ৰণজিত বৰা
অধ্যায় ১: “অৰণ্যৰ সোঁৱৰণি”
অসম-মিজোৰাম সীমান্তৰ লঙতিলা গাঁৱখনৰ কাষৰে এটা প্ৰচণ্ড বিস্তৃত, গভীৰ অৰণ্য—হাৰুমফাঙ। এয়া সেই ধৰণৰ বন, য’ত সূৰ্যৰ পোহৰো পাতল পাতৰ মাজেৰে কিবা গোপন সংকেতৰ দৰে মাটিলৈ পৰে। গাঁওবাসীৰ বাবে এই অৰণ্য কেৱল গছৰ ভিৰ নহয়; ই হৈছে বিশ্বাস, ভয়, আৰু শতাব্দীৰ পূৰ্ণ পৰম্পৰা। অৰণ্যখনৰ মাজমজিয়াত আছে এটি বিশেষ গছ, যাক সকলে কয় “জাপৰাতলি”। নামটো নিজেই যেন শব্দ-ৰহস্য; জাপৰাতলি মানে—”জাপৰা” গাঁওৰ পথাৰ পাৰ হৈ গছবোৰে থকা ঠাই, আৰু “তলি” মানে মূল। এই গছটোক লৈ বহু কাহিনী, বহু প্ৰবাদ—কিন্তু গাঁওবাসীয়ে জানে এটোৱেই সত্য: গছটোৰ ওচৰত এধৰণৰ স্নায়বিক স্তব্ধতা থাকে, যেন সকলো শব্দ গছটোক শ্রদ্ধা জনাই চুপ হৈ পৰে। শিশু বয়সৰপৰা লোকে শুনি আহে—এই গছত আত্মা থাকে, জাপৰাতলিৰ খং, যি দৰ্শন নহয়, ধ্বনিৰূপে, অনুভৱৰূপে, আৰু প্ৰকৃতিৰ অসন্তুষ্টিৰ ৰূপে ওলায়। সি প্ৰকৃতিৰ পাহৰা; যিয়ে গছ বা অৰণ্যৰ অপমান কৰে, তেওঁৰ ওপৰত নেমে শাস্তি। এক গম্ভীৰ, অথচ নৈতিক প্ৰকৃতিৰ খং।
গাঁওখনৰ লোকসকল সাধাৰণ—ধানৰ খেতি, বাঁহৰ কাম, আৰু নিজৰ পৰম্পৰাত বিশ্বাসী। ইয়াত বৈদ্য নাই, কিন্তু নাইৰোমা দাইৰ দৰে সাধিকা আছে, যিয়ে গছ, বৰষুণ, আৰু ধোঁৱাৰে লোকৰ দুখ-বেদনাৰ চিকিৎসা কৰে। নাইৰোমা দাই কয়, জাপৰাতলিৰ খং দেখিবলৈ পোৱা যায় নহয়; সি অনুভৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কেতিয়াবা নিশা কুকুৰে হঠাৎ চিঞৰে, গছৰ পাত নড়ে, অথবা অৰণ্যৰ পৰা এটা কেঁচা-জলীয়া ধ্বনি আহে—তেনেহ’লে জানিব, খং তৎপর। বহু বছৰৰ পূৰ্বে একপাৰ লোক বনজ সম্পদ বেচি ধন উপাৰ্জনৰ চেষ্টা কৰিছিল; কিছুমান গছ কাটি পেলোৱা হৈছিল। তাৰ পাছৰদিনা, তেওঁলোকৰ ঘৰখনত অগ্নিকাণ্ড, গৰু হেৰাই যোৱা, আৰু এজনৰ মাতাল পুত্ৰ হঠাৎ অন্ধ হোৱাটোৱে গাঁওখনত এটা নিশ্চিত বিশ্বাস জন্মায়—গছটো সাধাৰণ নহয়। সেই পৰাই সকলো জানে, জাপৰাতলি গছৰ ওচৰ ফালে কান্ধ সোজা কৰি চাব লাগে, যেনবা সি জীয়াই আছে, আৰু তেওঁৰ অপমান হ’ব নালাগে।
অথচ সময় যেতিয়া আগবাঢ়ে, সভ্যতা যেতিয়া গাঁওলৈ আহে, তেতিয়া লোভো আহে। একদিন হঠাৎ গাঁওখনলৈ এখন বিলাসবহুল গাড়ী আহিল, য’ৰ পৰা নামিল দুজন লোক—এজন জেঠ বয়সীয়া, বগা পেন্ট-কুৰ্তা, চকুত ৰোদচশমা, আনজন এচাম কাগজ আৰু মানচিত্ৰ লৈ থকা ইঞ্জিনিয়াৰ। তেওঁলোকে ঘোষণা কৰিলে যে, গাঁওৰ কাষৰ অৰণ্যখনত এখন চুইনাম ফেক্টৰী হ’ব, গাঁওবাসীৰ বাবে চাকৰি, স্কুল, আৰু ৰাস্তাৰ সুবিধা হ’ব। প্ৰথমতে কিছু লোকে খুশি হ’লেও, নাইৰোমা দাই আৰু আন কেইজন জ্যেষ্ঠ গাঁওবাসীয়ে বুজাই দিলে—এই ফেক্টৰী হ’ব মানে, গছ কাটিব লাগিব, অৰণ্য ভাঙিব লাগিব, আৰু তাৰ মানে জাপৰাতলিৰ খং ৰুষ্ট হ’ব। কিন্তু সেই লোকসকলে হাঁহি মাৰি কয়—“এইবোৰ কাহিনী! আজিকালি বিজ্ঞানৰ যুগ, খং-টং কিবা নাই। উন্নয়ন হ’ব লাগিব।” অৰণ্যৰ গছবোৰ তুলি চিহ্ন দি দিয়া হ’ল, য’ত লাল ৰঙেৰে “X” আঁকিছিল ইঞ্জিনিয়াৰে, আৰু তাৰ মাজত আছিল—জাপৰাতলি গছটো। সেই ৰাতিত অৰণ্যখনত পুৱালৈ বজ্ৰপাতৰ শব্দ হৈ থাকিল, যেন বনটো নিজে ক্ৰুদ্ধ হৈছে, আৰু লঙতিলা গাঁৱৰ ওচৰত আৰম্ভ হ’বলগীয়া এক অদৃশ্য যাত্ৰা—জাপৰাতলিৰ খংৰ জগৰ।
