আঁধাৰ কুঁহিপাত

অধ্যায় ১: “পাতৰ ছাঁ”

দেউৰিছোৰ পৰা মাত্ৰ কিছুমিনিট বাট, হাফলঙৰ পৰা উত্তৰে থকা ঘনজংঘলত বনকৰ্মী অনিল চাংচংগাই তেতিয়া তেওঁৰ দৈনিক পৰ্যবেক্ষণ কামৰ শেষ মুহূর্তত আছিল। আগৰ ৰাতিপুৱাতে বতৰটো কিছুমান অস্বাভাৱিক আছিল—জংঘলৰ ওপৰত ক’লা কুঁৱলি, নিচেই ৰঙা জোনাকৰ আভা, আৰু বহুদিনৰ পিছত শুনা বনৰীয়া হাতীৰ মিহি ভেকুলা। তেওঁক সেই দিনা এটা বিশেষ অঞ্চললৈ পঠিওৱা হৈছিল, য’ত সদায়জোপা কিছু অজানা গছপুল ধৰি পৰ্যবেক্ষণ কৰিব লাগে। সেই অঞ্চলটোত পাহাৰীয়া মাটিত হেঁপাহৰ দৰে চুপ চাপ গধুৰ গন্ধ আছিল, যেন শতাব্দীৰ গোপন কথা সেই মাটিয়ে লুকাই ৰাখিছে। পথাৰৰ মূৰত পইচাৰ দৰে জিলিকি থকা এটা কুঁহিপাত তেওঁৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিলে। পাতটো বেলি পোৱা ঠাইত থকাৰ কথা নহয়, বিশেষকৈ এই ধৰণৰ বগা-পাৰৰ কুঁহিপাত, যিটো উভতি-উভতি যেন জোনাকৰ নীলা পোহৰ বিকিৰণ কৰি আছে। কৌতুহলী হৈ অনিলে পাতটো হাতে লৈ উঠিলে। ঠিক তাৰ পাছতেই, যেন কোনো অনাত্মীয় অনুভৱই তেওঁৰ বুকুৰ মাজত এক পচোৱা কথা মেলিলে। সেই মুহূৰ্ততেই, তেওঁৰ চকু আগত এক দৃশ্য উদয় হ’ল—এজন ল’ৰা, মাটিত পৰি কান্দি আছে, আৰু তেওঁৰ কাষতে এজন ল’ৰাই হাত ধৰি তোলাৰ চেষ্টা কৰিছে। দৃশ্যটো চাৱনিৰ দৰে চকুৰ আগত খেলি গ’ল, আৰু লগে লগে অনিলৰ মূৰত এটা ধাক্কা লাগিল—তেওঁ পাহৰি থকা শৈশৱৰ এক ঘটনা, যিটো তেওঁৰ মনৰ গভীৰে গাঁথ খাই আছিল।

মুহূৰ্ততে তেওঁ নিজক পুনৰ বৰ্তমানলৈ আনে, গহীন নিশাস এটা টানি পাতটো পকেটত পেলাই দিয়ে। জংঘলত শীতল বতাহে তেতিয়া হালকৈ ফুঁকি ফুৰিছিল, কিন্তু তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰতে কোনো এক গৰম আগতিয়ে টোকা দি গৈছিল। ঘূৰি আহি অফিচত তাজা পানী খোৱাৰ পাছত অনিল দাঙি বহিল আৰু সিদিনা বেলি গুটি পৰ্যন্ত পাতটো লৈ চাই থাকিল। তেওঁ ইমান বছৰৰ বনজীৱনত বহু ধৰণৰ গছ, লতা-পাতা, বনৰ অজানা কিছুমান প্ৰজাতি দেখিছে, কিন্তু এনে এক পাত—জিটো স্পৰ্শ কৰি তেওঁৰ মগজুত এদিনৰ দুঃস্বপ্ন উদিত হয়—তেওঁ কেতিয়াও ভাবি পোৱা নাছিল। ভাবিব লগা কথা আছিল: কিয় মাথোঁ এটি সাধাৰণ পাত স্পৰ্শ কৰি শৈশৱৰ গোপন স্মৃতিৰে মগজু উথালি উঠিল? তেওঁ চিন্তা কৰিলে—এই অভিজ্ঞতা কি কেৱল কাকতিয়াল কাকত, নে ইয়াৰ পাছত অন্য কিবা গভীৰ শক্তি লুকাই আছে? পৰদিনা তেওঁ ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা এক পুৰণি বন্ধুক ফোন কৰিলে—সাংবাদিক পূর্ণ শইকীয়া, যিজন অলৌকিক আৰু লোককথা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাত বিশেষ আগ্ৰহী।

