মণিময় বৰুৱা
অধ্যায় ১:
গুৱাহাটী ৰেল ষ্টেচনত পৰা যাত্ৰা শেষ হৈ যেতিয়া নীলাভ আৰু মাধৱীয়ে সোণিতপুৰত নামি আহিল, ওচৰৰ নৈনীৰ ধুনীয়া গীত যেন বতাহে কাণে কাণে ফুফুতাই ক’লে — “আহিছা তুমি, পোনপটীয়া স্মৃতিৰে ঢকা ঘৰখনলৈ।” লৰি থকা অ’ট’ ৰিক্সাটোৰ সোঁ-চাপ, চপৰা পথ, আৰু উজানৰ দিকৰ কুঁৱলীৰ মাজেৰে যেতিয়া দেউতাকৰ পুৰণি কুঠা আহি পৰিল, মনে মনে নীলাভে ভাবিলে — “এই ঘৰটো, যেন কোনোবা অলেখ বছৰ ধৰি কেতবোৰ কথা ক’ব খুজিছে, কিন্তু নোৱাৰি থমকি ৰৈ গৈছে।” মাধৱী তেতিয়া চিৰপৰিচিত উৎফুল্লতাৰে জোৰে জোৰে ক’লে — “অ’ ময় গ’ল! দেউতাই এতিয়াও তাৰ পুৰণি বাঁহীটো বজায় নেকি?”
ঘৰখন আছিল বিশাল — কুঁৱলীজোপাৰ আঁৰত, এখন ডাঙৰ বগা কপৌ ফুলা উঠান। কুঁৱলীৰে ঢকা কাঠৰ ৰণখোৱা খিৰিকী, ঢেমেলি টিনৰ চাল, আৰু মথাউৰি পৰা পঁচা শালিকৰ দৰে কাষৰ শালবন। দামোদৰে, পৰিস্কাৰ কৰা উঠানখনত দাড়ি দি হাঁহিলে, চকু দুটা অলপ বগা হলেও মূৰত ধৰা গামোচাটোৰে যেন কৈ থাকিল — “আহিছে নতুন প্ৰাণ। ঘৰৰ ইট-বালিয়ে এবাৰ আকৌ হাঁহিব পাৰিব।” মাধৱী দামোদৰৰ কাষলৈ গৈ চিঞৰি ক’লে — “বুঢ়া কাকাই! এতিয়া খুৱাই দিবানে তই আমাক সেউজীয়া আমটো?” দামোদৰে হাঁহিলে, যদিও চকুৰ ক’নাটোৰে তেওঁ অলপ হেমকান্তক চাই ৰৈ থাকিল।
হেমকান্ত, অৰ্থাৎ দেউতা — তেতিয়া উঠানৰ একোণে ওচল খুটা লগা ৰোকাত বহি আছিল। তেওঁৰ হাতত আছিল সেউজীয়া বাঁহীৰ এখন — মলিন, কিন্তু ধৰি থকাৰ ধৰণেৰে স্পষ্ট যে সেয়া দেউতাৰ একান্ত। বাঁহীটো দুখন ঠোঁটৰ মাজত লই তেওঁ অলপ অলপকৈ এটা সুৰ বজাব ধৰিলে — যেন এবিধ হেৰোৱা বতাহৰ শব্দ, যেন সেউজীয়া পাহাৰৰ বুকুৰ পৰা ওলাই অহা কোনো গভীৰ সোঁতৰ ধ্বনি। নীলাভ চুপে চুপে ওচৰলৈ গ’ল। বাঁহীৰ সুৰ শুনি তেওঁৰ গাত কাঁইট গজামান হ’ল। সুৰটোৰ মাজত কিবা আছিল — বিষ, আশ্ৰু, আৰু যেন ওলাই অহা কোনো নামনিশান বিহীন চিঠিৰ শেষ খণ্ড।
সন্ধ্যা পিনে উঠানখনত পাতবোৰ শুকাই পৰি থাকিল, আৰু তাতে ফুটিল বাঁহীৰ সুৰ — যেন শুকান পাতবোৰো পছন্দ কৰি থাকিল সেই শব্দ। মাধৱীয়ে পোনপটীয়াকৈ ক’লে — “নিশ্চয়েই কোনো গোপন কথা আছে দেউতাৰ বাঁহীত, তই শুনিছ নে নীলাভ?” নীলাভ তেতিয়া মাটিলৈ চাই মৃদুস্বৰত উত্তৰ দিলে — “এই সুৰটো… যেন কোনোবা ক’ব খুজিছে — ‘মই এতিয়াও আছোঁ, এতিয়াও শুনিছো’।”