অধ্যায় ২: “নতুন আঁচনি, নতুন বিপদ”
পৰদিনা পুৱা লঙতিলাৰ আকাশটো আছিল থমথমীয়া—না কুয়াশা, না পোহৰ। ইঞ্জিনিয়াৰ বিজয় দত্ত নিজৰ সুভাৰু গাড়ীখনৰ পৰা ওলাই আহি খামাৰ পথাৰ পাৰ হৈ গছত চিহ্ন দিবলৈ আগবাঢ়িল। তেওঁ নগৰীয়া, নতুন যুগৰ বিজ্ঞান-ভিত্তিক মানসিকতাৰ লোক। গাঁওবাসীৰ ভয়, খং, আত্মা এইবোৰে তেওঁক হাঁহিবলৈ বাধ্য কৰে। তেওঁৰ মনত একেটা কথা—এই অৰণ্যত ইণ্ডাষ্ট্রি হ’বই লাগিব, আৰু এই গছবোৰ কাটি পেলালেই কাম আৰম্ভ। কিন্তু যেতিয়া তেওঁ জাপৰাতলি গছটোৰ কাষত আহে, তেওঁৰ খবৰ নথকা এটা ধৰণৰ অনুভৱ হয়—পিঠি জোৰে চাহনি, বুকুৰ মাজত থমকি থকা ধ্বনি, আৰু পাতবোৰৰ কঁপন যেন নিছক বতাহৰ নহয়। তেওঁ চিহ্ন আঁকে, কিন্তু চেইনচ’ আনিবলৈ সময় লাগিব। এইবাৰ তেওঁৰ লগত থকা শ্ৰমিকজনেও কয়, “ছাৰ, এই গছটো একেবাৰে আলাদা…বাটলিৰ দৰে গন্ধ আহে।” বিজয় হাঁহি মাৰে, আৰু গাড়ীলৈ ওভতি যায়। কিন্তু গছটোৰ কাষৰ মাটি অলপ কেঁপে, যেন ওচৰৰ বৃক্ষবোৰে গোপনে কিবা চাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
বিজয় দত্ত সন্ধিয়া হোটেললৈ উভতি গ’লেও তেওঁৰ শুই থকা সময়ত অদ্ভুত কথা ঘটে। বতাহৰ শব্দ সৰু হৈ কাণত কৈ থকা কণ্ঠস্বৰলৈ ৰূপান্তৰ হয়, “হেৰুৱা…ফিৰাই দে…” বুলি যেন অলিখিত অনুৰোধ, অথবা হুমকি। পুৱা উঠি তেওঁৰ দেখা পায় যে তেওঁ গছটো চিহ্নিত কৰা অঞ্চলটোত এক গভীৰ দ্ৰাক্ষাৰঙা চিহ্ন দেখা গৈছে, যেন গছটোৱে নিজেই দেহত ঘাঁ বনাইছে। গাঁওবাসীৰ মাজত এই খবৰ বেগেৰে বিয়পি পৰে। নাইৰোমা দাই এখন বাঁহৰ কুঁঠিয়াল লৈ গছটোৰ ওচৰলৈ যায় আৰু ঠাণ্ডা পাতৰ মাজত তেল ঢালি পুৰণি বাণী কয়—”হে খং, তুমি যে জীয়াই আছা, সেই সত্য পুনৰ বুজালো। কিন্তু সভ্যতাৰ নামেৰে যি অহংকাৰ ঘটা হৈছে, তাক ক্ষমা নকৰিবা।” সন্ধিয়াৰ পিছত একে ৰাতি গাঁওখনত পুৱালৈ কুকুৰে চিঞৰিলে, ঘৰ এখনৰ চালিৰ পৰা ধোঁৱা ওলালে, আৰু এজন শিশু আচমকাই অসুস্থ হৈ পৰে। গাঁওবাসীয়ে বিশ্বাস কৰে—এই হৈছে খংৰ প্ৰথম চাবনি, আৰু তাত সামান্য অৱহেলাও প্ৰাণঘাতী হ’ব পাৰে।
আনহাতে, শিল্পপতি শ্ৰদ্ধানন্দ বৰঠাকুৰ, যি শিলচৰৰ পৰা আহিছে, তেওঁ একো শুনিবলৈ সাজু নহয়। তেওঁ কয়—“এইটো নতুন যুগ, উন্নয়ন হ’ব লাগিব। গছ-টছ, খং-টং এইবোৰ বিশ্বাসৰ নামত প্ৰগতিৰ বিৰোধ। ইঞ্জিনিয়াৰ বিজয়ক হুকুম দিয়ে—গছ কাটি পেলাব লাগিব, যি নোহোৱালৈ এই প্ৰকল্প আগবাঢ়িব নোৱাৰে।” বিজয় দ্বিধাত থাকিলেও কাম আৰম্ভ হয়। অৱশেষত দুজন শ্ৰমিক, এখন পুৰণি চেইনচ’ লৈ, জাপৰাতলি গছটো কাটিবলৈ আহে। চেইনচ’ চলাৰ লগে লগে অদ্ভুত ধ্বনি, যেন পাতবোৰ কেঁদে উঠিছে। এক অপৰিচিত শক্তি হাওৰ সৈতে সমন্বয় ঘটাই, শ্ৰমিকজনৰ চকুত ধূলি পঠিয়ায়। তেওঁ ভকভকাই চিঞৰে, চকুত জুই যেন লাগে, আৰু ঠায়ে অন্ধ হৈ পৰে। বিজয় দত্ত তৎক্ষণাৎ কাম বন্ধ কৰে। তেওঁ গাড়ীত বহি কাঁপিবলৈ ধৰে। গছটো, অলক্ষ্যত, যেনো হাঁহিছে। এই ঘটনাই গাঁওবাসীৰ ভয় নিশ্চিত কৰে—জাপৰাতলিৰ খং জগাৰ হৈছে, আৰু এতিয়া সি কেৱল এক গছৰ আত্মা নহয়, ই হৈছে সমগ্ৰ অৰণ্যৰ শক্তি। বিজয় দত্তৰ চকুত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সংশয়—নহয়, হয়তো এই গছটো প্ৰকৃততে সাধাৰণ নহয়। আৰু এই দ্বিধাই হ’ব অগণন ঘটনা আৰু আত্মোপলব্ধিৰ আৰম্ভণি।