পূৰ্ণৰ আগমন হৈছিল পৰৱৰ্তী সপ্তাহত, ৰাতিপুৱা সাতমান বজাত, হাফলঙ ষ্টেচনৰ পৰা এখন জীপ লৈ সোজা বন বিশ্রাম গৃহলৈ আহিল। অনিলে সদায় সৰু কথাও গম্ভীৰ মুখে কয়, কিন্তু এইবাৰ তেওঁৰ চোতালৰ সোফাত বহি থকা মুখখনত যেন এটি গুপ্ত কথাৰ ছাঁ আছিল। তেওঁ পূৰ্ণক পাতটো দেখুৱালে—বগা, এটি বিশেষ ৰেখাবদ্ধতা থকা, স্পৰ্শ কৰিলে কেঁচা ঠাণ্ডা অনুভৱ, কিন্তু ভিতৰভাগত যেন গৰম এক ধাৰা। পূৰ্ণ পাতটো হাতত লৈ চকু বন্ধ কৰিলে। কিছু ছেকেণ্ডৰ পাছতেই তেওঁৰ চকু ডাঙৰ হ’ল, গলত পানী গঁজি পৰিল—চকুত বিস্ময়। “অনিল… মই মোৰ মা-ঠাইৰ কথাষাৰ, শিশুৰ দুখৰ দিনবোৰ… যিবোৰ মই কেতিয়াও মনত পেলাব নোখুজিছিলো… মই সেইবোৰ দেখিলো।” পূৰ্ণৰ কণ্ঠস্বৰত কম্প আছিল। অনিল মাত্ৰ মুখে হাঁহিলে আৰু ক’লে, “এই কুঁহিপাতে আপোনাৰ মনে থকা পাহৰা দুখবোৰ দৰ্শন দিব পাৰে, কিন্তু মোৰ ভয় হৈছে—এই পাত কেৱল স্মৃতি নিদিয়ে, কিবা আন এক শক্তিৰ বাহকও হ’ব পাৰে।” দুয়োজন গম্ভীৰ হ’ল। বৰ্তমান যি সময়ত যুক্তিবাদ আৰু বিজ্ঞানৰ ছাঁতালে সমাজ চলে, তাত এই কুঁহিপাত যেন কোনো এক ভিন্ন সময়ৰ দৰজা খুলিলে। আৰু সেই দৰজাটোৰ ওচৰতে তেওঁলোকে ৰৈ থাকিল—নৱ অধ্যায়ৰ সূচনা হিচাপে, আঁধাৰ কুঁহিপাতৰ যাত্রাৰ প্ৰথমটো পাতত।

অধ্যায় ২: “ভোলা স্মৃতিৰ ঘূৰ্ণি”

পূৰ্ণ শইকীয়াই বন বিশ্রাম গৃহৰ কাষত এখন গাঁৱৰ নাম শুনিলে—সিদিমবুল। গাঁওখন অতি সৰু, পাহাৰৰ ঢাপৰ ওপৰত গছপুলৰে ঘেরা, য’ত মোবাইল টাৱাৰৰ সংকেতও কেতিয়াবা সন্ধিয়াৰ পিচত উধাও হৈ যায়। সিদিমবুলত কোনো আধুনিক সুবিধা নাথাকিলেও, ই এটা বিশেষ ঠাই—বয়স থকা মানুহে ক’ব পাৰিছিল অলৌকিক অভিজ্ঞতাৰ কথা, যিবোৰ সৰু বস্তুৰ আঁৰত লুকাই থকা অচিন শক্তিক স্পর্শ কৰিছিল। পূৰ্ণ গাঁওখনলৈ গৈ স্থানীয় লোকে শোনা প্ৰাচীন কথাসকল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ লয়। গাঁৱৰ মুৰব্বী গ্যাংচেন দেউৰী, এজন দৃষ্টি-অপঙ, কিন্তু স্মৃতিৰ খনিত ডুব মারা মানুহ। তেওঁ শুনি আছিল সেই পাতৰ কথা। “হেৰা বাবু,” গ্যাংচেনে ক’লে, “তুমি যি পাত লৈ আহিছা, সেয়া এটা সাধু-পাত। বহু বছৰ আগতে, আমি এই জংঘলত এটা সাধুলোক দেখিছিলো। চোকা চুলি, ক’লা ওচা বস্ত্ৰ, চকুত সোঁতকৈ ফাট-নথকা ক’লা কাপোৰ। তেওঁ চকুমুদা আছিল, কিন্তু কেতিয়াবা তেনেকৈ কথা ক’ব, যেন তুমি অন্তৰ আত্মা দেখি পেলাব।” পূৰ্ণৰ শৰীৰত কেঁচা কাঁহ বিয়পি গ’ল। গ্যাংচেনে আগবঢ়াই ক’লে—“সেই সাধুৱে কয়, একেটা পাতত পাপো থাকে, ক্ষমাও থাকে। এই পাতবোৰ তেওঁ ধ্যানস্থ অৱস্থাত গছৰ গুৰি শুদ্ধ কৰি উলিয়াইছিল। ক’ব নোৱাৰি, সেই পাতেই হ’ব যিটো এতিয়া তোমাৰ হাতত আছে।”