অধ্যায় ২:
পৰদিনাৰ পুৱা, সোণখেলি জ্যোতিষ্কে উঠানখন সোনকালেই ভৰাই পেলালে। শালগছৰ পাতবোৰে সোনালী ৰঙেৰে খেলি খেলি সূৰ্যৰ তেজত ঝিকি উঠিছিল। মাধৱী তেতিয়া ঘৰৰ কাষৰ বকুল গছৰ তলত ফুল কুৰুৱাই থাকিল, কিন্তু নীলাভৰ মনজুৰি ঘৰৰ ভিতৰত কেৱল এখন ঠাইতহে আছিল — ওপৰ দালানৰ শেষখন কোঠা, য’ত প্ৰায় পাঁচ বছৰ ধৰি তালা পৰি আছিল। দামোদৰে কেতিয়াবা কৈছিল — “এই কোঠাটোত দেউতাৰ কিবা বিশেষ জিনিস আছিল, কিন্তু কোনোদিনে মুখ ফুটাই নক’লে।”
নীলাভ অলপকৈ ওচৰ গ’ল। কোঠাটোৰ আগত থকা কাঠৰ দৰ্জাখন ধুলি আৰু জোপাৰে ঢকা। তালাটোৱে আকৌ পুৰণি মেচিনৰ নিচিনা শব্দ কৰি নিজকে যেন গোপন ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। সৰু খোৰাকত তেওঁ দামোদৰৰ পৰা চাবিকাঠি লৈ আনিলে — যদিও দামোদৰে অলপ চকু সান্ধি ক’লে — “সাৱধানে খোলিবি, বোপাই। বহু বসৰৰ কথা হ’ল সেই কোঠাৰ।”
তালা খোলাৰ সংগে সংগে দৰ্জাটো খটখটাই খুলিল। ভিতৰত এটা ধূলি-ঢকা জগত। পুৰণি বই, কাহিনী-পত্ৰ, এখন কাঠৰ তেৰঙা খাট, আৰু এখন পিতলৰ ঢাপৰ তলত এখন ব্ৰাউন বাকচ। নীলাভে চকুত কৌতূহল ল’লে বাকচখন খোলিলে। ভিতৰত আছিল এখন চাবি লগা পুঁথি — চিঠিৰ দৰে গোচৰ কাগজ, মনীষা নামৰ স্বাক্ষৰ। প্ৰথমটো চিঠিখনত লিখা আছিল —
“হেমু, তই কেতিয়াবা ভাবিছিস নে বাঁহীজন কেতিয়াবা মোৰ তেজৰ সৈতে বাজে? তোৰ হাতত বাঁহীখন যেতিয়া থাকে, মই যেন শুনো — মোৰ উশাহবোৰো তাত লগ পাইছে। মই যদি এবেলিকা চুপ থাকোঁ, বাঁহীটোৱে মোৰ পক্ষত ক’লে হয়।”
নীলাভৰ বুকুত অলপ ইট সৰাৰ দৰে অনুভৱ হ’ল। এই চিঠিখন কাক লিখা? দেউতাই কেতিয়াও মনীষাৰ নাম নোলাব, এই নামটো তেওঁৰ নাতি-নাতিনীৰ ওচৰত যেন নিষিদ্ধ। মাধৱীয়ে পিছফালৰ পৰা মাত দিলে — “তই তাতে কি চাই আছস?” নীলাভ ক’লে — “মাধৱী… মই পোৱা চিঠিবোৰ… দেউতাই এটা গোপন ভালপোৱা থৈ দিছিল ইয়াত।”
ঘৰৰ বাহিৰত বতাহত এবাৰ বাঁহীজোপা দুলিবলৈ ধৰিলে। যেন সেই চিঠিখন খুলি দিয়া পলতেই বাতাহে বাজাই দিলে হেমকান্তৰ বাঁহীৰ এটা অলেখ সুৰ। চিঠিৰ শব্দবোৰ মুৰুলিৰে বতাহত উৰি গ’ল — “মই শুনিছোঁ হেমু… বাঁহীৰে মোক মাতিছ?”