অধ্যায় ৩: “গছ কাটাৰ দিন”
চাৰিদিনৰ শান্ততা যেন এখন স্থগিত সিদ্ধান্তৰ অপেক্ষা আছিল। গাঁওবাসীয়ে গছটোত ফুল দি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, নাইৰোমা দাই দীঘল ধূপ জ্বলাই পাতৰ মাজেৰে ঘূৰি ঘূৰি মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিলে। কিন্তু উন্নয়নৰ যান্ত্ৰিক চেঁচা ৰোধ কৰাটো সহজ কথা নহয়। শিল্পপতি শ্ৰদ্ধানন্দ বৰঠাকুৰে নিজে এখন নতুন যন্ত্ৰ-ভৰ্তি ট্ৰাক পঠিয়ালে—এতিয়া কেৱল লাঙুৰা, বাঁহৰ কাম কৰা লোক নহয়; বাহিৰৰ পৰা আহিছে শক্তিশালী দলেৰে তৎপর শ্ৰমিক। ইঞ্জিনিয়াৰ বিজয় দত্তৰ মুখত সেই পুৰণি সন্দেহ থাকিলেও, কৰ্মৰ চাপেৰে তেওঁ একো কৈ উঠিব নোৱাৰে। যন্ত্র চলিবলৈ ধৰে, কাঁইটাৰ দৰে শব্দ অৰণ্যত বগাই উঠে—গছবোৰ, যেন, প্ৰতিটো চকুত পৰিছে। এইবাৰ ৰেঙণী ধৰণৰ এটি চেইনচ’ জাপৰাতলি গছটোত লগে; এটা পাত মাটি পৰে, আৰু লগে লগে বতাহ সলাই যায়। ঠাণ্ডা, থমথমীয়া, বেমানান এক নীৰবতা খেপ মাৰে। শব্দ থমকি যায়। ট্ৰাকৰ হর্ণ বন্ধ, চৰাই উৰিও নাযায়। যেন অৰণ্যখন এক ক্ষণৰ বাবে নিজে নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ সময় ল’বলৈ স্থগিত হৈ পৰিছে।
হঠাৎ চেইনচ’খনৰ ইঞ্জিন থমকি যায়। অপাৰেটৰ চেষ্টাতো কৰে, কিন্তু যন্ত্ৰটো যেন কেৱল জাপৰাতলি গছটোৰ বাবে কাম নকৰে। ইঞ্জিনৰ পৰা ধোঁৱা ওলায়, এটা লোহাৰ অংশ বেগেৰে উৰি এখন পাথৰচাপৰ খুন্দা মাৰে। অপাৰেটৰ শ্ৰমিকজন চিঞৰে—তেওঁৰ হাতত কাটা লাগে। গছটোৰ শিৰা-পাত যেন কেঁচা তেজৰ দৰে ৰঙা-হালধীয়া হৈ উঠে। বিজয় ততালিকে আগবাঢ়ি ক’লে—”বচাও! থোৱা কাম!” গাঁওবাসীয়ে ছুটি আহে, কিছুমান কন্দে, কিছুমানে ধূপেৰে বা ফুলেৰে গছটোক শান্ত কৰাৰ চেষ্টা কৰে। নাইৰোমা দাই হাঁহি হাঁহি ক’লে—“খংয়ে সুঁতি আছে বুলি ভাবিছিলা? সি জীয়াই আছে, পাহৰি থকা নাই। প্ৰকৃতিৰ ওপৰত লোভৰ খৰচ সদায়েই দাঙি দিয়ে।” তাৰ মাজতেই বিজয়ৰ মোবাইলত কল আহে—তেওঁৰ ঘৰ, গুয়াহাটিত, এখন পুৰণি কাঠৰ আলমাৰিত অগ্নিকাণ্ড হৈছে, আৰু তেওঁৰ ৮ বছৰীয়া কন্যা অচেতন অৱস্থাত আছে। বিজয়ৰ হাতৰ পৰা মোবাইল খহি পৰে—সত্যই, এইটো কাকতীয়া ঘটনা নহয়। প্ৰকৃতি উত্তৰ দি আছে। খংয়ে তাৰ ৰোষ প্ৰকাশ কৰিছে।
এতিয়া গছ কাটাৰ কাম বন্ধ। শ্ৰদ্ধানন্দ বৰঠাকুৰৰ ফোন আহে—“বিজয়, কিবা অলক্ষ্য শক্তিৰ প্ৰভাব নে?” বিজয় থমকি থাকে, আৰু তেওঁৰ ভয় গঢ়ি উঠে বিশ্বাসত। তেওঁ গছটোৰ ওচৰলৈ গৈ দুহাত জোৰে, চকু মুদি ক’ব খোজে—“ক্ষমা কৰক। মই নাজানিবা ভুল কৰিছিলোঁ।” কিন্তু সেয়া যথেষ্ট নেকি? গাঁওবাসীয়ে আগবঢ়ে। সকলো লোকে গছটোৰ ওচৰত প্ৰণিপাত কৰে। হঠাৎ সেই সন্ধিয়াত গছটোৰ পাতবোৰৰ মাজেৰে বতাহৰ সৈতে এটা হালধীয়া ধোঁৱা ওলায়, যেন আত্মাটোৱে নিজে জানিবলৈ দিছে—”তোমালোকে শুনিছা, এতিয়া মই ছাড়িছোঁ… কিন্তু আকৌ লোভ কৰিবা, তেতিয়া মই তীব্ৰ হ’ম।” গাঁওখনত ৰাতিপুৱালৈ এবিধ নিস্তব্ধতা বজায় থাকে, যেন সকলো পৰিবৰ্তন ঘটিল। বিজয় চকুত পানী লৈ গাড়ীত বহে। সি জানে—এয়া কেৱল এটা গছ নহয়, এয়া এক আত্মাৰ উপপাখ্যান, আৰু এতিয়া তেওঁৰ দায়িত্ব হ’ল সেই সত্য বুজি লোৱা আৰু আনকো বুজোৱা।
