হৈছিল যে তেওঁলোক কিছুমান এনে তথ্যৰ সন্মুখীন হৈছে, যাৰ স্পৰ্শ কৰা মানেই হ’ল বহু শতাব্দীজোৰা মৌনতাৰ শৃঙ্খল ভাঙি পেলোৱা। পুথিৰ পৰা প্ৰকাশ পোৱা দ্বিতীয় অংশত ক’ব পৰা হৈছিল, “যি সময়ত কাষৰ পৰা আহে চন্দন গন্ধ, আৰু দূৰত বাজে শঙ্খ, তেনে ক্ষণতে বীজৰ গাঁঠনি খুলিব পাৰে। কিন্তু সেই বীজত আছে দহন।” এই ‘বীজ’ শব্দটোৰ তাৎপর্য অধ্যাপক বিকাশ বুজি পাইছিল। ই আছিল এক গুপ্ত তথ্য — যে কামাখ্যা মন্দিৰৰ শিকড়হে মাত্ৰ তান্ত্ৰিক সাধনাৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট নহয়; ই আছিল বহু আগতে দমিত এখন পূৰ্ণ-ভিন্ন বিশ্বাস-পন্থাৰ কেন্দ্র, যিটো বৈষ্ণৱ ভাবধাৰাৰ বিপৰীতে এক সজীৱ প্ৰতিবাদ হিচাপে অংকুৰিত হৈছিল। ষষ্ঠ শতিকাৰ অন্তৰ পৰা দশম শতিকালৈ, কামাখ্যা আছিল এক মৌন যুদ্ধভূমি — তান্ত্ৰিক আৰু বৈষ্ণৱৰ মাজত এক গুপ্ত কিন্তু প্ৰচণ্ড সংঘাতৰ ক্ষেত্ৰ।

অৰণ্য আৰু বিকাশে এই পুথিৰ পাঠৰ পিছতে গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এক পুৰণি সংস্কৃত পাণ্ডুলিপি কক্ষত এখন হাতলগ্ন সভা কৰে। তাতে তেওঁলোকক সহায় কৰে এজন পুৰণি গ্ৰন্থপাঠক — ৰুদ্র পাঠক নামৰ এজন পঞ্চাশোর্ধ্ব, যিয়ে বৰ্ষানুৰূপে তান্ত্ৰিক আৰু বৈষ্ণৱ সভ্যতাৰ মূৰ ছাঁ অনুধাবন কৰি আহিছিল। ৰুদ্রে পুথিখন চাই ক’লে — “ই যে কিবা সাধাৰণ কথাটো নহয়, এইবোৰ মই দহ বছৰৰ আগতেই শুনিছিলো। কৈছিল এক কপালকুণ্ডলীয়া সাধুৱে — কামাখ্যাৰ বুকুত থকা এটা বীজ আছে, যিটো তান্ত্ৰিক নোহোৱা ধৰ্মপন্থাৰ পৰিচয় বহন কৰে। যদি তাক লোকচকুত আনাহি — বৈষ্ণৱ ইতিহাসৰ বহু পৃষ্ঠাই লিখা পুনৰ লিখা হ’ব লাগিব।” ৰুদ্রৰ মুখত তেতিয়াই জ্বলি উঠিল বিভ্ৰান্তিৰ এটি অগ্নিচিহ্ন — “তুমি যি পথত নামিছা, সেই পথৰ শেষত কোনো প্ৰতিদান নাথাকে… সুধি লোৱা, তুমি কি বিচৰা?” কিন্তু অৰণ্য আৰু বিকাশে জানিছিল — তেওঁলোক ইতিহাসত বাহা শূন্যস্থান পূৰণ কৰিবলৈ অগ্ৰসর হৈছে। পুথিৰ চূড়ান্ত শ্লোকখন আছিল, “যত দেহৰ ওপৰত দেৱতাৰ নাম খোদিত, তাৰ তলতেই শুই থাকে অন্য নাম। তাক বাহিৰলৈ আনিবা, পাপ নে মুক্তি—নির্ণয় তোমাৰ।”

ইফালে, কামাখ্যাৰ ভিতৰৰ গোপন সংঘ “শঙ্খচক্ৰ” অৰণ্যৰ এই খননমূলক অভিযানৰ সংবাদ লাভ কৰি তীব্ৰ উদ্বিগ্ন হয়। সংঘটো বৈষ্ণৱ ধাৰাৰ পূজাৰ্থীবোৰক সম্পূৰ্ণ ৰূপে আধিপত্যত ৰাখে—সাধনাৰ ক্ষেত্ৰত তান্ত্ৰিক পদ্ধতি প্ৰচলন ৰোধ কৰাই তেওঁলোকৰ মূল উদ্দেশ্য। সংঘটোৰ নেতা—বৃহস্পতি গিৰি—এজন সন্ন্যাসীকণ্ঠী, বহি আৰু শঙ্খৰ মাজত চিনাকী হৈ পৰা, কিন্তু অন্তৰৰ গভীৰত বহন কৰা এক গুপ্ত নিয়ন্ত্ৰণপন্থা। তেওঁৰ বিশ্বাস আছিল—এই “আখৰহীন পুথি” যি অৰণ্য উদ্ধাৰ কৰিছে, তাক যদি সমাজে জানে, তেন্তে ই বৈষ্ণৱ ধৰ্মক কেন্দ্ৰ কৰাই তৈয়াৰ হোৱা এখন সাংস্কৃতিক সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰ ভাঙি পৰিব। বৃহস্পতিয়ে নিজৰ জনমুখী চেলামিছাফিৰ মাধ্যমে “অৰক্ষিত ধৰ্মচর্চা প্ৰতিবাদ দল” নামৰ এটা উগ্ৰ ৰক্ষণশীল গোট গঠন কৰে, যাৰ উদ্দেশ্য হ’ল — অৰণ্য আৰু বিকাশক এক প্রকাৰ গুপ্ত হুমকি প্ৰেৰণ কৰা। তেওঁলোকৰ গৃহত অজানা নম্বৰৰ পৰা ফোন, অনুসৰণ, পুথিৰ কপিত হঠাৎ কালচিহ্ন, আৰু এক নিশা—অৰণ্যৰ ঘৰৰ আগত তান্ত্ৰিক চিহ্ন আঁকা এক সেউজীয়া গৰুড় পতাকা। অৰণ্যে এই সকলোবোৰৰ মাজতো থমকি ৰ’ল নে? নহয়। তেওঁৰ চকুত এতিয়া এটা নতুন দীপ্তি—এটা অনির্বচনীয় সত্যক ইতিহাসৰ চৌখিন আঁৰত আনিবলৈ দৃঢ় সংকল্প। আৰু হয়তো, কামাখ্যা মন্দিৰে বহু শতাব্দীৰ পিছত এজন প্ৰকৃত সন্ধানী গৱেষকক হাতত লৈছে।