অধ্যায় ৩:
বিকেলৰ উঠানখন অলপ জিৰণি লৈছিল — যেন কেইদিনৰ হঠাৎ উত্তেজনাৰ পিছত খিনিৰ পাতবোৰে পাহৰি যাব খুজিছিল সকলো কথা। নীলাভ কোঠাটোৰ মাটিত বহি আছিল, ওচৰত পৰি আছিল পিতলৰ ঢাপৰ পৰা উলিওৱা চিঠিবোৰ। কিবা এক অপূৰ্ণতা যেন কপালত সৰি পৰিছিল — যেন এই শব্দবোৰ ক’বলৈ একোদিন দেউতাই সাহস নোপোৱাৰ পিছত বৰষুণ-ধোৱা কাগজৰ নিচিনা থাকি গ’ল।
এতিয়া নীলাভ বুজিছিল — বাঁহীৰ সুৰৰ ভিতৰত কিয় তেতিয়া কাঁইট ওলাব লগা হ’ল, কিয় সেই শব্দবোৰ হিম বতাহৰ নিচিনাকৈ বুকুত আঘাত মাৰিছিল। চিঠিবোৰ উলটোৱাৰ সময়তে, হঠাৎ দেউতাৰ সোঁত-মাটিৰ শব্দ শুনি তেওঁৰ হাত কঁপি গ’ল। হেমকান্ত চিৰাচৰিত চুপত লগা ভংগীত দৰ্জাখন পাৰ হৈ ভিতৰলৈ আহি চিঠিবোৰৰ ওপৰত চকু পেলালে।
দুজনৰ মাজত অলপ সময়লৈ নিৰৱতা — যেন বাঁহীৰ শেষ সুৰটো অচিনাকী বাঁহীৰে বন্ধ হৈ ৰ’ল। পিচত হেমকান্ত অলপ খঙেৰে নক’লেও ক’লে,
“এইবোৰ ক’ত পালি তই?”
নীলাভ নিচেই সাৱধানে ক’লে —
“পিছফালৰ কোঠাৰ এখন বাকচত। দেউতা, এই চিঠিবোৰ… তোৰ হ’লনে?”
হেমকান্ত অলপ সময় লৈ চকু বন্ধ কৰি থাকিল — যেন মূৰৰ ভিতৰত কিবা একেকাটি পৰিছে। পিছত ধীৰে ধীৰে ওচৰলৈ গৈ এখন চিঠি উঠালে, আৰু বহি ক’লে —
“মণীষা আছিল… মোৰ পত্নী। মই তাক ভাল পাইছিলো, আৰু সি যি আছিল, সেয়া এতিয়াও মোৰ সৈতে আছে। এই বাঁহীখন, মই বাজাওঁ কিয়, সেয়া তই এতিয়া বুজি পাব লাগিব। মই মোৰ কথাবোৰ ক’ব নোৱাৰিলো… সি মোৰ মাজত শব্দ হৈ ৰ’ল, সুৰ হৈ বাজি থাকিল।”
নীলাভৰ চকুত পানী আহিল। তেওঁ চুপে চুপে ওচৰ লৈ গ’ল। কেতিয়াবা নীৰৱতা নিজেই কথা ক’ব খুজে, কেতিয়াবা বাঁহী হোৱা লাগে সেই শব্দবোৰৰ মাজত সঁপৰিবলৈ।
হেমকান্ত অলপ পিছলৈ চাই মৃদু হাঁহিলে —
“তই শুনিছস নে, নীলাভ? বাঁহীখন বুজি পাইছে যে তই ইয়াৰ সুৰ শুনিবলৈ আহিছ।”
নীলাভ তেতিয়া প্ৰথমবাৰৰ বাবে হাতত বাঁহীখন লৈ চালে — যেন ধৰি থকা বাঁহী নহয়, যেন ধৰি থকা এটা অতীত।
সন্ধিয়াৰ কুঁৱলী ওলাব ধৰিলে। বাঁহীৰ সুৰ এবাৰ আকৌ বাজি উঠিল — কিন্তু এইবাৰ, দেউতাৰ ঠোঁটত নহয় — নীলাভৰ হাতত। আৰু হেমকান্ত, খিৰিকীৰ ওচৰত বহি, বেছি একো নক’লেও, চকুৰে কৈ গ’ল —