পূৰ্ণে সিদিমবুলৰ অন্য কেইজন পুৰণি বাসিন্দাৰ সৈতে কথা পাতিলে—তেওঁলোকে জনালে, সেই সাধুৰ অন্তর্ধানৰ সময়ৰ লগে লগে জংঘলখনত এক অদ্ভুত নীৰৱতা নেমিহা ধৰি পৰিছিল। বহু মানুহে কৈছিল, নিশা পাহাৰত যেন কান্দোনৰ শব্দ শুনা গৈছিল, আৰু কেইবাজন মানুৱে নিশা কুঁহিপাতৰ পৰা পোহৰ ওলোৱা দেখা বুলি দাবী কৰিছিল। যদিও অন্ধ বিশ্বাস বুলি ক’লে হয়, তথাপি পূৰ্ণৰ মনত সন্দেহৰ রেখা হ’ল—এই ঘটনাসমূহ কেতিয়াবা ইতিহাসৰ অদৃশ্য গাঁথনি হ’ব পাৰে। কৌতুহলত পূৰ্ণে নিজে পোনপটীয়াকৈ পাতটো পুনৰ স্পৰ্শ কৰিলে। আৰু তাৰ লগে লগে—চকুৰ আগত এক দৃশ্য উদয় হ’ল: এটা ল’ৰী বাটচুকত উলটিয়েই পৰিছে, কেঁচা ৰক্ত, হাহাকাৰ, আৰু সকলোৰে মাজত এগৰাকী সৰু ছোৱালী তেওঁৰ নাম মাতি চিঞৰি উঠিছে। সেই মুহূৰ্ততে পূৰ্ণ চকু মেলিলে, বুকু ধুমধুমাইছিল। তেওঁ নিজেও ভাবিব পৰা নাই—এইটো তেওঁৰ জীয়াৰী বোৱাৰীৰ মৃত্যু, যিটো বহু বছৰ আগত এক পথ দুৰ্ঘটনাত হৈছিল। কিন্তু তেতিয়া তেওঁ ঘৰতে নাছিল। পৰিয়ালত থকা এক নীৰৱ দুৰ্ভাগ্যক অৱজ্ঞা কৰি তেওঁ নিজকে দোষমুক্ত ভাবিছিল। কিন্তু আজি এই কুঁহিপাত তেওঁৰ অন্তৰতম স্মৃতিৰ খোলা বেহালিৰে যেনে ব্যাকুল সুৰ তুলি দিলে। পূৰ্ণ বুজিলে—এই পাত কেৱল স্মৃতিৰ দৰ্পণ নহয়, ই আত্মাৰ ওপৰত থকা কঠিন খাপ উলিয়াই দিয়ে। আৰু এই আত্মিক নিৰ্মমতাই ইমানেই গভীৰ যে মানুহে নিজক আঁতৰাই ৰাখিব নোৱাৰে।

পূৰ্ণ সিদিমবুলৰ পৰা ঘূৰি আহি অনিলক সকলো বৰ্ণনা কৰিলে। তেওঁলোকে সিদ্ধান্ত ল’লে যে, এতিয়া ইয়াৰ আঁৰত থকা অলৌকিক সত্যক বৈজ্ঞানিক আৰু বৌদ্ধিক দৃষ্টিৰে বুজিবলৈ এক গৱেষণা আৰম্ভ কৰিব লাগিব। দুয়োৱে গ’লে গুহা এটাৰ সন্ধানত, যি বহু আগত সাধুৱে ধ্যান কৰিছিল বুলি কোৱা হৈছিল। বাটটো প্ৰচণ্ড কঠিন—জংঘলৰ ভিতৰেদি, পাহাৰৰ খাঁজেদি, আৰু অজান ঠাইত ঢপঢপাই থকা পচা পাত আৰু বনৰীয়া ফুলৰে ঢাকা। তেওঁলোকে গছ এখনৰ তলত এখন গুহাৰ মুখ পালে—সেই ঠাইতে বাতাস অলপ ঠাণ্ডা, মাটিৰ গন্ধো আলাদা। গুহাৰ ভিতৰত জুই জ্বলাই উভতি চালে—এক ভাঙি পৰা মূৰ্তি, এখন আধা-ছিঙা ধ্যানাসনত অৱস্থান কৰা আসন আৰু দেৱালত লিখা অচিন এক ভাষাৰ রেখা। অনিল গুহাৰ এটা খুন্দা কোণত এক পুৰণি কাগজপত্ৰৰ দলিচা পালে—সেইবোৰতে লিখা আছিল, “এই পাত যে স্পৰ্শ কৰে, সি নিজৰ সোঁৱৰণীৰ ভয়ৰূপ চেহেৰা চাব। কিন্তু প্ৰতিজনক নিৰ্বাচন কৰা হয়। আৰু যাক পাত চিনি পায়, সি সাধু বা দণ্ডৰ অন্তৰজীৱ।” এই লাইনবোৰ পৰি দুয়োৰে চকু গম্ভীৰ। এতিয়া সুধিবলৈ কেৱল এটা কথা—তেওঁলোকে পাতটোক বিচাৰিছে, না পাতটোৱে তেওঁলোকক বিচাৰি পাইছে? অজান ভৱিষ্যত আৰু অতীতৰ গভীৰ অলিন্দত তেওঁলোকে এটা পদক্ষেপ লৈছিল—আৰু সেই পদক্ষেপে তেওঁলোকক ঠেলি দিছিল এক অতীন্দ্ৰিয় সত্যৰ মুখামুখি।