***

আকাশত ঘন মেঘ, পদূলিত সন্ধ্যা—কামাখ্যা মন্দিৰৰ দুৱাৰপাটত যি গম্ভীৰতা আছিল, সেয়া যেন বাতাসৰে বুকুল-দণ্ডবোৰ ঘূৰাই, অৰণ্যৰ অন্তৰত এক গুপ্ত ৰণঘণ্টা বাজাই তুলিছিল। মানচিত্ৰৰ তৃতীয় বীজচিহ্ন অনুসৰি, অৰণ্য আৰু অধ্যাপক বিকাশ পুৱা ৩ বজাত গোপনে সোমায় মন্দিৰৰ দক্ষিণ-পশ্চিম কুণ্ডত — য’ত একপুৱা সেউজীয়া দুৱাৰ তলত গীতাৰ শ্লোকৰ নিচিনা এটা গুৰি-কঁপোৱা ধ্বনি শুনা গৈছিল। কাষৰ শিলখণ্ড সরোৱাৰ লগে লগে এবিধ অতি পুৰণি বেলপাতৰে ঢাকা এটি ব্ৰহ্মগুহাৰ পৰা এন্ধাৰ এক সুড়ুঙা ওলাই আহে—তললৈ নামি যোৱা, যেন মাটিৰ হেপাঁহে নিজে স্বৰ্গলৈ যাওঁ বুলি পথ খনন কৰি থৈছে। সুড়ুঙাটোৰ মাজত বাতি জ্বলোৱা মাত্ৰ শীতল পাথৰৰ নিস্তব্ধতা, আৰু সেই নিস্তব্ধতাত বাজে এটা ক্ষীণ সুৰ—মৃদু, অথচ যেন বহুবছৰৰ মৌনতাৰ পৰা উজাৰি অহা এক অপাৰ বীণাৰ শব্দ। বিকাশে পুস্তকৰ পৰা উদ্ধৃতি দিয়েই কয়, “যত অশব্দে বাজে সুৰ, তাতেই ঈশ্বৰৰ আত্মা গৃহ কৰি থাকে।” অৰণ্যৰ হৃদয়ত কাঁপনি ধৰে। গুহাৰ ২০ ফুট তলত, এক পাথৰৰ টেবুলত ৰখা এটি গুটি — যেন চতুৰ্ভুজ পুৰাণৰ এটি চাবি — আৰু লগতে থকা চাৰিখন শিলৰ ফলক, য’ত প্ৰতিখনত শিলত খোদিত আছিল এটি চিত্র। প্ৰথমখনত এটা গৰ্বিত ৰজাৰ মূৰ্তি, দ্বিতীয়খনত মাথোঁ ডিঙি-নহোৱা সাধুজন, তৃতীয়খনত এটি পাখিওলা বীজ, আৰু চতুৰ্থখনত ক’লা শূন্যতা। বিকাশ চুপচাপ। “এই চাৰিখনেই সাধনা পথৰ স্তৰ। কেৱল শেষজনেই শূন্য হ’ব পাৰে।”

গুহাটোৰ শেষ প্ৰান্তত থকা শিলৰ প্ৰাচীৰত চকু নপৰিলেই হয়—চকুৰে ধৰা নেপায় এমন এক অক্ষৰ শৃংখলা: যি এখন সৰু দীঘল পাথৰত খোদিত আছিল—ব্ৰাহ্মী, নে শাৰদা, নে একেবাৰেই অচিনাকি? বিকাশে UV আলো জ্বলাই দেখে — এই শৃংখলাত পুথিত পোৱা অক্ষৰহীন ভাষাৰ লগত এক অদ্ভুত মিল, যেন একে ভাষাৰ একাধিক প্ৰত্যয়। অৰণ্যৰ হাতত থকা আখৰহীন পুথিৰ দ্বিতীয় পাতখনত দিয়া তন্ত্ৰ-বীজ যদি মিলোৱা হয়, তেন্তে প্ৰাচীৰৰ খোদাইবোৰ এক ছন্দত লগ পাই — আৰু সেই ছন্দটো যদি বজায় ৰাখি বাক্য নিৰ্মাণ কৰা হয়, তেন্তে শব্দবোৰে ক’ব — “অক্ষৰ নোহে সত্য, নিঃশব্দৰ মাজতে আছে বীজ। যিজনে শুনিব পাৰে সেইয়ে উন্মোচন কৰিব।” গুহাটোৰ দৰাজত, আটাইকেইটা শব্দ মিলাই যেতিয়া অৰণ্য এটা সুৰৰ আৰ্হি সৃষ্টি কৰে, তেতিয়া গুপ্ত কুঠুৰাৰ শেষ গেটটো নিজেই খুলি পৰে — যেন ধাতুৰে নিৰ্মিত কোনো প্ৰাণৱন্ত ধ্বনি-সঁজুলি। ভিতৰত এটি অতি পুৰণি গুলপীয়া পাথৰৰ চৌকি—তাতে থকা এটি মুখ-নথকা মূৰ্তি, যাৰ কোলাত রাখা এটা গুটি: সেউজীয়া পানীৰ নিচিনা চকচকা, যেন এটি হ্ৰদৰ অতল স্পন্দন ধৰা স্ফটিক। বিকাশ কয় — “এইটো ‘বীজ স্ফটিক’। কামাখ্যাৰ শক্তি নাৰীত্ব, ঈশ্বৰীৰ শক্তিৰ অন্তৰংগ ৰূপ — যাক ‘বীজ’ বুলি কোৱা হয় — সেইটো ই প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।” অৰণ্য বুজি যায় — ই মাথোঁ কোনো আধ্যাত্মিক সঁজুলি নহয়, ই সম্ভৱতঃ তান্ত্ৰিক সাধনাৰ সৈতে জড়িত এক প্ৰাচীন শক্তিৰ সংকেত।

এই সন্ধানৰ খবৰ, বহু গোপনে ৰাখিও, “শঙ্খচক্ৰ”ৰ আগন্তুক টানটো ধৰা পৰে। এক নিশা, অধ্যাপক বিকাশ নিখোঁজ হয়। তেওঁৰ ঘৰখনত মাথোঁ এবিধ চিঠি, য’ত লেখা — “সত্যৰ ওজন বহন কৰিব নোৱাৰা ইতিহাসবিদৰ বাবে, শূন্যতাই উত্তম।” অৰণ্য স্থবিৰ হৈ পৰে। তেওঁ সি নিশা কামাখ্যাৰ ওপৰৰ এক শীতল শিলত বহি বোলে — “এই সংঘাত সাধাৰণৰ নহয়। এইটো কোনো কেতিয়াবা চাপি থোৱা ধৰ্ম আৰু পৰম্পৰাৰ মাজত জ্বলি থকা এক অদৃশ্য জুই। আমি কেৱল তাৰ ছাঁ দেখি আহিছিলো।” অৰণ্য এতিয়া জানে — বিকাশ হয়তো গুম হৈ গ’ল, কিন্তু তেওঁ এদিন আহিব; কিয়নো, সত্য কোনো গুহাৰ পিছত সদায় বন্দী হৈ থাকিব নোৱাৰে। কামাখ্যাৰ তলত থকা এই গোপন গুহা আৰু তাত বাজি থকা সুৰ — ইতিহাসৰ কণ্ঠস্বৰ, যি কেতিয়াবা সময়ক অতিক্ৰম কৰি অলক্ষ্যে বাজি থাকে। অৰণ্য সেই সুৰ শুনিছে — আৰু এতিয়া তেওঁৰ নিজস্ব তপস্যা আৰম্ভ।