“তই মোৰ গল্প শুনিছস, বোপাই… অব্যক্ত গল্প।”
অধ্যায় ৪:
সন্ধিয়া ওলাই গৈছিল, শালগছৰ পাতবোৰ তেজৰ দৰে ৰঙীন হৈছিল। উঠানখনত এখন মূৰ্তি যেন, হেমকান্তৰ পাৰত নীলাভ বহি থাকে আৰু দুয়োৰে মাজত বাঁহীখন। কিন্তু ঠিক সেই সময়তেই, ঘৰৰ ভিতৰত এটা কুঁহিপাহি শব্দ — যেন কেইবাবছৰ ধৰি চুপ চাপ থকা এখন বস্তু সপোনৰ নিচিনাকৈ জগাই উঠিল। মাধৱী পিছফালৰ কোঠালৈ সোমাই আছিল — কৌতুহলবশত নীলাভ য’ত চিঠিবোৰ পাল, সেয়া চাই থাকিল।
বাকচখনৰ খালেৰে মাধৱীৰ হাত এখন কপালৰ দৰে কঁপি গ’ল — এটা মলিন, নীল কভাৰৰ ডায়েৰী। ওপৰত লেখি আছিল —
“ম’ৰ নাম লিখা নাই, কিন্তু মোৰ হৃদয় ভৰা কথাবোৰ এইখিনিতে লুকাই পেলাইছোঁ।”
সেই খিনিতে মাধৱীয়ে অনুভৱ কৰিলে — কোনোবা এজনী নাৰীৰ অমুক সময়ৰ মৰম, আশংকা, আৰু ত্যাগৰ শব্দ কেইখন তাত বন্দী।
ডায়েৰীৰ ভিতৰ পৃষ্ঠাত মনীষাই লিখিছিল —
“সাঁতুৰি নোপোৱা কথাবোৰ, হেমু, মই বাঁহীৰ মাজত দি গৈছোঁ। যদি মোৰ নাতি-নাতিনীয়ে কেতিয়াবা এই ঘৰখনলৈ আহে, সিহঁতে হয়তো বুজিব — মৰম কেতিয়াবা সুধাৰ দৰে নোহোৱা হয়, কিন্তু আঁচ ল’ই থাকে।”
মাধৱীৰ হৃদয়খন কম্পিত হৈ পৰিল। হেমকান্ত, যাক তেওঁ সৰলভাৱে মাত্ৰ এজন বৃদ্ধ বুলি ধাৰণা কৰিছিল, তেখেতৰ অভিমান, মৰম, আৰু বিষাদেৰে যুন্মা জীৱনৰ ছবি এতিয়া মাধৱীৰ আগত।
তেতিয়া তিৰবিৰাই তিৰবিৰাই ওলাই আহিল মাধৱী, ডায়েৰীখন হাতত লৈ। উঠানত দেউতা আৰু নীলাভ ইমানতে বাঁহীৰ সুৰ বজাই আছিল। মাধৱীয়ে চুপচাপ ওচৰ গৈ হাতত ডায়েৰীখন দিলে —
“এইটো… মনীষা ঠাকুমাৰ, নহয় নেকি?”
হেমকান্ত হাতখন লৰি ল’লে। প্ৰায় ৪০ বছৰ আগৰ এটি নিশাৰ স্মৃতি যেন উৰি আহি বুকুত পৰিল। তেওঁৰ মুখত কিবা আলোচি উঠিল, ক’ৰবাটো অলপ কম্পিত হাঁহি।
“সিহঁত মোৰ অমূল্য, মাধৱী… সি, আৰু এই শব্দবোৰ। মই ভাবিছিলো, কেতিয়াও কোনেও জানিব নোৱাৰিব।”
নীলাভ আগবাঢ়ি ক’লে —
“কিন্তু দেউতা, যি কথা ক’ব পৰা নহয়, তাক যদি শুনা যায় বাঁহীৰে… তেন্তে সেয়া কিমান শক্তিশালী নহ’ব পাৰে?”