অধ্যায় ৪: “প্ৰকৃতিৰ প্রতিশোধ”
ঘটনাটোৰ পাছদিনা গাঁওখন যেন নিঃশব্দ জগতলৈ পৰিণত হয়। চেনাচ’ বন্ধ, যন্ত্ৰ থমকি গ’ল, শ্ৰমিকসকল ইঞ্জিন ট্ৰাকত বহি পাহাৰত পৰাই নিৰৱে ওলাই গ’ল। গছটো পাহাৰতে ৰ’ল, কিন্তু যেনো মাটি, পাতা আৰু বতাহবোৰে নিজকে শক্তিশালী কৰি তোলা শুরু কৰিলে। লঙতিলাৰ মানুহসকলৰ মুখত এখন গুপ্ত আলোচনা—এইবাৰ খংয়ে হুমকি নিদি, কাম কৰি দেখুৱাইছে। নাইৰোমা দাই প্ৰায় চোতালত বহি থাকে আৰু নিচেই মিচিকিয়াকৈ কয়, “হাতত যি নাই তাক নিজৰ বুলি ভাবিলেই, খংয়ে সেইটো হাত ভাঙে।” বিজয় দত্ত, যি গছ কাটাৰ দিনত আত্মোপলব্ধিৰ দৰে অভিজ্ঞতা পেলালে, এতিয়া গাঁওত ৰাখি গৈছে, যাত্ৰাৰ নামত নহয়, আত্মাৰ অন্বেষণত। তেওঁৰ মনত নানান চিন্তা ঘূৰে: কোনোপাৰ ধৰ্মীয় বুজাবুজি, মনস্তত্ত্ব, নে প্ৰকৃতিৰ ভিতৰত থকা অদৃশ্য শৃংখল? যি হওক, তেওঁ বুজিছে—এয়া কেৱল এক লোক-কাহিনী নহয়; সেয়া জীৱিত আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াশীল সত্য। সেই ৰাতিত হঠাৎ পৰিস্থিতি অতিৰিক্ত ভয়ংকৰ ৰূপ লয়—আকাশ কালশাৰ হৈ পৰে, বতাহে মাটিৰ পৰা ধূলি উৰুৱায়, বজ্ৰপাতৰ এক-এটা ধ্বনিত গাঁওখন গুঞ্জৰি উঠে, যেন খংয়ে পুনৰ এক সংকেত পঠিয়াইছে।
বজ্ৰপাতৰ মাজতে গাঁওখনৰ এখন পুৰণি জৈত গছৰ ঘৰ এখনত আঘাত লাগে। সেই ঘৰখন আছিল এক বিধৱা মহিলাৰ, যিয়ে সদায় গছৰ কাষত ধূপ-ধূনা দিছিল। এনে এখন ঘৰ জ্বলি যোৱা গাঁওবাসীৰ মনত এটা সন্দেহৰ স্ফুলিঙ্গ তোলে—এইবাৰ খংয়ে নিজৰেও বিচাৰ কৰিছে? নাই, কিছুদিন আগতেই সেই মহিলাৰ পুত্ৰজনেই নতুন গাড়ী কিনাৰ অভিপ্ৰায়ে অৰণ্যৰ ভিতৰত বাঁহ কাটি বিক্ৰী কৰিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল–”এইবোৰ জংলী গছ কাটি ল’লে, খংয়ে কিছু নকৰে।” সেই ভুলকেই এতিয়া ঘূৰাই লৈছে। ঘটনাৰ পাছদিনা, গাঁওৰ পুখুৰীৰ পাৰৰ পৰা এজন যুৱকৰ মৃতদেহ পোৱা যায়, যাৰ চকু অন্ধ, মুখত ভয়, আৰু বুকুত গভীৰ আঁচ। চিকিৎসা কৰা হল, কিন্তু কোনো কিছুমান চিকিত্সকে কৈ উঠিব নোৱাৰিলে—এইটো কি ধৰণৰ মৃত্যু। নাইৰোমা দাই স্পষ্টকৈ কয়—“গছটো কৈছিল, যি নুশুনে, তাতে আঘাত পৰে। আমি ভুল কৰি গৈছিলোঁ। এতিয়া কেৱল প্ৰাৰ্থনাৰে নহয়, আত্মাৰ সন্ধানেই একমাত্ৰ পথ।” গাঁওবাসীৰ মাজত পুনৰ পুৰণি আৰ্হিৰ ভয়, বিশ্বস্ততা, আৰু গছটোৰ ওপৰত গভীৰ আস্থা গঢ়ি উঠে।
এই পৰিস্থিতিত বিজয় দত্ত নিজে গছটোৰ ওচৰত বহি থাকে। সি চৰাইৰ শব্দ শুনে, পাতবোৰৰ নাড়া-চাড়া অনুসৰণ কৰে, আৰু লক্ষ্য কৰে—জাপৰাতলি গছটোৰ ওচৰৰ মাটি অলপ উফৰি উঠিছে, যেন গছটো নিজে কিছু প্ৰকাশ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। এক ৰাতি সি গছটোৰ কাষত বহি ৰাখে এখন কাগজ—“আমি ক্ষমা খুজিছো, কিন্তু আমাৰ উন্নয়নতো প্ৰয়োজন। তুমি আমাৰ বিশ্বাস, কিন্তু আমিও জীৱিত।” তাৰ পাছদিনা সেই কাগজ উৰি গৈ এটা ঠাইত খুজা যায়—গছটোৰ গুৰিত অলপ হালধীয়া ফুল ৰখা। যেন আত্মাটোৱে উত্তৰ দিলে—“বুজিছো। কিন্তু বেচা-বিক্ৰীৰ আগত বুজা উচিত আছিল।” বিজয় জানে—এই উত্তৰ কেৱল তেওঁৰ কল্পনা নহয়; সেয়া বাস্তব অনুভৱৰ ফল। গাঁওবাসীয়ে গছটোৰ কাষত পৰা জলাশয়ৰ পানী মাতেৰে, চন্দনৰ পেষ্ট দি এটা আৰ্হিৰ দৰে স্নান কৰায়, যেন গছটো পবিত্ৰতাৰ পুনৰুজ্জীৱন লাভ কৰিছে। এতিয়া বুজা যায়—খংয়ে প্ৰতিশোধ নিছিল, কিন্তু সেয়া নিৰ্বিচাৰে নহয়। অপৰাধৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সি বিচাৰ কৰে। আৰু এতিয়া, যেতিয়া ভয় আৰু লোভৰ ভেদবুদ্ধি উদ্ভাসিত হৈছে, গাঁওখনে শান্তিৰ সন্ধান পায়।