***

তলৰ গুহাৰ নিস্তব্ধতাৰ মাজত এটি হঠাৎ কঁপনি অহা ধ্বনি, যেন দূৰত কিবা এক বিস্ফোৰণৰ ধ্বংসগন্ধ। বিকাশ অধ্যাপক নিখোঁজ হোৱাৰ দুদিন পিছত, অৰণ্য নিজৰ ঘৰতে বন্দীজীৱনৰ অনুভৱ কৰি আছিল — ফোন বন্ধ, ইমেইল হেক, গৃহৰ কাষৰ গছত অচিন পেঁপৰ চকু। “শঙ্খচক্ৰ” নামৰ সংগঠনে তেওঁৰ জীৱনটো পিচল খোৱালৈ লৈ গৈছিল, কিন্তু তেওঁ জানিছিল — বিকাশে নিখোঁজ হোৱাৰ আগতে তেওঁৰ মোবাইলটোত এটি শব্দ-ফাইল ৰেকৰ্ড কৰি থৈছিল, যিটো অৰণ্য পোৱাৰ পিছতে শুনিছিল। শব্দখন আছিল — “নবম বীজ”। কেতিয়াবা ধ্বনিও কোড হয়, আৰু এই ধ্বনি অৰণ্যক লৈ গৈছিল এখন পুৰণি লোকসাহিত্য সংগ্ৰহালয়লৈ, য’ত অসমীয়াত লিখা এক পুথিত প্ৰথম বাৰৰ বাবে উল্লেখ পোৱা গৈছিল — “আত্মাৰ পৃষ্ঠা”, যিটো এখন আত্ম-জীবন্ত পুথিৰ নাম, যিটো পাঠকৰ অন্তৰাৰ অভিপ্ৰায় অনুসৰি অক্ষৰ সৃষ্টিৰে উত্তৰ দিয়ে। এই পুথিটো কোনো সাধাৰণ বস্তু নহয়, ই জ্ঞানৰ শেষ বিন্দুক স্পৰ্শ কৰা বীজৰ সৈতে গাঁথ খোৱা — যাক পুৰণি তান্ত্ৰিক সন্ন্যাসীয়ে “নৱম বীজ” বুলি ক’ব। মানচিত্ৰটোৰ পঞ্চম দিশটো অৰণ্য বুজি পাইছিল — মন্দিৰৰ উত্তৰ-পূৰ্ব দিশৰ এখন জংগলত থকা শালগছৰ ওপৰত এখন সৰু ধাতুৰ চিহ্ন খোদিত — “অ”।

অৰণ্য, গভীৰ নিশাত, মঙহা পিন্ধি লুকাই গ’ল সেই গছটোৰ দিশে। তাত তেওঁ এটা অচিন গুহাৰ মুখ পাই — খুলি থকা নহয়, কিন্তু ধাতুৰে সিল কৰা, যেন বহু বছৰ ধৰি একে ধ্বনিত বন্ধ হৈ থকা সঙ্গীতৰ বাকচ। তেওঁ সিল ভাঙে — ভিতৰত মাথোঁ শীতল, আর্দ্র গন্ধ আৰু এটি অদ্ভুত আলো — যেন পাথৰৰ পৰা ওলোৱা হালধীয়া কু’লা। গুহাটোৰ ভিতৰত এটা শিলৰ বেদীৰ ওপৰত “নৱম বীজ” পোৱা যায় — এটি স্ফটিক, কিন্তু একে সময়তে জলৰ নিচিনাও, আৰু তাৰ মাজত চকু। হʼব পাৰে ই কেৱল শিল্প, বা হʼব পাৰে ই প্ৰত্যক্ষীকৰণ — কিন্তু যেতিয়া অৰণ্যে স্ফটিকটো স্পৰ্শ কৰে, তেওঁৰ চকুৰ সন্মুখত চকুত দেখা নাযোৱা বর্ণবোৰৰে গঠিত এক পৃষ্ঠা মূৰ্ত হৈ উঠে। সেই পৃষ্ঠাত প্ৰথমে অদৃশ্য, তাৰ পিছত ধীৰে ধীৰে দেখা যায়: “যাৰ অন্তৰত সন্দেহ নাই, তাৰ বাবে আত্মাই মুখ খুলে। বাকীৰ বাবে আত্মা পৃষ্ঠা বন্ধ ৰাখে।” অৰণ্য স্থবিৰ হৈ পৰে। সেই মুহূৰ্ততে তেওঁৰ ভিতৰত এটি আত্মিক অনুভৱ উদয় হয় — যেন বিকাশে তেওঁৰ লগত আছে। তেওঁ জানে — পৃষ্ঠাখনে বিকাশৰ প্ৰাণ সংৰক্ষণ কৰিছে। সেয়া মাথোঁ লেখা নহয়, ই আত্মাৰ শব্দ।

এই পৃষ্ঠাটো “আত্মাৰ পৃষ্ঠা” — সময়ক অতিক্ৰম কৰা আৰু তথ্য সংৰক্ষণৰ এজন সজীৱ সংগ্ৰাহক। তাত অৰণ্যে বিকাশৰ হাতৰ লেখা চিনে — যি শেষটো বাক্য আছিল — “যদি মই উভতি নাও আহো, জানিবা এইটো মোৰ শেষ অধ্যায়। তুমি যদি নবম বীজ লৈ সঁচা ঠাইত যাওঁ, মুকলি হ’ব আত্মাৰ ছাঁ।” অৰণ্য এতিয়া বুজে — ইতিহাসৰ পুনঃলিখনৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছে। নবম বীজ যদি একোড হয়, আত্মাৰ পৃষ্ঠাই তাৰ ক্লাব—এটা সংকেত যি গৱেষকক পৰৱৰ্তী দিশে লৈ যায়। বিকাশে হয়তো জানিছিল, নিজৰ সময় সীমিত — আৰু সেই বাবে আত্মাৰ পৃষ্ঠাৰ ভিতৰতে তেওঁ নিজকে শোধনৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে ৰখি গৈছিল। গুহাৰ পৰা ওলাই অহাৰ সময়তে অৰণ্যে অনুভৱ কৰে — নিজৰ ভিতৰত কিবা এক পৰিবৰ্তন হৈছে। ইতিহাস এতিয়া মাথোঁ তথ্যৰ গাঁথনি নহয়, ই হ’ল এক আত্মিক অভিযান — যি কামাখ্যা মন্দিৰৰ তলত ঢাক খাই থকা সত্যৰ দিশে অচিন পথেৰে আগবাঢ়িছে।