অধ্যায় ৩: “অন্ধ সাধুৰ গুহা”

জংঘলখনৰ গভীৰ পৰা উলাই অহা পুৰণি কুঁৱৰীৰ দৰে সেউজ ধুমুহা আৰু পাতল ধোঁৱাৰে আচ্ছাদিত সেই গুহাটোৰ দাঁতিত বহি অনিল আৰু পূৰ্ণ দুয়ো নিশব্দ হৈ বহি আছিল। সাধুৱে বহাৰ আসনখনৰ কাষতেই ডাঙৰ এটি শিলত অলপ আধালগা ধূলিৰ ওপৰত লগোৱা এটা চৰকা দৰাৰ নিচিনা আঁচ, যেন কোনোৱে শতাব্দী আগতে তাৰ মাজেদি কোনো বৃত্ত আকিছিল আৰু আকৃতিটো সম্পূৰ্ণ কৰা আগতেই অদৃশ্য হৈ গল। গুহাৰ কোণচাপৰ পৰা টানি উলিওৱা পুৰণি কাগজপাত, যিটো মূলতে বেলপাতৰ দৰে দৰ্শা আছিল, তাত ৰঙা কালি বা গাঁজেৰে লিখা অচিন ধৰণৰ শব্দ বা মন্ত্র দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল। পূৰ্ণ সেই লিখনিবোৰৰ ফটোগ্ৰাফ লৈ সংৰক্ষণ কৰিলে, আৰু তেওঁ লক্ষ কৰিলে এই শব্দবোৰ কোনো অসমীয়া বা সংস্কৃতৰ মিশ্ৰ উপভাষাৰ সমাহাৰ যেন লাগিছে—একেটা বাক্যত ‘পুনৰ সোঁৱৰণী’, ‘চিনাকি নচিনাকি মুখ’, আৰু ‘অন্তৰজীৱ’ শব্দবোৰ যথেষ্ট স্পষ্ট। গুহাৰ ভিতৰত পাথৰৰ গায়ে গায়ে আঙুলিৰে দৰাচলে টানা, চক্ৰাকাৰ এক কাহিনী যেন ফুটাই তোলা হৈছে, আৰু তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত এটি গছ—যাৰ মূলৰ পৰা পাত ওলাই আছে, আৰু প্ৰতিটো পাতৰ চূড়াত এটি এটি চকুৰ দৃষ্টি আঁকা। অনিল এসময়ত ক’লে, “এইবোৰ হয়তো অলংকাৰ নহয়, ই কোনো গোপন সংকেত বা পৰিচয় হ’ব পাৰে—যিয়ে ক’ব পাৰে কাক পাতটো স্পৰ্শ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছে।”