হেমকান্ত তেতিয়া চকুত পানী ল’লে, আৰু অলপ বাঁহীৰে হাত দিলেও, সেয়া মাধৱীক দিলে —
“বাজা, জীয়ৰী। সুৰবোৰ কেতিয়াবা তোমাৰো হ’ব পাৰে। মনীষাৰ দৰে কেতিয়াবা তোমাৰ কণ্ঠতো স্মৃতি থাকিব পাৰে।”
ডায়েৰীৰ অন্তিম পৃষ্ঠাত মনীষাই লিখিছিল —
“যদি মোৰ পিছত কোনোবাই এই কথাবোৰ পায়, সি জানক — মই বাচি থাকোঁ, বাঁহীৰ সুৰৰ মাজেৰে। সিহঁতৰ শব্দে, মোৰ কণ্ঠো শুনিব।”
সেই নিশা, কোঁহিপাতৰ মাজেৰে মাধৱী, নীলাভ আৰু হেমকান্তৰ মাজত এখন নতুন সংগীত জন্ম ল’লে — বাঁহীৰ সুৰত এবাৰ সজীৱ হৈ উঠিল মানুহজন আৰু মানুহজনীৰ চিৰকালৰ যন্ত্ৰণা, মৰম, আৰু অদৃশ্য সংলাপ।
অধ্যায় ৫:
চিৰসকলোঁ উঠানখনত সেইদিনা অচিনাকী গম্ভীৰতা — যেন বাৰিষাৰ সোঁতজাক এটাৰ আগত আকাশে নিজেই কপাল চাপি ৰৈ আছিল। হেমকান্তৰ বাঁহী সেদিনা নাবজিল। হেমকান্ত গমৰ জপনা খাটত বহি আছিল, হাতখন বুকুৰ ওপৰত, চকু বন্ধ। নীলাভ আৰু মাধৱীয়ে চকচকা ধেমালিৰ মাজত দেখা পালে দেউতাৰ যান্ত্ৰণাৰ ছাঁ। তেওঁলোকৰ মনত প্ৰশ্ন ঘূৰি থাকিল — সেই ৰাতিখন ক’ত হেৰাল যিটো দেউতাৰ সুৰবোৰ গিলি পেলালে?
দামোদৰ তেতিয়া ধেমেলি ভঙীত আহি উঠানত বসিল। তাৰ চকু দুটাত দেখিবলৈ পোৱা গ’ল বহু বসৰৰ ধূলি, বহু নিশাৰ দ্ৰবিতা। নীলাভে হাতত কাপ লৈ ক’লে —
“বুঢ়া কাকাই… সেই ৰাতিটো… যি ৰাতিত মনীষা ঠাকুমা গুচি গ’ল… আপুনি সেইদিনা আছিল?”
দামোদৰে গভীৰ নিশ্বাস এৰি ক’লে —
“ছিলোঁ। আছিলোঁ মই। আৰু মোৰ চকুৰে চোৱা সেই গল্প মই আজিও পাহৰিব নোৱাৰো।”
সেইখন ৰাতি আছিল হেমকান্ত আৰু মনীষাৰ বিবাহবাৰ্ষিকী — বাঁহীৰ সুৰেৰে পূৰ্ণ ঘৰখন। জাপি বোৱা চিঠি, বকুল ফুলেৰে সাজি তোলা উঠান, আৰু হেমকান্তৰ চকুৰে চোৱা মনীষাৰ হাঁহি। কিন্তু সেই সন্ধিয়াৰ পাছত আকাশত বহি উঠিছিল এক ধ্বংসকামী ডাৱৰ। বজ্ৰপাতৰ মাজত মনীষাই অলপ সময়ৰ বাবে ওলাই গ’ল — ক’ৰবাটো সৰু মন্দিৰলৈ, শেষ এবাৰ গীত গাবলৈ। কিন্তু সেই যাত্ৰা উভতি নালাগিল।
বজ্ৰপাত, বৰষুণ, আৰু এক গভীৰ নিশাৰ ভিতৰত দামোদৰে পোনপটীয়াকৈ বিচাৰি উলিয়ালে হেমকান্তক —
“মণীষা ওলাই গ’ল, হেমু! উভতি নাহে!”