***

সেই ৰাতিটো, যেতিয়া অৰণ্যে নবম বীজ আৰু আত্মাৰ পৃষ্ঠা বিচাৰি ওলাই আহিছিল, শীতল বতাহৰ মাজতো তেওঁৰ অন্তৰত জ্বলি আছিল এক অগ্নি — সংকেত, আত্মত্যাগ, আৰু গুপ্ত সত্য উন্মোচনৰ জুই। তেওঁৰ বুকুত বিকাশৰ বিদায়-পংক্তি যেন দগ্ধ হৈ থকা মাত্ৰেই, মানচিত্ৰখনৰ চতুৰ্থ ছাঁটো নিজে চকু সজাই তোলে — পলাশফুলেৰে ঘেৰি ধৰা, এখন শিলত খোদিত বৃত্ত — যাৰ ভিতৰত অক্ষৰ নাছিল, কিন্তু অৰণ্য স্পষ্টকৈ অনুভৱ কৰিছিল যেন বৃত্তটোৰ মাজত “অগ্নি” আছে। কামাখ্যা পাহাৰৰ দক্ষিণ দিশৰ গভীৰ জংঘলত, এখন বিস্মৃত শৈৱ গুহা আছিল — স্থানীয় লোকে কয়, “সেই গুহাত নিত্য অগ্নি জ্বলে, কিন্তু কোনো ধোঁৱা নাই, কোনো উত্তাপ নাই, মাথোঁ সেউজীয়া জ্যোতি।” অৰণ্য সেই দিশেই গ’ল — কপালত ছাঁ, সঁহাৰি কোনো নহয়। গছৰ ছাঁত, ধূলিৰ মাজেৰে অৰণ্যে উজাৰি গ’ল এটি গোপন প্ৰৱেশপথ — যিখন শিলৰ মাজেৰে তললৈ গৈ থাকে, যেন পাহাৰৰ হৃদয়ত ঢাল খাই লুকাই থকা এক গম্ভীৰ স্মৃতি।

গুহাৰ ভিতৰলৈ নামি গৈছে অৰণ্য। পাথৰৰ ছাঁ, শীতল শিলৰ ছলছলীয়া, আৰু ভিতৰত তেজৰ নিচিনা ৰঙৰ এক আলো — অৰণ্যৰ শ্বাস বন্ধ হৈ আহে। ভিতৰত পুৱাৰ ৰঙৰ নিচিনা এক সুৰে বাজে, যেন কোনো তান্ত্ৰিক গীতেৰে স্পন্দিত হোৱা এটি ধ্বনি — “অগ্নিনং স্বাহা…”। গুহাৰ কেন্দ্ৰত এখন চৌকাঠ, য’ত থকা এটি অতি পুৰণি শিলৰ ফলক — যাৰ ওপৰত মাথোঁ এটি অক্ষৰ খোদিত — “স্মৃতি”। অৰণ্য সেই শিল স্পৰ্শ কৰিলেই চকুৰ আগত এক দৃশ্য উজ্জ্বল হৈ উঠে: এক পুৰণি যাত্ৰা, য’ত এটি দণ্ডিত সাধু — যাৰ মুখ কালিমালিপ্ত — কামাখ্যাৰ তলত শুদ্ধি লাভ কৰি উঠিছে। তেওঁ বোলে — “এই অগ্নি — আত্মানুভূতিকো দগ্ধ কৰে। সত্যৰ আগত কল্পনা জ্বলি যায়।” অৰণ্য দেখিলে — এই অগ্নি কেৱল বাহ্যিক নোহয়, ই মানসিক — যিজনে ভয় নকৰে, তেঁওহে ইয়াৰ ভিতৰত জ্বলিও নুশ্বে। শিলৰ স্মৃতি এটি মূৰ্ত ঘটনা — হয়তো পুৰাণ বা হয়তো আত্মচিন্তাৰ এক বিমূৰ্ত প্ৰতিচ্ছবি, যি গুহাখনৰ ভিতৰত এদিন বিকাশে নিজে উপলব্ধি কৰিছিল। অৰণ্য সেই অগ্নিৰ সন্মুখত বহি বহুত সময় ধৰি চকু বন্ধ কৰি থাকে — সেউজীয়া শিখাৰ মাজত নিজৰ আশংকা, লোভ, আৰু অহং দগ্ধ কৰিবলৈ।

এই সাধনাৰ অন্ততেই অৰণ্যৰ হাতৰ মানচিত্ৰখনৰ শেষ বীজটো নিজেই উদ্ভাসিত হয় — এক সেউজীয়া রেখা আকাশলৈ উঠি পাহাৰৰ ওপৰৰ দিশ দেখুৱায়। সেই দিশত আছিল “মায়াৰ দেৱাল” — কামাখ্যা মন্দিৰত সৰ্বসাধাৰণৰ পৰা আড়াল এখন অন্তৰ গৃহ, য’ত মাথোঁ দুজন পুৰোহিতৰহে প্ৰৱেশৰ অধিকার থাকে, আৰু যি কেতিয়াও মানচিত্ৰত উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল। বিকাশে নিজে সেই স্থানৰ কথা কবলৈ ভয় কৰিছিল — কাৰণ সেয়া আছিল শেষ দিশ। গুহাৰ পৰা ওলাই আহি, অৰণ্য স্পষ্ট অনুভৱ কৰে — নিজৰ ভিতৰৰ মানসিক দৃশ্যপট সলনি হৈছে। গুৱাহাটীৰ ৰাতি এতিয়া বেয়া লাগে, ঘৰলৈ উভতি যোৱা যেন বাহ্যিক মনে হয়, কাৰণ অৰণ্য এতিয়া আত্মাৰ স্মৃতিৰে চলি আছে। সি জানে — “মায়াৰ দেৱাল”ত যাৱ লাগিব, জানো গৈয়ে তেওঁৰ বাবে অগ্নিপথ হ’ব, কিন্তু বিকাশৰ সৈতে কৰা প্ৰতিশ্ৰুতি, ইতিহাসৰ অলেখ অন্ধকাৰ খুন্দাত অলক্ষ্যে ৰোৱা সঁচা পৃষ্ঠাবোৰ পঢ়াৰ এক গুপ্ত অধিকার — সেয়া কোনো সাধাৰণ পাটলত থকাৰ জীৱনৰ পৰা অধিক মূল্যবান।

অৱশেষত অৰণ্য পাহাৰৰ ওপৰৰ গোপন পথেদি আগবাঢ়ে। কামাখ্যা মন্দিৰৰ প্ৰাচীৰ পাৰ হৈ, গোপন দেৱালত অৰণ্যে পায় এটি চুই খোলিবলৈ হোৱা ধাতুৰ মাত্ৰাত শিলত খোদিত এটি সংকেত — যিটো ‘নৱম বীজ’ৰ স্পন্দনেৰে খুলি পৰে। ভিতৰত এটা পুৰণি বেদি, আৰু তাৰ মাজত — বিকাশৰ ডায়েৰী, যিটো নিজৰ আত্মচিন্তাৰ শিলাৰ দৰে স্থিৰ হৈ থাকে। বিকাশ লিখি গৈছিল — “অগ্নিৰ পৰা যি উৰ্ধ্ব গ’ল, তেওঁ নিজক হেৰুৱাই পেলালে। আৰু যিয়ে নিজক হেৰুৱায়, সেয়েই ইতিহাস পায়।” অৰণ্য জানে — এই শেষ নহয়, সি জানে এতিয়া তেওঁৰ যাত্ৰা মাত্ৰ পূৰ্ণতাৰ পথৰ আৰম্ভণি। বিকাশ গুম হৈ গ’ল, কিন্তু তেওঁৰ লিখনি, গুহা, স্মৃতি, আৰু অগ্নিৰ পৃষ্ঠাত অৰণ্য পালে এক তেজৰ দৰে জীয়াই থকা চিন্তা — যি কোনো জ্বলন্ত ধৰ্ম, ইতিহাস বা ষড়যন্ত্ৰৰ মুখত চিৰদিন চকুত চকু দি থিয় থাকিব পাৰে।