পূৰ্ণৰ ভিতৰত তেতিয়া বহুবছৰৰ বুজি নোপোৱা প্ৰশ্নবোৰ উঠে। যদি এই গছ সত্যতে আছে, যদি ই প্ৰাকৃতিক নহয়, তেন্তে ই কোন ঠাইৰ? কেনেকৈ এই গছৰ পাতত এনেধৰণৰ মানসিক আৰু আত্মিক ক্ষমতা আহে? আৰু যদি সেই সাধুৱেই এই গছৰ পাহাৰখনত উপাসনা কৰিছিল, তেন্তে তেওঁৰ অন্তর্ধান কি কিছুমান আত্ম-উৎসৰ্গা নে অভিশাপৰ ফল? গুহাৰ পৰা ওলাই আহি অনিল আৰু পূৰ্ণ পাহাৰৰ শীৰ্ষদেশৰ ফালে গ’ল, য’ত বন বিভাগৰ ৰেকৰ্ড অনুসৰি কেতিয়াবা ‘অলৌকিক গছ’ৰ কথা গাঁৱৰ লোকে দাবী কৰিছিল। সেই ঠাইখন পাহাৰৰ বুকুৰ মাজত, ওখ আৰু জনশূন্য। পোনপটীয়া বাট নাই, মাথোঁ চাগাচগি গছ, জোপা আৰু ডাঙৰ পাতলীয়া পাথৰ। আৰু ঠিক দিনৰ শেষ পোহৰত তেওঁলোকে দেখিলে—এক অদ্ভুত গছ, সাধাৰণ কোনো গছ নহয়, যেন এটা জীৱন্ত প্ৰতিমা। গছটোৰ গুৰি কালচে, গছৰ কান্ধৰ দৰে মোটা ডালবোৰৰ পৰা পাত ওলাইছে—আৰু সেই পাতবোৰৰ কিছুমানত স্পষ্ট চকুৰ আকৃতি। গছটোত কোনো চৰাই, কোনো পতংগ বা লতা নাই—জীৱাশ্ম-শান্তি যেন কোনো এক গভীৰ শ্ৰুতিৰ ছাঁত উঠি আছে। আৰু তাৰ সন্মুখত, পাতল পাথৰৰ ওপৰত এখন খোদিত শব্দ—“স্মৃতি কঢ়িয়াই অনা পাত, মনৰ ৰাজপথৰ ফিৰাল দিশ।” পূৰ্ণৰ বুকুত যেন কিবা কঁপি উঠিল—এই গছেই হ’ব আঁধাৰ কুঁহিপাতৰ উৎস। কিন্তু ইমান দিন ধৰি এই ঠাই অজ্ঞাত কেনেকৈ ৰ’ল? অনিল ক’লে, “এই গছটো পাহাৰৰ হাড়ত জন্ম লোৱা। প্ৰকৃতিৰ নিষিদ্ধ কোষ যেন… ই কোনো সাধাৰণ বনজ উদ্ভিদ নহয়।”

তেওঁলোকে সিদিনা গছটোৰ ওচৰত বহি থাকিল বহু সময়—প্ৰচণ্ড নিৰৱতা, কেবল হাওঁফাওঁ শব্দ। পূৰ্ণ স্পষ্টকৈ অনুভৱ কৰিলে, এই গছটো দেখিবলৈ পোৱা মানেই নিজৰ ভিতৰৰ সৈতে মুখামুখি হোৱা। তেওঁৰ মনত ঘূৰি ঘূৰি আহিল সেই পথ দুৰ্ঘটনাৰ স্মৃতি, তেওঁৰ জীয়াৰী বোৱাৰীৰ ম্লান চেহেৰা, আৰু নিজৰ অসন্তুলিত দায়বোধ। অনিলো মনৰ মাজত দেখা সেই ল’ৰা—তেওঁৰ শৈশৱৰ বন্ধু, যাক এটা গোপন খেলৰ ফলত আহত হৈছিল—আৰু যি কথা তেওঁ জীৱনৰ পৰা বিৰত কৰি থৈছিল। এই গছ, এই পাত, আৰু এই স্মৃতি—সকলোয়ে যেন তেওঁলোকক নিজ নিজ আত্মিক অন্ধকাৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ মেলিবলৈ বাধ্য কৰি আছে। গছটোৰ ওচৰৰ মাটি অলপ কঁপা, যেন কোনো এক গভীৰ নিশ্বাস লয়। পূৰ্ণ অনুভৱ কৰিলে, এই গছ যেন জীৱন্ত—চকু, কাণ, হৃদয়—সকলো থাকিলেও ই ক’তেও কথা নকয়। গছটো প্ৰশ্ন নকৰে, কেৱল আয়না দাঙি ধৰে—নিজক চিনিবলৈ। তেওঁলোকে ভাবিলে, এই সত্য যদি জনসাধাৰণৰ ওচৰত যায়, তেন্তে কিমান বিপদ হ’ব পাৰে। কাৰণ সকলো মানুহে নিজৰ অতীতৰ মুখামুখি হ’ব নোৱাৰে, আৰু সকলো স্মৃতি দৰ্শন নে মুক্তি দিব, নে তাড়না—সেইটো ক’ব নোৱাৰি। গছটোৰ ওচৰত বহি থকা অৱস্থাতেই পূৰ্ণ এটা সিদ্ধান্ত লৈলে—এই কাহিনীজনকহীন নহয়, কিন্তু ই সকলোৰে বাবে নহয়। আৰু সেই ৰাতিটোত, আঁধাৰ কুঁহিপাতৰ শিৰণিৰ তলত তেওঁলোকে দুজন এই সিদ্ধান্ত লৈছিল যে, কিছু সত্য অন্ধকাৰতেই সুৰক্ষিত।

অধ্যায় ৪: “মনত পৰা-নপৰা”