তেওঁলোকে বনপথ পাৰ কৰিলে, ঘাঁহনি পথ চাচিলে, নদীৰ কাষলৈ গ’ল। কেবল বাঁহীৰ সুৰত যেন কোৱা গ’ল —
“মই গ’লো, হেমু। কিন্তু তোৰ সুৰ মই শুনিম, কোনো নৱচন্দ্ৰাত, কোনো নিৰৱ সন্ধ্যাত।”
দামোদৰে বৰ্ষা-কাঁপা মাতত ক’লে —
“সেই নিশা দেউতাৰ বুকুৰ সুৰবোৰ বন্ধ হ’ল। কিন্তু বাঁহীখন চেপি ধৰি থাকিল… যেন তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল মনীষাই কোনো ঠাইত শুনি থাকিব।”
মাধৱীয়ে ডায়েৰীৰ পৃষ্ঠাটো উলটাই চালে, য’ত মনীষাই সেইদিনাৰ আগতে লিখিছিল —
“মই যদি নাথাকোঁ, হেমু, তই বাঁহী বজাই যা। মই উভতি নাহিলেও শুনিম। তোমাৰ মৰম অজানিতে মোৰ সুৰ হ’ব পাৰে।”
তিনিজন — হেমকান্ত, দামোদৰ, আৰু দুখন নতুন প্ৰাণ — উঠানৰ মাজত চুপে বহি থাকিল। নিচেই দূৰত বাঁহীৰ সুৰ এডাল কোমল বতাহৰ দৰে ওলাই আহিল। কোনোবাই যেন বাজাই আছিল — হয়তো সেই অদৃশ্য নিশাৰ পৰা, য’ত মনীষাই হেৰাল, কিন্তু সুৰ হৈ থকাৰ অঙ্গীকাৰ দিছিল।
অধ্যায় ৬:
সোণিতপুৰৰ সেই পুৰণি কুঠাটোত গ্রীষ্মকালৰ শেষৰ দিনবোৰ যেন সজীৱ হৈ উঠিল — যেন নীলাভ আৰু মাধৱীৰ হাতত ঘৰৰ দেৱালবোৰে আকৌ শব্দ পালে, যেন বাঁহীৰ সুৰে নতুন নিশা খুলি দিলে। হেমকান্তৰ কথা এতিয়া দুখন শিশুৰ বাবে কেৱল এটি অতীতৰ দলং নহয় — এটি পূৰ্ণ জীৱনৰ অচিন চিনাকি। আৰু সেই চিনাকি কণ্ঠখনকেই শুনাবলৈ, দুয়োজনে এখন সংগীত সন্ধ্যা আয়োজন কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে।
“দেউতাই শেষবাৰৰ বাবে সেই সুৰটো বাজাব — যিটো সুৰ মনীষা ঠাকুমাৰ বাবে আছিল,” মাধৱীয়ে প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে। নীলাভে একেবাৰেই গম্ভীৰ কণ্ঠত ক’লে, “এই ঘৰটোলৈ যি আহে, সেইজনলৈ বাঁহীৰ সুৰে কথা কয়। আৰু এইবাৰ সেই কথাবোৰ একেলগে শুনিম।”
তেওঁলোকে দামোদৰৰ সহায়ত উঠানখন পৰিষ্কাৰ কৰিলে — কুঁৱলীপাত উৰুৱালে, পুরণি খাৰুৱা ঘৰৰ পৰা কিছু পিতলৰ ডেকা আৰু জৰ্জৰিত দীপ লৈ আহিল। এক এচামুচ দীঘল জ্যোতিষ্ক পোহৰৰ তলেৰে মঞ্চ সাজি উঠিল — এটা দেউতাৰ বাবে, যি চিৰকাল নিজৰ কথা ক’ব নোৱাৰিল।
হেমকান্তক এই সন্ধ্যার কথা ক’বলৈ যেতিয়া মাধৱী ওচৰ গ’ল, তেওঁ মাত্ৰ চকুৰে চাই আছিল — বাঁহীৰ আগচৰিল হাতখন থৰ। কিন্তু মাধৱী কোমলস্বৰে ক’লে —
“দেউতা, এই সুৰ কেবল তোমাৰ নহয়… এই সুৰ, মনীষা ঠাকুমাৰ হৈ থাকিব। তুমি কোৱা, তেওঁ শুনে। আজি আকৌ শুনিবলৈ দিয়া, দেউতা।”