***

অৰণ্যৰ চকুত পৰুৱাৰ দৰে ঘূৰি ফুৰিছিল সেই মায়াৰ দেৱালখন। কামাখ্যা মন্দিৰৰ পিছফালে পুৰণি ৰন্ধ্ৰই থকা মন্দ দেৱালটো কোনো পূজাৰীও সহজে এৰায়। বহু পূজা আৰু ধৰ্মীয় প্ৰচলনৰ বাউল ছাঁত লুকাই থকা সেই দেৱাল — নোহোৱাকৈ থকা বস্তু এটাৰ নিচিনা। কিন্তু মানচিত্ৰৰ শেষ ৰেখাই অৰণ্যক এনে ঠাই লৈ আহিছিল য’ত অন্ধকাৰ মানে নোহোৱা, অন্ধকাৰ মানে নিৰ্মাণ। পুৰণি পুস্তকত উল্লেখ কৰা “অস্তিত্বৰ সোপান” বুজিবলৈ অৰণ্যক নিজৰ অস্তিত্ব পৰীক্ষা কৰিব লাগিছিল। দেৱালখনৰ গোপন কাঠৰ স্লটটো — যিটো কেৱল নবম বীজ স্পৰ্শ কৰিলেই খোলায় — খুলি গ’ল শীতল এখন চোতাললৈ। অৰণ্য প্ৰবেশ কৰিলে এটি পৰ্যায়ৰ ভিতৰত, য’ত প্রতিটো পদক্ষেপত বাতাস ক’লা হৈ পৰে, আৰু শব্দবোৰ যেন আত্মাৰ গুঞ্জন। তেওঁৰ সহচৰ মাত্ৰ বিকাশৰ স্মৃতি আৰু আত্মাৰ পৃষ্ঠা। মন্দ গন্ধেৰে ভৰা সেই চৌপাশত, অৰণ্য পালে এক বৃহৎ বেদি, য’ত উৎকীর্ণ আছিল — “তুমি যদি নিজক চিনি, ইতিহাস তোমাক চিনিব।”

সেই বেদীৰ ঠিক ওপৰত এটা আৱদ্ধ আয়তকাৰী কাচৰ বাকচ — যিটো বাটৰ শেষত অজানিতে অপেক্ষা কৰি আছিল। ভিতৰত আছিল এটি শুকান ফুল, এটি অস্তিত্বহীন পৃষ্ঠা, আৰু এটি পাথৰৰ পিণ্ড — যিটো কোনো সাধাৰণ পাথৰ নহয়, কিন্তু আত্মিক স্পন্দনেৰে জ্বলি থকা যেন এক ‘স্মৃতি-তৃষ্ণা’ৰ শিলা। অৰণ্য হেৰুৱাই পেলায় সময়ৰ বোধ — তাক যেন ভিতৰৰ পৰা কিবা এটা আহ্বান কৰিছে। সেই আহ্বান আছিল — নিজৰেই গোপন অভিপ্ৰায়ৰ। তেওঁৰ মনেৰে বাজি উঠিল এটি শব্দ — “সোপান”। সি স্মৰণ কৰিলে — কামাখ্যাৰ পুৰণি তান্ত্ৰিক নথিপত্ৰত উল্লেখ কৰা ষষ্ঠ সোপান — য’ত আত্মা আৰু স্মৃতিৰ মাজৰ সীমা লুপ্ত হয়। সেই সোপান পোৱাৰ বাবে অৰণ্যক মাথোঁ বিশ্বাস আৰু আত্মত্যাগৰ কঠিন পৰীক্ষা উত্তীর্ণ হ’ব লাগিছিল। তেওঁ আত্মাৰ পৃষ্ঠাত নিজৰ এখন বাক্য লিখিলে — “মই তাত যাব পাৰোঁ, য’ত সময় থমকি ৰয়।” কালি-পিছলি নাই, মাথোঁ নিৰ্জনতা আৰু নিজক চিনাৰ চেষ্টা। সেই পৃষ্ঠাটো উজ্জ্বল হৈ উঠিল, আৰু যিহেতু অৰণ্য সন্দেহ নকৰিলে — আত্মা মুখ খুলিলে।

আত্মাৰ মুখেৰে অহা সত্য ভয়ংকৰ আছিল। বিকাশ জীৱিত আছিল, কিন্তু সময় আৰু স্মৃতিৰ সীমাৰ বাহিৰত — “অসীম গুহা” নামৰ এটি মানসিক পৰিসৰত, য’ত ইতিহাস সংৰক্ষণ হয় কিন্তু শৰীৰ নহয়। বিকাশে আত্মাৰ শেষ শক্তিৰে কামাখ্যাৰ সোপানত নিজে সংৰক্ষিত ৰাখিছিল, আৰু অৰণ্যক আহ্বান দিছিল এই সত্য উন্মোচন কৰিবলৈ। “মায়াৰ দেৱাল” কোনো গোটেই শিলৰ গাঁথনি নহয় — ই আছিল অন্তৰাল। অৰণ্য সেই বেদীৰ সন্মুখত বহি থাকিল বহু সময় — আৰু গাভৰুদৃষ্টিৰে চাই থাকিল খোলা আত্মাৰ বাকচ। তাত বিকাশৰ কণ্ঠেৰে বাজি উঠিল এটি মানসিক প্ৰতিধ্বনি — “যি দেৱাল তুমি পাৰ হ’ব খুজা, সেয়া তোমাৰ ভিতৰৰেই সীমা।” অৰণ্য মনত পেলালে — তেওঁৰ PhD ৰ বিষয় আছিল ‘অসমত তান্ত্ৰিক স্থাপত্য আৰু গুপ্ত সংকেত’ — আৰু এতিয়া তেঁও নিজেই সেই স্থাপত্যৰ বৃত্তত অন্তৰ্ভুক্ত হৈ পৰিছে। তেওঁৰ দেহ সৰহজনীন, কিন্তু মন আত্মাৰ দিশে পৰিণত।

অৱশেষত, যেতিয়া অৰণ্যে আত্মাৰ সংকেত ধৰি “অসীম গুহা”ৰ দিশে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া সময় যেন ব্যাকুল হৈ থমকি ৰয়। তেওঁৰ চকুত চকু পৰে এক নীল জ্যোতিক — যি কোনো এটি তেজেৰে সজীৱ আত্মাৰ নিচিনা লাগে। বিকাশ তাত আছিল — কিন্তু দেহত নহয়, এক মানসিক ‘প্ৰজেকশ্যন’ত। অৰণ্য নিজক পাহৰি বিকাশৰ স্পন্দন অনুভৱ কৰে। তেওঁ দেখিলে — ইতিহাস একো শুদ্ধ তথ্য নহয়, ই হ’ল আত্মাৰ বিকাশ — যি মানুহে মানুহক দিয়াৰ প্ৰত্যাশা নকৰে, কিন্তু আত্মিক দৃষ্টিৰে কেৱল উপলব্ধি কৰে। কামাখ্যা মন্দিৰৰ এই গুপ্ত দেৱাল, যি বহুযুগ ধৰি সমাজৰ পৰা আড়াল — আজি অৰণ্যৰ বাবে এটা আয়না হৈ পৰে। আয়নাটোত তেওঁ দেখিলে — ইতিহাসত তেওঁ নিজে এখন পৃষ্ঠা, যাক বিকাশ লিখি থৈ গৈছিল। সেয়া আত্মাৰ ভাষাত লিখা, সময়ক নুশ্ৰাৱ্য — কিন্তু সঁচাৰ দিশে নিৰ্বন্ধ।