পাহাৰৰ বুকুৰ গভীৰত সেই অলৌকিক গছটো দেখা পৰৰ দিনটোত, পূৰ্ণ আৰু অনিলৰ মনত যেন এটা গাঁঠি পৰিছিল—নতুন গোট খোলা সত্যৰ বিপৰীতে। দুয়োতে বুজিছিল যে, আঁধাৰ কুঁহিপাত কেৱল এটি উদ্ভিদৰ অংশ নহয়, ই এক নিৰ্বাচিত আত্মিক অভিজ্ঞতাৰ দৰজা, যিটো দৰ্শন দান কৰে অতীতৰ সেই প্ৰান্তবিন্দু যি সচৰাচৰ মনত নপৰে, নে মনৰ গাঁঠিত সাঁপ ধৰি ৰয়। গছটো স্পর্শ কৰাৰ ইচ্ছা তেওঁলোকৰ ভিতৰত থাকিলেও, তেওঁলোকে সিদিনা নিজকে থামাই ৰাখিলে। পৰদিনা পূৰ্ণে পুনৰ একাংশ গাঁওবাসীৰ সৈতে দেখা কৰিলে, আৰু বিশেষকৈ এজন বৃদ্ধাৰ সৈতে যিয়ে কৈছিল—”এই গছৰ পাতত মোৰ পুতেকৰ মাত শুনা গৈছিল। যদিও সি দশ বছৰ আগতেই জ্বলন্ত ঘৰখনত পুৰি গ’ল, মই একেলগে ঘূৰণি খাবলৈ ধৰিছিলো। মই ভাবিছিলো প্ৰেতাত্মাৰ আভাস, কিন্তু এতিয়া বুজিছো—স্মৃতিৰ ভ্ৰান্তিবোৰো বাস্তৱ হ’ব পাৰে, যদি মনৰ ভিতৰত যথেষ্ট দুখ থাকে।” সেই কাহিনী শুনি পূৰ্ণৰ হিয়াত জোকাৰ পৰিল। তেওঁ গভীৰভাৱে উপলব্ধি কৰিলে—এই কুঁহিপাতবোৰে মানুহক নিজৰ সেই অংশৰ ফালেই টানি নিয়ে, যি অংশ তেওঁলোকে নিজেও স্পৰ্শ কৰিবলৈ ভয় খায়।

এই ভাবনাবোৰে ঘূৰি ঘূৰি পূৰ্ণক টানি নিলে নিজ অভিজ্ঞতাৰ কোলাহললৈ। ৰাতি বনবিশ্ৰাম গৃহত বহি থাকোতে, তেওঁ পাতখনৰ এখন শুকান ছাঁ পুনৰ হাতত লৈ নিৰৱে চকু বন্ধ কৰিলে। আৰু আকৌ, যেন মনৰ অন্তৰাত্মাৰ গোপন কামৰূপ ভেদ কৰি এগৰাকী বোৱাৰীৰ কঁহুৱাহি শব্দ আহিল—“দেওতা… আপুনি কেতিয়াও ঘূৰি নাহিল।” দৃশ্যটো বিস্তাৰিত হ’ল—কেঁচা ধোঁৱা, লৰালৰিকণি, অস্ফুট চিঞৰনিসৰে ভৰা এখন ৰাতিৰ দৃশ্য, যি একেলগে ঠাণ্ডা আৰু গৰম যেন। পূৰ্ণ নিজকে সেই মুহূৰ্তৰ মাজত দেখিলে, বাহিৰত থকা সাংবাদিকজীৱনৰ অভিমানত ব্যস্ত, মৃত্যুৰ খবৰটো অগ্ৰাহ্য কৰি অহংকাৰত পূৰ্ণ। সেই দৃষ্টিতে চকু মেলি তেওঁ ওফৰাই উঠিলে, দেহত গচকনি খালে—স্মৃতিৰ গভীৰতা তেওঁৰ শ্বাসত বিৰক্তি আনিলে। অনিল তেওঁৰ মুখত ৰঙা উঠা দেখিলে আৰু ক’লে, “এই পাতবোৰ আত্মৰ শাস্তি নহয়, মুক্তিৰ ৰস। কিন্তু ই সেইজনকেই দিব পাৰে, যি আত্মাৰ অন্ধ কুঁহিপাতত প্ৰবেশ কৰিবলৈ সাহসী।” পূৰ্ণে সন্মতিসূচক টোপনি দিলে, কিন্তু মুখত এক বিষাদৰ হাসি আছিল—স্মৃতিৰ মুক্তি সদায় ক্ষমাৰ সৈতে নাহে, বহু সময়ত সি আনিবলৈ পাৰে অপৰাধবোধৰ গা ধুমুহাও।