তেতিয়া বহুদিনৰ পিছত হেমকান্ত উঠানলৈ ওলাই আহিল, পিঠি সিধা, চকু ঢলা, কিন্তু ভিতৰত এখন ঢৌ।
সন্ধ্যা ঘনাই অহা কালচুৱালীত চাৰি দিশে দীপ জ্বলি উঠিল — দেউতাৰ মুখৰ ওপৰত সেই দীপৰ স্নিগ্ধ পোহৰে যেন মনীষাৰ হাঁহিটো আঁকি দিলে।
দেউতা হাঁহিলে — এবাৰ অলপ, আৰু তেতিয়াই, তেওঁ বাঁহীখন ঠোঁটত আনিলে।
সুৰ ওলাই আহিল।
প্ৰথমটো ৰাগ — যেন পৰুৱাৰ দৰে ওলাই অহা মনত পৰাৰ ধেমেলি।
দ্বিতীয়টো — মনীষাৰ মাত, তেওঁৰ শেষ চিঠিখন, তেওঁৰ কণ্ঠৰ হ্ৰস্ব অনুৰণন।
আৰু শেষটো — যেন কোনোবাই গুকি গুকি ক’লে — “মই এতিয়াও শুনিছোঁ, হেমু… বাঁহীৰ সুৰত মোৰ হৃদয় বাজে।”
তেওঁলোকৰ চকুত পানী, উঠানখনত নিঃশব্দ। দামোদৰে সৰু লেপ খাই ক’লে —
“এইটো আছিল শেষ সুৰ… মনীষাৰ বাবে, জীৱনৰ বাবে, আৰু যি কথাবোৰ কোৱা নাযায়, সিহঁতক শুনোৱাৰ বাবে।”
সেই নিশা, সোণিতপুৰৰ পুৰণি কুঠাটোত বাঁহীৰ সুৰ থমকি ৰৈ থাকিল — যেন মনীষা ওলাই আহি চকুৰে ক’লে,
“হেমু, তই শেষত কৈছ… আৰু মই শুনিছোঁ।”
অধ্যায় ৭: ঘৰলৈ উভতি যোৱা পথ আৰু বাঁহীৰ পৰা পৰা শব্দবোৰ
সোণিতপুৰৰ সেই পুৰণি কুঠাৰ আকাশত সেউজীয়া পাতবোৰ হালধীয়া হ’ব ধৰিছে। শালগছৰ পৃষ্ঠত জোনাক বেলি পৰি ৰৈ থকা সেই চিৰচেনা উঠানত আজি নীলাভ আৰু মাধৱীৰ ওঁঠত অচিনাকী এটি নিৰৱতা — যেন উভতি যাবলৈ সাজু, কিন্তু কিবা এক খুঁটি বুকুত ফেঁচি ৰৈ আছে।
হেমকান্ত সেই পুৱা বাঁহী নাবজালে। কেৱল বহি থাকিল কুঁৱলীৰ জোৰা বেঞ্চখনত — ওচৰত এখন ডাঙৰ বাঁহীৰ বাকচ, যিটো তেওঁ মাধৱীৰ হাতত দিলে।
“এইটো লৈ যা, জীয়ৰী। সময়ত বাজাবি। সময়ত চুপ থাকিবিও। বাঁহীৰ কাম দুয়োটা হ’ব পাৰে।”
মাধৱীৰ চকু জ্বলি উঠিল, কিন্তু মুখেৰে কিবা ক’ব পৰা নোহ’ল। তাৰ চকুত একেলগে বিষাদ আৰু গৌৰৱৰ বন্যা।
নীলাভে পিছফালৰ পকেটত সেই চিঠিবোৰৰ এটা কপি ৰাখি ল’লে। মনত থৈ গ’ল মনীষাৰ কলমৰ ঘূৰণি, হেমকান্তৰ নিশব্দ হাঁহি, আৰু সেই সন্ধ্যাত বাজি থকা শেষ সুৰ। দেউতাৰ চকুত এতিয়া কোনো ব্যথা নাই — যেন মনীষাৰ লগত হেমু পুনৰ একেখনত থাকিবলৈ সক্ষম হ’ল।
গুৱাহাটীলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ হ’ল। ৰেলগাড়ীৰ জানালিৰ কাষত বহি থকা নীলাভে বাহিৰলৈ চাই থাকিল — পথবোৰ উজলি আছে, কিন্তু মনৰ কোনো ঠাই অন্ধকাৰ নহয়। মাধৱী অলপমাত্ৰ বাঁহীটো বাজালে — সুৰ ওলাই অহাৰ লগে লগে দুয়ো বুজিলে,