অধ্যায় ৫: “গুপ্ত ইতিহাস”
নিশাৰ আঁতৰীয়া আকাশৰ তলত জোনাকিটো যেন আগৰ দিনবোৰতকৈ বেছি ম্লান। গাঁওখনৰ ৰাইজে বুজিছে—এই অৰণ্য কেৱল গছ-লতা, বাঘ-বনৰেই নহয়; ইয়াৰ মাজত আছে এক জটিল আত্মিক জগত, যাৰ মৰ্যাদা নজনিলে হানি অনিবাৰ্য। ইটিয়াই নাইৰোমা দাইৰ মাজত এটা চিন্তাৰ ঢৌ উঠে—এয়া কেৱল খং নহয়, কিছুমান অতীতৰ ভুলেৰে গঠিত শক্তি, যাৰ গোচৰ লুকাই আছে সময়ৰ গভীৰতাত। বিজয় দত্ত, যিয়ে এতিয়া প্ৰতিদিন গছটোৰ ওচৰত বহে, অনুভৱ কৰে—খং যেন ইচ্ছা কৰি তেওঁৰ লগত কথা পাতিব খুজিছে। এক নিশা গছৰ পাতৰ মাজেৰে এটা নিৰব, গভীৰ ধ্বনি যেন ওলাই আহে, যেন ক’ছে—“অতীত বুজ, তেতিয়াহে বর্তমান মান।” সেইদিনাৰ পিছত নাইৰোমা দাই বিজয়ক লৈ যায় নিজৰ ঘৰৰ এটা সৰু বকচ খোলাত—য’ত আছে এক পুৰণি তালপাতৰ পুথি, আৰু তাতে লিখা কিছুমান আচৰিত কাহিনী—লঙতিলাৰ ইতিহাস, অৰণ্যৰ আত্মা, আৰু বিশেষভাৱে উল্লেখ থকা সেই জাপৰাতলি গছটোৰ বিষয়ে। কাহিনীবোৰ এঘুমটি মন্ত্র যেন; বিজয় পঢ়ি থাকোঁতেই তেওঁৰ গা কঁপি উঠে।
পুথিৰ লেখাত বৰ্ণিত—শতাধিক বছৰ আগতে, এই অৰণ্যৰ মাজত এক নিৰ্জন আশ্ৰম আছিল। সেই আশ্ৰমত বাস কৰিছিল এজন সাধু—ৰতন সাধু, যি প্রকৃতিৰ সাধনা কৰিছিল। সকলো জানিছিল, সাধুটোৱে গছবোৰৰ সৈতে কথা পাতিব জানে। সাধুটোক একদিন আক্ৰমণ কৰিছিল বহিঃগাঁৱৰ কিছু লোকে, যিয়ে গুজব শুনিছিল—সাধুৰ ওচৰত গুপ্ত ধন আছে। সেই দিনা সন্ধিয়ালৈ, সাধুটোক এই জাপৰাতলি গছটোৰ তলত হত্যা কৰা হয়। গছটোৰ ওচৰত তেজ বৈ গৈছিল, আৰু সাধুৱে মৃত্যুৰ আগতে মাতিছিল—“এই গছৰ পৰা জীৱন উঠিছে; আজি পৰা তুমি হ’বা সুৰক্ষা, শাস্তিৰ পাহৰা। যি অপমান কৰিব, সি নিজে ধ্বংস হ’ব।” সেই অভিশাপেই পৰিণত হয় জাপৰাতলিৰ খং। সাধুটোৰ আত্মা নেযায়, গছটোতেই মিলাই যায়। সেই পৰাই গছটো তলৰ মাটি আলাদা ধৰণৰ, পাতৰ ৰং আলাদা, আৰু তাৰ কাষত দাঁড়ালে যেন মগজুৰ ভিতৰলৈ কিবা অনুভৱ সৰি পৰে। এই তথ্য শুনি বিজয় দত্তৰ চকু বিস্ময়ত বিস্ফারিত হয়—অভিশাপত যদি সাধুৰ আশীৰ্বাদ থাকে, তেন্তে গছটো কেৱল ভয়ৰ নহয়; সি সংৰক্ষণৰ বটগছ। সেই বিশ্বাসে তেওঁৰ ভিতৰত এক বিপ্লব ঘটায়—এয়া উন্নয়নৰ অন্ত বাধা নহয়, এইটো নিজেই এক উন্নত আত্মিক অস্তিত্ব।