***

অসীম গুহাৰ মুখমুখি থিয় হৈ অৰণ্য যেন অনুভৱ কৰিলে নিজে কোনোবা সুপ্ত অতীতৰ কণ্ঠস্বৰ হৈ পৰিছে। গুহাখন কোনো পাহাৰৰ ভিতৰত নহয়, বৰং মানসিকতাৰে গঠিত এক ধ্যানভিত্তিক প্ৰবেশপথ — য’ত সময় বেয়া বা ভাল নহয়, ই মাথোঁ বিকল হয়। ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই তেওঁৰ দেহৰ সম্পৰ্ক মাটি আৰু মহাকাশৰ সৈতে লুপ্ত হৈ গ’ল। তলৰ পৰা পোহৰ উঠি আহে — কিন্তু সূৰ্য নাই, কেবাজনো বিকাশ যেন চকুৰ আগত উপস্থিত — আটাইকেইজন বিকাশে একে মুখ, একে দৃষ্টিভংগী, কিন্তু সময় আৰু মনোভাবত ভিন্ন। “অসীম গুহা” ভিতৰত সমান্তৰাল ৰূপত চলি থকা স্মৃতিবোৰৰ জটিল প্ৰদৰ্শন। অৰণ্যে দেখা পালে এক দৃশ্য — ১৯১১ চনৰ বিকাশ, যিয়ে এক বৃটিছ সেনাৰ সৈতে লৰাই কৰি কামাখ্যাৰ ভিতৰত এটি গুপ্ত বেদী ৰক্ষা কৰিছিল; ১৯৫৬ চনৰ বিকাশ — যিয়ে বৰদলৈ বাটত এক তান্ত্ৰিক সভালৈ গৈ ‘আত্মাৰ প্ৰতিনিধি’ হিচাপে মান্যতা পাইছিল। এইবোৰ বিকাশ নহয় — ই অৰণ্যৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বিকাশৰ প্ৰতিচ্ছবি। সময়ৰ অন্তৰালত দাঁতিতকৈ সূক্ষ্ম অনুভূতিৰে নির্মিত — এটা অৱচেতন স্মৃতিৰ নাট্যমঞ্চ।

এই নাট্যমঞ্চত অৰণ্য আছিল সকলোৰে মাজত, কিন্তু একাকি। কোনো এটা সময়ত তেওঁ আত্মাৰ ভিতৰত বাজি উঠা এটি গম্ভীৰ সুৰ শুনিলে — “যেতিয়া তুমি সকলো ৰূপ দেখিবা, তেতিয়া তুমি নিজ ৰূপ চিনিবা।” তেওঁ খেয়াল কৰিলে, বিকাশৰ প্ৰতিটো ৰূপৰে মাজত এটা সৰু ছাঁ আছিল — এটা যি সদায় বাওঁফালে চাই থাকে, যি কেতিয়াও কোনো বিকাশৰ লগত কথা নকৰে, কেৱল চুপচাপ তললৈ চাই থাকে। অৰণ্যে আগবাঢ়ি সুধিলে — “তুমি কোন?” ছাঁটো ক’লে, “মই সেই বিকাশ, যাক কোনোদিনো উন্মোচিত নকৰা হৈছিল। মই সেই সত্য, যি মায়াৰ দেৱালতে আত্মাহুতি দিছিল।” অৰণ্য ভয় পাই গ’ল — কিন্তু স্পৰ্শ কৰিলে ছাঁটো। মুহূৰ্ততে এক দৰশ জ্বলি উঠিল — অৰণ্যে নিজৰ আগত দেখিলে বিকাশে আত্মঘাত কৰিছিল; আত্মাৰ ভাৰ সহ্য নকৰাকৈ, তেওঁ নিজৰ সোঁৱৰণীয় দেহ মুছি পেলাইছিল, যাতে সময়ত পুনৰাগমন হ’ব পাৰে। ই আত্মহনন নাছিল — ই আছিল পুনর্জন্মৰ অনুকল্প, এক বিকাশ যি নিজে আত্মাৰ ভিতৰ সোমাই অৰণ্যৰ বাবে নিজক সাঁচি ৰাখিছিল।

অসীম গুহাত এই সত্য পোৱাৰ পিছত অৰণ্য হঠাৎ অনুভৱ কৰে — তেওঁ নিজেও শাৰীৰিক নহয়। তেওঁ নিজৰ হাতৰ ছাঁ দেখা নাপায়, শব্দ সৃষ্টিৰ শক্তি কমি আহে, হৃদয়ৰ স্পন্দন বিৰত হয়। কিন্তু চকু আছে, চাব পাৰে — আৰু মন আছে, বুজিব পাৰে। বিকাশৰ শেষ ছাঁয়ে ক’লে — “তুমি এতিয়া নিজ ৰূপত — অৰণ্য নহয়, ইতিহাসৰ আত্মা।” অৰণ্য জানে, এতিয়া ঘূৰি যোৱা সহজ নহ’ব। কিন্তু এই অসময়ে তেওঁ এটা বুজি পাল — কামাখ্যাৰ ভিতৰত মাত্ৰ মন্দিৰ বা তান্ত্ৰিকতা নহয়, ই আছিল আত্মাৰ সংৰক্ষণাগাৰ। সেই পুৰণি পুথি, যিটো অক্ষৰহীন আছিল, এতিয়া স্পষ্ট হৈ পৰে। শব্দ নাছিল কাৰণ পঢ়াৰ বাবে মন উপযুক্ত নাছিল। এতিয়া অৰণ্যে পঢ়ে — “ইতিহাস কোনে লিখে, যি প্ৰমাণ থাকে, নে যি আত্মাই অনুভৱ কৰে?” তেওঁৰ চকু সেউজীয়া আলোত দপদপাই উঠে। তেওঁৰ আশে-পাশে কোনো শব্দ নাই, কিন্তু ভিতৰত বাজে — “জানিবা, যি গুহা তুমি এৰি যোৱা, তাক কোনো নথিত উল্লেখ কৰা নহ’ব — কিন্তু সেই নথি যাক তুমি ল’বা, সেয়া সকলো মনত অক্ষয় হৈ থাকিব।”