এই অভিজ্ঞতাৰ পাছত তেওঁলোকে সিদ্ধান্ত ল’লে, গছটোত কোনো ধৰণৰ বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষা বা শাৰীৰিক হস্তক্ষেপ নকৰাকৈ গৱেষণা অব্যাহত ৰাখিব। তথাপিও, জংঘলখনত এক অস্বাভাবিক পৰিৱর্তন দেখা দিবলৈ ধৰিলে। যেতিয়া জীপ লৈ দুয়ো বাট লৈ গম পাইছিল, তেওঁলোকে দেখিছিল—কিছুমান গছ হঠাৎ শুকাই গৈছে, পশুপক্ষী অঞ্চল এৰি দিছিলে, আৰু ঠাইচাপ ঠাইত পাতল গন্ধেৰে এটা ভিন্ন বাতাৱৰণ সৃষ্টিৰ চেষ্টা কৰিছিল। তাৰ মাজতে গাঁওখনত আৰম্ভ হ’ল নতুন সংকট—এজন কিশোৰী পাহাৰত হেৰাল, আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে দাবী কৰিলে যে ছোৱালীজনে যোৱাৰ আগদিনা নিশা কুঁহিপাত দেখিছিল। সেই ঘটনাটোৱে গাঁওবাসীক ভয়ত পেলালে—সকলোৱে বিশ্বাস কৰিলে যে, এই অলৌকিক পাতবোৰ এখন অভিশপ্ত শিকলি, যি পাহাৰৰ আত্মাসমূহক জাগ্ৰত কৰিছে। এখন পঞ্চায়তী সভা পাতি গাঁওবুঢ়াই অনিল আৰু পূৰ্ণক ক’লে—“আপোনালোকে যদি এই পাত আনিছে, তেন্তে এই অলৌকিকতা বন্ধ কৰাৰ দায়িত্বো ল’ব লাগিব।” পূৰ্ণ তাক সম্মানৰে শ্রৱণ কৰিলে, কিন্তু তেওঁৰ মনৰ ভিতৰত কঁপনি ধৰি থাকিল—এই পাত, এই স্মৃতি, এই গছ… সকলোয়ে যেন নিজে নিজৰ অস্তিত্বৰ বাবে তেওঁলোকৰ ওপৰলৈ নিৰ্ভৰ কৰি আছে। আৰু এতিয়া, কোনো এক দিশত সেই আঁধাৰ পাতবোৰ একে একে মানুহৰ মনত দুঃস্বপ্নৰ মুখ উলিয়াই তুলিছে।

অধ্যায় ৫: “পাহাৰ খহি অহা ৰাতি”

পাহাৰৰ ওপৰৰ আকাশত ক’লা মেঘ জমা হৈছিল, যেন কিছুমান কথা লুকাই থকা ঈশান দিশৰ নিস্তব্ধতা হঠাৎ বিষাদৰ কন্ঠত থৰ হৈ পৰিল। গছবোৰৰ পাত কঁপিছিল বিনা বতাহতেই, আৰু জংঘলখনত এদিনমান আগৰ শান্ত অৰণ্যপটটোত অলক্ষ্যে এটা উত্তপ্ত ভয়ৰ ছাঁ নামি আহিছিল। পূৰ্ণ আৰু অনিল এতিয়া মাথোঁ কুঁহিপাত আৰু স্মৃতিৰ অলৌকিকতা লৈ ব্যস্ত নহয়, তেওঁলোকে অনুভৱ কৰিছিল যে, কিবা এক গভীৰ বিপদ আহি আছে—আৰু সেই বিপদক মাতি আনিছে সেই অলৌকিক গছ, যিটো শতাব্দীৰ নীৰৱতাক ডাঙি পৃথিবীৰ সকলো মনৰ আঁতৰত সেঁউতি ধৰিছে। সেই ৰাতি, গাঁওখনৰ এটি দেউলীৰ পৰা বেজাৰকৈ উলটি আহোতে, দুয়ো মানুহজন আগত পেলালে—গছৰ সন্মুখতে বহি থকা, মুখত ধূলি আৰু চকুত অগোচৰ ভয়। তেওঁ ক’ব ধৰিলে, “মোৰ পত্নী আৰু পুতেক দুঘণ্টা আগতে পাহাৰৰ ওপৰলৈ গৈছিল, সেই কুঁহিপাতৰ চকু দেখা পাত বিচাৰি… আৰু মই এতিয়া তেওঁলোকৰ মাত শুনিছো গছৰ ভিতৰত!” সেই বাক্যতে অনিলৰ বুকুৰ মাজত যেন এক বিস্ফোৰণ। গছটোৱে মানুহৰ চেতনা সুঁৱৰি লৈছে? ই স্মৃতি মাথোঁ দেখুৱায় নে ভিতৰলৈ টানি লৈ অন্তৰ আত্মাত বন্দী ৰাখে?