ইতিহাসৰ এই ভগ্ন অংশ বুজি বিজয় গাঁওবাসীৰ সৈতে বৈঠক কৰে। সি কয়—”আমি নতুনকৈ বুজিছো—আত্মাৰ সৈতে সংগতি কৰাটো উন্নয়নৰে বিৰোধী নহয়। আমি যদি খংৰ বিশ্বাস জয় কৰিব পাৰো, তেনেহ’লে এই অৰণ্যৰ মাজতে শিক্ষা, উদ্যান, বন-বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ গঢ়ি তুলিব পাৰো, য’ত গছ কাটিব লাগিব নালাগে, আৰু আত্মাৰ প্ৰতি শ্রদ্ধা অটুট থাকিব।” গাঁওবাসী, আগৰপৰা যি আত্মাত বিশ্বাস কৰিছিল, এতিয়া বিজ্ঞানী মানুহৰ মুখেৰে সেই একে কথা শুনি অবাক হয়, আৰু আশাৰ আলো অনুভৱ কৰে। নাইৰোমা দাই তেখেতক চুপকৈ কৈ যায়—“তুমি জয় কৰিলে নহয় খংক, তুমি জয় কৰিলে বিশ্বাসৰ অন্তৰালক। এতিয়া খংয়ে তোমাক নিজৰ লোক বুলি মানি ল’ল।” গছটোৰ ওচৰত এখন শান্ত জোনাকী-ঢলা নিশা, পাতবোৰৰ মাজেৰে মৃদু বতাহ বয়, আৰু যেন কোনোবাই ক’লে—”এইবাৰ শুনিছা… এতিয়া মই শান্ত।” সেই মুহূর্ততে বিজয় বুজি পেলায়—অভিশপ্ত অতীতৰ বীজতেই আছে ভবিষ্যতৰ আশা।
অধ্যায় ৬: “চক্ৰৰ পূৰ্ণতা”
নতুন পোহৰৰ দিন। জাপৰাতলি গছটো এতিয়া যেন আগৰপৰা অলপ বেছি শান্ত। পাতবোৰে পলমে নড়ে, শালগছৰ কঁঠিয়ালবোৰৰ মাজেৰে সূৰ্যৰ ৰশ্মি সোনালী ঢল হিচাপে ওলিয়াই আহে। গাঁওখনত এখন আশাৰ বতৰা। বিজয় দত্ত আৰু গাঁওবাসীৰ মধ্যে একতা দেখা যায়। কিন্তু বহিঃদিশৰ মানুহ, বিশেষকৈ শ্ৰদ্ধানন্দ বৰঠাকুৰ, এতিয়াও একো মনেদিয়ে নে। তেওঁ বিজয়ক স্পষ্ট কৈ কলে—“গছটোৰ কথাত ফেক্টৰী ৰখাব নোৱাৰো। লগত লগত মাটি বিক্ৰী আৰু প্লেন বান্ধনি কামবোৰ আৰম্ভ কৰক।” বিজয় এবাৰ চকু বন্ধ কৰে। তেওঁৰ মুখত কোনো বিদ্ৰোহ নাই, কিন্তু তেওঁৰ হৃদয়ত এখন শপথ। তেওঁ কয়—“আপোনাৰ আদেশ মই মানো, কিন্তু মই যি দেখা-পোৱা অনুভৱ কৰিছো, তাক অগ্ৰাহ্য কৰিব নোৱাৰো। খং যে বাস্তৱ, সেইটো মোৰ জীৱনৰ অংশ হৈ পৰিছে।” উত্তৰত বৰঠাকুৰ হাঁহে, “ইমোচনেল হ’ব লাগে, বিজয়? আজিৰ সময় ব্যৱসায়িক।” উত্তৰ নেদি বিজয় ফোন কাটে। কিন্তু তাৰ ঠিক পাঁচ মিনিট পিছতেই তেওঁৰ ফোনত মেচেজ আহে—“আপোনাৰ অসমীয়া পৰিয়ালৰ মাটি সংক্রান্ত ফাইলত কিছুমান ত্ৰুটি পোৱা গৈছে। আপোনাক চৰকাৰী অনুসন্ধানত অংশ ল’ব লাগিব।” বিজয় চকু মুদে, আৰু চকুলোৰ কোণত জুই।
তাৰ পিছত যেন চেইন ঘূৰি ফুৰা ধৰণে ঘটনাবোৰ পেছ পাল্টাই গৈ থাকে। উন্নয়নৰ লগত জড়িত বহিঃগাঁৱৰ এজন ল’ৰা, যিয়ে ইণ্টাৰনেট টাৱাৰ বান্ধিবলৈ জাপৰাতলিৰ পৰা ৫০ মিটাৰ ভিতৰত লোহাৰ দণ্ড পাতিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, হঠাৎ এজন ভয়ংকৰ দুঘটনাত আঙুলিবোৰ হেৰুৱায়। যন্ত্ৰটো খুন্দ খায়, আৰু দণ্ড উৰি তেওঁৰ হাতত পৰে। চিকিৎসকে কয়—“নাকচ কাম আছিল, কাকতত একো অসুবিধা নাছিল।” বিজয় গম পায়—খংয়ে আগতীয়াকৈ আচলীকৰণ কৰি পেলালে। গাঁওবাসী আচৰিত হৈ লক্ষ্য কৰে—যি ঘৰে গছটোৰ ফালেদি চাব পাৰি, সেইবোৰত পখিলাৰ কিলবিল নাই, জোনাকী বেছি, গাভৰুগাভৰণীৰ দুচকুত কিবা এক শান্তি। যেন সেই খং, যিটো প্ৰকৃতিৰ পাহৰা, এতিয়া নিজৰ অঞ্চল বুজি পালে আৰু নিজৰো ভিতৰত সন্তুষ্টি জন্মিছে। নাইৰোমা দাই কয়—“যি আত্মা বুজে, সি বিনাশ নকৰে। কিন্তু যি শুনিব নোখোজে, সি সকলো হেৰুৱায়।”
বিজয় দত্ত সিদ্ধান্ত লয়—ফেক্টৰী নহয়, এই অৰণ্যই হ’ব এক “জীৱন্ত বন জ্ঞান কেন্দ্ৰ।” তেওঁ চৰকাৰী অনুমতি সংগ্ৰহ কৰে, আৰু গছটোৰ আশে-পাশে অৰণ্য সংৰক্ষণৰ বাবে এখন উদ্যান স্থাপন কৰে। নাম দিয়ে—”জাপৰাতলি ন্যাচাৰেল স্পিৰিচ গ্লেড”। ইয়াত শিশু-শিক্ষা, বন-জীৱ বৈচিত্র্য, আৰু আদিবাসী সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হয়। বহিঃগাঁৱৰ মানুহ আহে, ছবি তোলে, কিন্তু কোনোবাই গছটোত হাত