“এই সুৰত ঘূৰি আহে, কেৱল দেউতাৰ কাহিনী নহয় — আমাৰো ভিতৰৰ গোপন চিনাকি।”
তেওঁলোক গুৱাহাটী উভতি গ’ল, স্কুল, বন্ধু, মেট্ৰ’ ৰেলৰ কোলাহলত আকৌ পলাই পৰিল। কিন্তু এটা কথা সদায়ে সোঁতে বাজি থাকিল —
ঘৰৰ উঠানত এখন বাঁহী বাজে, আৰু তাৰ সুৰে কয় —
“যি কথা ক’ব পৰা নাযায়, সেয়া শুনি ল’ব পাৰে… যদি হৃদয় বন্ধ নকৰে।”
অধ্যায় ৮:
বহুবছৰ পাৰ হ’ল। গুৱাহাটীৰ বুকুত নীলাভ এতিয়া এজন সংগীতশিল্পী — যাৰ বাঁহীত পণ্ডিতে অলংকাৰ বিচাৰে, আৰু ৰাস্তা-চুকৰ মানুহজনে চকু মুদি শুনে। কিন্তু এতিয়াও তেওঁৰ ভিতৰত বাজি থাকে এক সেউজীয়া উঠান, এখন পুৰণি কুঠা, আৰু এখন বাঁহী — যিটো সুৰৰ পৰা ওলাই আহিছিল শব্দত লুকাই থকা আত্মা।
এইবাৰ তেওঁ উভতি আহিল — এক ক্ষুদ্ৰ হাতত হাত ধৰি। তেওঁৰ পুত্ৰ — পাঁচ বছৰীয়া এক সৰু নিলপীয়া চকুৰ শিশুটো, যিয়ে সদায় সুধে — “ডেডা, তুমি কেনেকৈ জানিবা যে সংগীতটো মৰম?”
নীলাভ মুচকি হাঁহি ক’লে — “হৃদয়ে জানে, বাবাই। সংগীত মৰম নহয়, সংগীত নিজেই মৰম।”
ঘৰখন বৰ্তমান অলপ ধ্বংসগ্ৰস্ত, কিন্তু দামোদৰে ল’ৰাটোক চাই হাঁহিলে — যেন পুনৰ জন্ম পালে বাঁহীৰ উপাখ্যান।
“এই উঠানত এটা সুৰ আছিল, বোপাই। এতিয়া পুনৰ শুনা যাব নেকি?”
নীলাভ ওচৰ গৈ গছৰ তলত বহি পৰিল। বহু বছৰ আগৰ সেই বাঁহীখন তেওঁৰ হাতত আছিল — ধুলিৰ আঁৰচোপা মচি কাষতে বহি থকা পুত্ৰটোক দিলে।
“বজাবি?”
শিশুটোৱে চকু মেলি বাঁহীখন চালে —
“মই শুনিছোঁ, ডেডা… মই শুনিছোঁ।”
তেওঁৰ সৰু আঙুলিত গছৰ পাতজোপা কঁপালে সুৰ। আৰু সেই সুৰে, যি অলপ ব্যাকুল, অলপ আনক শোনোৱা বুলি ধাৰণা কৰা, ঠিক সেই সময়তে — কাষৰ পৰা মৃদু, অতি মৃদু, আৰু অপাৰ শান্তিৰে ওলাই আহিল এটা সুৰ — যিটো নীলাভৰ হৃদয়ত অজানিতে চিনা লাগিল।
তেওঁ মুখ ঘূৰাই চালে। কুঁৱলীভৰা কপৌ গছৰ তলত এখন খৰখৰি বেঞ্চত বহি আছিল এজন বৃদ্ধ — হেমকান্ত। চকু বন্ধ, বুকুৰ কাষত হাত। সেই সুৰ — তেওঁৰ বাঁহীৰ।
নীলাভ চকু মুদি বহি থাকিল। কিবা ক’বলৈ নহয়।
কেনেকৈয়ে হওক, বাঁহী আজিও বাজে —
চৌহদত বাজে বাঁহী।
নতুন শব্দৰে, কিন্তু চিৰচেনা হৃদয়ৰে।
মণীষাৰ বাবে, হেমকান্তৰ বাবে, আৰু যিসকলে এতিয়াও নিজৰ অস্পষ্ট কথাবোৰ সুৰত সিঁচি ৰাখে।
—
সমাপ্ত