শেষত, অৰণ্য অসীম গুহাৰ পৰা ওলাই আহে — হয়তো দেহেৰে, হয়তো আত্মাৰে। গুৱাহাটীৰ বতাহ অলপ উষ্ণ, যেন মানসিক বোজা অলপ হালকা। কামাখ্যা মন্দিৰৰ শিৰা জপিয়াই পৰিছে অলপ শীতল পানীৰ দৰে — যি অৰণ্যক সাৱটি ধৰিছে। সি জানে, আৰু কেতিয়াও কোনো সাধাৰণ শিৱালয় বা মন্দিৰক তেনে চকুত চাব নোৱাৰিব। তেওঁক বিচাৰিছিল বিশ্ববিদ্যালয় — প্ৰবন্ধ জমা দিবলৈ। কিন্তু এতিয়া তেওঁৰ হাতত যি আছে, তাক কোনো ৱৰ্ড কনফাৰেন্সে গ্ৰহণ নকৰিব। তেওঁৰ ডায়েৰীত লিখা — “যিসকলে সময়ক সময় বুলি ভাবে, সিহঁতে আত্মাৰ গাত সাঁচি থোৱা ইতিহাস পঢ়িব নোৱাৰে।” বিকাশে নিজৰ আত্মাৰ গহীন পথত যি সঁচা লুকুৱাই থৈ গৈছিল, অৰণ্যে তাৰ পৰা উলিওৱা বাণী এখন নিজে হৈ পৰে। কামাখ্যাৰ আকাশত সেউজীয়া ৰঙৰ জ্যোতি দেখা যায় — কোনো পুঁথিত নথকা, কিন্তু হৃদয়ৰ পাতত অক্ষয় হৈ থকা এক গুপ্ত ইতিহাস।

***

বিকাশৰ আত্মা যি সময়ত কামাখ্যা মন্দিৰৰ আত্মিক স্তৰবোৰত নিজক আত্মাহুতি দিছিল, সেই সময়ৰেই কোনো সোঁতেহে এতিয়া অৰণ্যৰ ভিতৰত জ্বলি উঠিছে। গুৱাহাটীৰ পৰা তেওঁ উভতি আহে এখন নৱ-দৃষ্টি লৈ — যিটো দৃষ্টিয়ে শিলত পঢ়ে প্ৰার্থনা, আৰু স্তম্ভত শুনে অতীতৰ স্তৱগান। গুৱাহাটীৰ বিশৃঙ্খল বাটবোৰ তেওঁৰ বাবে এতিয়া তান্ত্ৰিক ৰেখা যেন লাগে — যিখনো ঘূৰি আহে গোপন কেন্দ্ৰলৈ, য’ত আত্মা আৰু সময় লগ পায়। অৰণ্য এতিয়া তাৰ অভ্যন্তৰৰ এক গলন্ত জ্যোতিষ্মত বোধৰ সৈতে নিজৰ লিখা-শুদ্ধি আৰম্ভ কৰে। তেওঁ লিখে — কিন্তু কাগজত নহয়, আত্মাৰ মাটি-পত্ৰত। বিকাশৰ আত্মাৰ পৰা পোৱা সেই ‘অক্ষৰহীন পুথি’ এতিয়া শব্দৰে পূর্ণ হৈ উঠিছে — কিন্তু সেই শব্দবোৰ যেন কোনো মানৱ ভাষাৰ নহয়, সেইবোৰ চমক লাগে, নিঃশব্দ লাগে — যেন সঁচাৰ শব্দ!

এই বেলিকাই অৰণ্যক পালে আন এক প্ৰতিধ্বনি — কামাখ্যাৰ দেউলত পুনৰ আকস্মিকভাৱে অনুষ্ঠিত হ’ব লাগিছে এটি গোপন অনুষ্ঠান, যাৰ নাম — ‘মহাতেজ সংহিতা’। শতাব্দীত এবাৰ খোল খোৱা এই বেদমতে কামাখ্যাৰ গোপন অংশ খোলাৰ ক্ষেত্ৰত আত্মাৰ অনুমতি লাগিব — আৰু সেই অনুমতি মাত্ৰ তেনে এগৰাকী যুৱাকে দিব পাৰে, যিজনে সময়ৰ পৰা আত্মা চিনি পাইছে। অৰণ্যক সেই সভালৈ মাতি লোৱা হয়। গোপনে, এখন ভগ্ন প্ৰাচীন কোঠালিত — মাটিৰ তলৰ পৰা ওলোৱা পুৰণি পাথৰৰ চকুত গোপনে বৰগীত বজা মাজত — তেওঁক সুধা হয়, “তুমি বিকাশক চিনা?” অৰণ্য উত্তৰ দিয়ে — “মই তেওঁ। মই তেওঁৰ পাঠ। আৰু তেওঁৰ পুনর্জন্ম।” সেই সময়ত তেওঁক এটা দৰ্শন দিয়া হয় — এখন দেউল — যিখনত আত্মা থিয় হৈ থাকে, মানুহে নহয়। বিকাশৰ অশেষ আত্মাৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত নতুন দেউল — যিখন কোনো পৃথিৱীত নহয়, কিন্তু হৃদয়ৰ ভিতৰত, মনৰ মাজত।

এই দেউলৰ ভিতৰত অৰণ্য প্ৰবেশ কৰে, আৰু অনুভৱ কৰে — সময় স্থগিত। তলৰ বেদীত থকা বিকাশৰ আত্মা — ত্ৰিকোণ পটত জ্বলি থকা এক নীৰৱ তেজপৃষ্ঠ, তাত একে সময়তে কান্দোন আৰু হাঁহি। বিকাশ স্পষ্ট কৰে — সি কেতিয়াও সম্পূৰ্ণভাৱে ‘মৰি’ নাছিল, সি মাথোঁ নিজক ‘সাঁচি’ ৰাখিছিল, অৰণ্যলৈ এটি আত্মিক বীজ ৰূপে। আৰু এতিয়া সেই বীজ সজীৱ হৈছে। অৰণ্য সুধে — “মই কি কৰোঁ?” বিকাশ ক’লে — “তুমি লিখা। তুমি সেই পৃষ্ঠা হও, যিটো ইতিহাস পঢ়ে, কিন্তু কোনো পুথিত নাথাকে।” সেই সময়ত বেদীখনৰ কাষৰ পৰা এটি গোপন নথি ওলায় — যিটো বৈষ্ণৱ ইতিহাসৰ এটি অংশ আছিল — কিন্তু বহু শতাব্দীৰ পূৰ্বে মচি পেলোৱা। সেই নথিত উদ্ধৃত আছিল — “আত্মাৰ লগত যুক্ত নোহোৱাকৈ ধৰ্ম ইতিহাস নহয়, মাথোঁ অপব্যাখ্যা।”