নাযায়। গছটোৰ কাষত এখন ফলকত লিখা থাকে—“এই গছত আছে আত্মা। বিশ্বাস কৰিলেই তুমি শুনিবা।” নাইৰোমা দাইৰ দেহটো দুমাহৰ পাছত নিৰৱে সৰাগ হয়—গছটোৰ কাষত। মৃত্যুৰ দিনাৰ পুৱতি নিশা গছটোৰ ওপৰেদি শতাধিক জোনাকী উৰিছিল, যেন বিদায় জনাইছিল খংয়ে নিজেই। বিজয় তেতিয়া থমকি থমকি গছটোৰ ওচৰত দাঁড়াই, মাথোঁ এটুকু কয়—“তুমি মোক শিক্ষা দিছা, খং। তুমি এতিয়া বন্ধু।” বতাহবোৰো যেন হাঁহি হাঁহি পাতক খুন্দি কয়—”চক্ৰ পূৰ্ণ হ’ল। এতিয়া মই পাহৰা দিব পাৰো।”
অধ্যায় ৭: “সমাধানৰ পথ”
পৰ্বতৰ পেটৰ পৰা ওলোৱা সেই সোঁত, যিটো গছৰ শিপাত তেজৰ দৰে বৈ গৈছিল শতাব্দী আগতে, এতিয়া যেন পুনৰ জীৱনৰ নদী হৈ পৰিছে। জাপৰাতলি গছটোৰ কাষৰ মাটি আগৰ তুলনাত বহুত সজীৱ, পাতবোৰৰ মাজত যেন কাষ চুই আহে বতাহ। বিজয় দত্ত আৰু গাঁওবাসীৰ আগবঢ়োৱা উদ্যান এখন, যাক তেওঁলোকে নাম দিছে “প্ৰকৃতিৰ শান্তিৰ পথ”, এতিয়া গাঁওখনৰ এক আশাৰ দিশ। কিন্তু এই আশা বেগেৰে শেহতীয়া আতংকৰপৰা সম্পূৰ্ণ সলাই নাহিল। বাওঁফালৰ পাহাৰৰ ঢাপত কিছুমান বহিঃশ্ৰমিক ওলায়, যিয়ে লুকুৱাই কাঠ কাটি বেচি দিলে। এই ঘটনাৰ পিছতে, গাঁওখনত আকৌ এজন ল’ৰা গছৰ পৰা পৰি আহত হয়, আৰু নিশা বাতাহৰ শব্দ বেছি হৈ পৰে—এটা অনিয়মিত হাঁহি যেন পাতবোৰৰ মাজেৰে ওলাই আহে। নাইৰোমা দাইৰ অনুপস্থিতিত গাঁওবাসী যেন ভ্ৰমাত পৰে। তেতিয়াই বিজয় ঘোষণা কৰে—”আমাৰ সভ্যতা আৰু খংৰ মাজত শান্তি স্থাপন কৰিবলৈ, আমি এবাৰ আনুষ্ঠানিককৈ আত্মাক প্ৰণিপাত জনাব লাগিব।”
তেওঁ আয়োজন কৰে এখন বিশেষ অনুষ্ঠান—”জোনাকী উৎসৱ”। উৎসৱটো হব পূৰ্ণিমাৰ নিশা, যেতিয়া গছটোৰ পাতত চন্দ্রকান্তি পৰি পৰি যেন অৰণ্যৰ জোনাকী হেঁপাহ মেটাব। সেই নিশা গাঁওবাসী সকলো গৃহস্থ ঘৰৰ পৰা দীঘল বাঁহৰ দীপ লৈ ওলাই আহে। শিশুৰ পৰা বৃদ্ধলৈকে, সকলোৰে হাতত জোনাকী ধৰা মাটিৰ কঁহুৱা। জাপৰাতলি গছটোৰ চাৰিওফালে বৃত্তাকাৰে বহি, প্ৰত্যেকেই নীৰৱতাৰে প্ৰাৰ্থনা কৰে—নহয় ভয়ৰ পৰা নহয়, এবাৰ মান্যতাৰ পৰা। বিজয় তলত বহি পুথিৰ পৃষ্ঠা মেলি সাধুৰ মন্ত্র পাঠ কৰে—“প্ৰকৃতিঃ শ্ৰয়ণং। শ্ৰদ্ধা যতঃ, শান্তিৰ উৎপত্তি।” দীপবোৰৰ পোহৰ পাতৰ ছাঁত পৰে, আৰু এক মুহূর্তলৈ যেন গছটোৰ শৰীৰটো আগতকৈ বেছি দীঘল, পবিত্ৰ, আৰু মৃদু ধোঁৱাৰে ছাঁয়াত মুঠি গঢ়ে। বতাহ বন্ধ। গাঁওখন স্তব্ধ। এই নীৰবতাই যেন খংৰ হৃদি-স্পন্দন—এইবাৰ সন্তুষ্ট, শান্ত আৰু স্বীকাৰকৃত।
পিছদিনাৰ পৰা গাঁওখন যেন নতুনকৈ প্ৰাণ পাইছে। অৰণ্যৰ ভিতৰত এখন পথ ঘূৰি যায় “সন্তুলনৰ বাট” নামেৰে, য’ত ৰখা আছে খং, সাধু, আৰু আত্মিক বিশ্বাসৰ চিহ্নবোৰ। জাপৰাতলি গছটোত এতিয়া ফুল ফোটে; বহুবছৰ আগৰপৰা যি গছফুল কেতিয়াও দেখা হোৱা নাছিল। গাঁওবাসীয়ে কয়—এইটো খংৰ হাঁহি, বিশ্বাসৰ বীজ। গছটোৰ কাষত এখন নতুন তিৰ্থস্থানৰ ধাৰণাত বন উদ্যানৰ মাজত বৌদ্ধিক শিক্ষা কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলা হৈছে, য’ত শিশু-শিক্ষাৰ পৰা পৰ্যটনলৈকে সকলো একে বাটেৰে সংযুক্ত। বিজয় জানে—তেওঁ হয়তো সকলো পাপৰ মুক্তি নিদিয়াৰ, কিন্তু যি ভুল হৈছিল, তাক চিহ্নিত কৰি আগুৱাই যোৱাৰ নামেই উন্নয়ন। এই গছ, এই খং, আৰু এই গাঁও একে পৃষ্ঠাৰ তিনিটা স্তবক যেন—য’ত আত্মা, সাধনা, আৰু মানবতা একে লগত জীয়াই থাকে, প্ৰতিদান দিবৰ বাবে নহয়—বুজাবৰ বাবে, “তুমি যদি শুনিবা, মই থাকিম। নচলে, মই কপাল লিখিম।”
অধ্যায় ৮: “শেষ সঁহাৰি”
পুৱাৰ ৰেঙণী ৰঙেৰে ডাঙৰ জাপৰাতলি গছটোৰ পাতত টিপ টিপ কৰি সুৰৰ দৰে ৰৌদ্র পৰে। এতিয়া গছটো পোহৰৰ উজ্জ্বল কণিকাৰ নিচিনা দীপ্তিশালী—যেন কোনো অদৃশ্য শক্তিৰ ওচৰত কঠিন যুদ্ধৰ অন্তত ঘূৰি অহা এক বিজয়ী বটগছ। গাঁওখনৰ শিশুসকলে এতিয়া গছটোৰ কাষত বহি কাহিনী শুনে, আঁকি আঁকে, আৰু জুই-পৰীক্ষাৰ দৰে অভিজ্ঞতা নোহোৱা হ’লে যেন গছটোৰ গভীৰতা বুজা নাযায়। বিজয় দত্ত প্ৰত্যেকদিন পুৱা এটা বাঁহৰ বেনচত বহি থাকে, কাষত থাকে এখন ডায়েৰী। সেই ডায়েৰীত তেওঁ লিখে—“এই গছ মোৰ আগত মোৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ খুলি ধৰিছে। মই বুজিছোঁ, প্রকৃতিৰ সন্মানেই আসল সমাজগঠন। তাৰ খংক ভয় নকৰে; তাৰ খংক বুঝিবলৈ শিকে।” গাঁওবাসীয়ে তেওঁক ‘বিজয়ভাই’ বুলি সম্বোধন কৰে, আৰু তেওঁৰ নেতৃত্বত অৰণ্যখন ভাৰতৰ অন্যতম আদৰ্শ “প্ৰাকৃতিক ধৰ্ম শিক্ষা স্থান” ৰূপে পৰিগণিত হয়। দেশ-বিদেশৰ লোক আহে, কিন্তু তেওঁলোকক নিৰ্দেশ দিয়া হয়—“গছটোৰ কাষত চুপে চুপে থাকিব, কাৰণ সি কিবা ক’ব পাৰে।”
তেওঁলোকৰ ভিতৰতে এজন মিজো শিক্ষক আহে, যি প্ৰথমতে বিশ্বাস নকৰে। তেওঁ কয়—“এতিয়া আমি বিজ্ঞানত যি জানো, খং নামৰ একো নাই। এইবোৰ হ’ল বিশ্বাসৰ ভাঁওতা।” বিজয় চকু মুদে, হাঁহি মাৰে—“আপুনি বিশ্বাস নকৰিব পাৰে, কিন্তু আত্মা আপুনি বিশ্বাস কৰিলে বা নকৰিলে, সি আছে। এদিন সি আপোনাক নিজে দেখা দিব।” সেই নিশা শিক্ষকজন নিজেই ওলাই গৈ গছটোৰ কাষত বহে। কেইমিনিটমান পিছতেই তেওঁৰ শৰীৰ কঁপিবলৈ ধৰিছে—সেই গছৰ পৰা মাত নাহে, কিন্তু তেওঁৰ ভিতৰৰ বিষ, অভিমান, অবিশ্বাস যেন ওলাই আহে। গছটো যেন মনৰ কথা শুনে। ৰাতিপুৱালৈ তেওঁ পিছ ফুৰি আহে আৰু মাথোঁ কয়—“এই গছটো কথা কয়, কিন্তু শব্দ নাথাকে।” সেইদিনা বিজয় বুজি পেলায়—খংৰ সঁহাৰি মানুহে শুনিব পাৰিব লাগিব, দেখিবলৈ নহয়, অনুভৱ কৰিবলৈ হ’ব।
গছৰ মাজত থকা সেই আত্মাৰ শক্তি কোনেও হাত দি ধৰা নাপায়, কিন্তু প্ৰতি নিশা পাতবোৰৰ মাজেৰে বহি থকা বতাহত যেন কিবা এটা কথা কয়—”আমি সন্তুষ্ট, কারণ তুমি বুজিছা।”
বছৰটো শেষ হয়। গছটো এখন ব্যতিক্ৰম সাংস্কৃতিক প্ৰতীক হয়। গাঁওখনৰ স্কুলত প্ৰতিটো শিশুক এদিন জাপৰাতলি গছটোৰ কাষত বহি লিখিবলৈ দিয়া হয়—“তুমি যদি গছ হ’লা, কি ক’বা?” শিশুৰা লেখে—“মই ক’ব—মোৰে ছাঁত থাক। মই ক’ব—মই জীয়াই আছোঁ।” বিজয় ডায়েৰীৰ শেষ পৃষ্ঠাত লিখে—“এই গছটোৰ খং, গৰ্ভত তেজ, জীৱন, আৰু আত্মাৰ সমন্বয়। সেয়া কোনো নেগেটিভ শক্তি নহয়, ই প্ৰতিশোধৰ পৰা মুক্তিৰ পৰা যাবলগীয়া এটা দিশ—বুজাব লাগিছে, অনুভৱ কৰাব লাগিছে।” যেতিয়া তেওঁ শেষবাৰৰ দৰে গছটোৰ কাষত হাত থয়, পেছফালৰ পৰা হালধীয়া ৰঙৰ এখন পাত উৰি ওলাই তাৰ হাতত পৰে। পাতটো শুকান নহয়, টগবগাই থাকে, যেন বতৰাৰ ভিতৰ থকা মেঘে লিখি থোৱা এপাত স্মৃতি। গছটোৱে যেন মৃদুকৈ মাত দিলে—“শেষ সঁহাৰি এই যে: যি শুনে, সি বাচে; যি বুজে, সি থাকে।”
***