অৰণ্য সেই নথি হাতত লৈ গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়লৈ উভতি যায় — কিন্তু বিশ্ববিদ্যালয় এতিয়া তাৰ আগৰ দৰে নাছিল। তেওঁৰ গাইড নিখোঁজ, বিভাগত গুজব — “অৰণ্য বেয়া পথত গৈছে”, “তেওঁ মন-ভ্ৰষ্ট হৈছে” — কিন্তু তেওঁক চিনা এগৰাকী বৃদ্ধ অধ্যাপকে হাতত ধৰি কয় — “তুমি বিকাশ নহয়, কিন্তু তুমি তেওঁৰ শেষ পাঠ। তোমাৰ কাম তাত শেষ নহয়।” অৰণ্য সুধে — “মই কি ছাপোঁ?” অধ্যাপক ক’লে — “পৃথিৱীৰ বাবে, তুমি এটা উপন্যাস লিখা। আত্মাৰ বাবে, তুমি নিজৰ ভিতৰ দেউলখন পুনৰ জ্বলাই থোৱা।” সেই সময়তে অৰণ্য এক ব্যতিক্ৰমী সিদ্ধান্ত লয় — বিশ্ববিদ্যালয় এৰি, একান্তভাৱে কামাখ্যাৰ পাদদেশত এটি আশ্রম গঢ়ি, তাত আত্মা, ইতিহাস আৰু ধৰ্মৰ অদৃশ্য জ্যামিতিৰ পাঠ লিপিবদ্ধ কৰে। বিকাশৰ পুনর্জন্ম কোনো দেহত নহয়, অৰণ্যৰ কাৰ্যত — যিটো ইতিহাস পুনৰ লিখে, শিলত নহয়, হৃদয়ৰ স্পন্দনত।

***

সেউজীয়া পোহৰৰ মাজত দেউলখন এতিয়া যেন ন-পৰিচিত, অথচ চিৰচেনা। কামাখ্যা নোহোৱা নহ’ল, কিন্তু তাৰ আঁৰত এটা বৌদ্ধিক দেউল গঢ়ি উঠিছে — যাৰ ইটাৰ লগত ইটা, গোটেই সময়ৰ আত্মা জুৰি আছে। অৰণ্য এতিয়া সকলো মৰণজীৱনৰ সীমানা পাৰ হৈ, ইতিহাসৰ সাঁচি হোৱা এটি সত্তা। দিনৰ ভিতৰতে সি সাধাৰণ মানুহ হৈ উঠে — এখন চাহৰ কাপ লৈ দেউলৰ চোতালত বহে, মানুহৰ কথা শুনে, হাঁহে। কিন্তু ৰাতি — ৰাতি অৰণ্য অদৃশ্য হয়। জোনাকীয়া আকাশৰ তলত সি দেউলৰ তলৰ গোপন পথেদি সোমাই যায় সেই গাঁঠনিৰ ভিতৰত, যি বিকাশে নিজৰ আত্মাৰ পিনে খনন কৰি থৈ গৈছিল। ইও কোনো প্ৰথাগত গুহা নহয় — এইটো সময়ৰ ভিতৰত আত্মাৰ সৈতে যোৱা এক মনস্তাত্ত্বিক বাট। সেই পথত থকাৰ সময়ত অৰণ্য এটা কথা বুজি পাই — দেউলটো মাথোঁ শিল-ইটা নহয়, এইটো এটি সজীৱ জীৱ — যাৰ হৃদয় হৈছে আত্মা, স্পন্দন হৈছে ইতিহাস, আৰু চকু হৈছে বিশ্বাস।

আজি অৰণ্য অতি গুপ্তভাৱে এটা পুথি সম্পূৰ্ণ কৰিলে — “দেউলৰ গোপন পথ”। কোনো প্রকাশনাই তাক ছাপিব নাপায় — কাৰণ এই পুথিৰ ভাষা কোনো ৰোমান স্ক্ৰিপ্ট বা বাংলা, অসমীয়া, ইংৰাজী নহয়; এই ভাষা ‘চিনাকি’ হৈছে মাথোঁ তেওঁলোকৰ বাবে, যি হৃদয়ত ‘সঁচা’ পঢ়িব জানে। পুথিটো এখন ঘিণা কাগজৰ দৰে — বাহিৰে শূন্য, ভিতৰে জোনাক। এই পুথিৰ প্ৰথম শাৰী আছিল — “পোহৰ নাথাকিলে দেউল অন্ধকাৰ হয়; কিন্তু আত্মা থাকিলে, অন্ধকাৰো দেউল।” বিকাশৰ আত্মা এতিয়া স্থায়ীভাৱে অৰণ্যৰ ভিতৰত — তেওঁ তেওঁ নহয়, কিন্তু তেওঁৰ পুনর্জন্মৰ প্ৰতিচ্ছবি। সেই পুথিৰ অন্তিম পৃষ্ঠাত আছিল — এটি আঁচনি, এটি চিহ্ন — যি নিৰ্দেশ দিয়ে এটি নতুন দেউল গঢ়াৰ: এটি দেউল য’ত ধৰ্ম নোহোৱা হয়, কিন্তু সত্য থাকে; য’ত জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, ভাষা — কিবা নাই; মাত্ৰ আত্মা থাকে আৰু তাৰ দিগন্ত।

গুৱাহাটীৰ উপকণ্ঠত, ধুবুৰীৰ এক পাহাৰপাৰা অঞ্চলত অৰণ্যে সেই দেউল গঢ়িবলৈ ভূমিপুজা কৰিলে। কোনো প্ৰচাৰ নাই, কোনো মূলা ভাঙা নাই — কেৱল সাতজন মানুহ — সকলোৰে চকুত সেউজীয়া জ্যোতি। দেউলটো কোনো ঠাইত ৰখা নহয় — ই মাথোঁ দৃষ্টিত, অনুভৱত, আৰু নীৰৱতাৰ ভিতৰত। কামাখ্যাৰ ধৰণী সেই সময়ত অলপ কঁপি উঠিছিল — যেন কোনো এটা আত্মাই শেষত শান্তি পাল। বিকাশ, অৰণ্য, আৰু ইমান বছৰ ধৰি নিঃশব্দে বহি থকা সেই ‘অক্ষৰহীন পুথি’ এতিয়া মুকলি — আৰু সেই আত্মা বিশ্বত একে লগে বহি পৰিছে। দেউলখন সময় আৰু স্থাপনাৰ সীমা উলংঘন কৰি এক আত্মিক স্তৰ গঢ়ে, য’ত পৰবর্তী শতাব্দীৰ ইতিহাস-পাঠকসকল পঢ়িব পাৰে — বিকাশৰ সাধনা, অৰণ্যৰ যাত্ৰা, আৰু কামাখ্যাৰ আত্মিক গোপন বাট। এই নতুন দেউলত কোনো শিল নাছিল, কেৱল নিশাৰ পোহৰ আৰু জোনাক।

শেষত, অৰণ্য চকু বন্ধ কৰি বাচে — “মই নোৱাৰোঁ নিজৰ নাম থৈ যাব, কিন্তু মোৰ আত্মা দেউলত থাকিব।” তেওঁৰ পাছত কোনো শিষ্য নহয় — কেৱল পাঠক। কোনো লোক পঢ়ে আৰু অনুভৱ কৰে — “দেউল মানে মাথোঁ শিল নহয়, ই হয় মনৰ প্ৰতিধ্বনি।” আৰু অৰণ্য নামৰ সেই যুৱক, যিজনে নিজ জীৱনৰ বিনিময়ত আত্মাৰ গুপ্ত ইতিহাস উলিয়ালে, ইতিহাসৰ ভিতৰত কোনো ঠাই নাপায় — কিন্তু মানুহৰ গভীৰতম তলত, য’ত বিশ্বাস আৰু সত্য থায়, তাত এজন গোপন আত্মাৰ দৰে থাকি যায়।

—