সেই ৰাতিতেই জংঘলত গৰ্জন ধৰিলে। অচিন কিছুমান শব্দ—মাত্ৰাই বৃদ্ধি কৰা পদক্ষেপৰ শব্দ, গছৰ পাতৰ উচুপি কান্দোন, আৰু কুঁহিপাতৰ চকুত অদ্ভুত এক দীপ্তি। পূৰ্ণ লগে লগে নিজৰ কেমেৰা আৰু টৰ্চ লৈ অনিলৰ সৈতে উঠি পৰিল। জীপৰে গৈ গছটোৰ ওচৰলৈ উলটি গ’ল, কিন্তু বাটৰ মাজত দেখিলে—মাটিৰ একাংশ খহি পৰিছে, আৰু গছটোৰ অঞ্চলটোত বেলেগ এক পুৰণি সোঁতবাহী খালত ক’লা পানী মূৰে উঠি গৈছে। তেওঁলোকে গছটোৰ ওচৰত আগতীয়া লোকদুজনৰ কোনো চিহ্ন পালে নাছিল, মাথোঁ দেখা পালে—গছটোৰ তলত এখন পাত, যিটো আগৰ তুলনাত বেছি ডাঙৰ আৰু তাত উজ্জ্বলকৈ ভেসি আছিল ছয়টা ধুমুহাৰ দৰে চকু। সেই চকুবোৰৰ গভীৰতা এনে আছিল, যেন গছটোৱে এতিয়া কেৱল স্মৃতি দেখুৱাব নোখোজে, ই আপোনাৰ ভিতৰত সোমাই নিজৰ স্থায়িত্বৰ বাবে চিনাক্ত মুখ বিচাৰিছে। পূৰ্ণৰ মনে চিঞৰি উঠিল—“এই গছটো নিশ্চয় কোনো দণ্ডশক্তিৰ বাহক, বা বহু মানসিক পাপ সঞ্চিত এক আত্মিক শুদ্ধিকৰণৰ কেন্দ্র!” অনিলেও তাক অনুমোদন কৰি ক’লে, “ইয়াৰ জৈৱবৈচিত্র্য বা বিজ্ঞানৰ ব্যাখ্যা নিদিয়া শক্তি আছে, কিন্তু ই যে কোনো এক অভিসন্ধিমূলক শক্তিৰ অংশ—সেই সন্দেহ নিলৈ নহয়।” তেওঁলোক ঘূৰি আহিবলৈ প্ৰস্তুত হোৱাত ঠিক তেতিয়া জংঘলৰ ভিতৰৰ পৰা হাঁহিৰ শব্দ আহিল—শব্দ, যিটো কিবা শিশুৰ, অথচ তাৰ অন্তৰতে বিষাদ, যেন কেঁচা হাহাকাৰ।

এই অভিজ্ঞতাৰ পিচত, অনিল আৰু পূৰ্ণক বন বিভাগৰ মূৰব্বীয়ে অৱগত কৰিলে যে, অঞ্চলখনত এখন নতুন খনি কোম্পানীয়ে উন্নয়নমূলক কামৰ নামত খনন অভিযান আৰম্ভ কৰিব বিচাৰে, আৰু তাৰ বাবে সেই পাহাৰখনক উৰাই পেলোৱাৰ পৰিকল্পনা চলিছে। এই খবৰ শুনি দুয়ো থৰ হয়। পূৰ্ণ গম্ভীৰ কণ্ঠে ক’লে, “পাহাৰৰ বুকুত যি গছ, ই যদি উজাৰি পেলোৱা হয়, তেন্তে বহু মানুহৰ মনৰ ভিতৰত শুই থকা অন্ধকাৰ একেলগে ওলাই আহিব। কেৱল স্মৃতিৰ নহয়, অপশক্তিৰো মুক্তিৰ পথ হব পাৰে।” অনিলে গভীৰ কণ্ঠে ক’লে, “ইয়াক যিকোনো মূল্যে ৰক্ষা কৰিব লাগিব।” দুয়ো সিদ্ধান্ত লৈলে গছটোক সংৰক্ষিত স্থান হিচাপে ঘোষণা দিয়াৰ বাবে প্রশাসনিক চাপ দিব। কিন্তু তেওঁলোকে জানে, সময় খুব কম। গছটোৰ ছাঁ এতিয়া সক্ৰিয়, পাপ আৰু দুখৰ ওপৰত আধাৰিত শক্তি বিচাৰি লয়। আৰু যদি সেই গছৰ গুৰুত্ব নুবুজি কোনো হাতেই একে একে পাহাৰখন উলাই পেলায়—তেন্তে কেৱল এক অলৌকিক গছ নোহোৱা নহয়, মনুষ্য আত্মাৰ এক গুপ্ত ভাণ্ডাৰ উভতি যাব নাশত। আঁধাৰ কুঁহিপাত এতিয়া কেৱল স্মৃতিৰ বাহক নহয়—ই এজন জীয়াই থকা, নিঃশব্দ, চিন্তাশীল গছ, যি নিৰ্বাচন কৰি থাকে কাক স্মৃতি দিব, কাক দণ্ড। আৰু সেই ৰাতিত, পাহাৰখনৰ ওপৰত কুঁহিপাতবোৰ একে একে চকুপৰা হোৱা পোহৰ বিকিৰণ কৰি যেন বাতাসলৈ ক’লে—”এইবাৰ মই পিছে ফুৰিম, কাকো নহয়, সেইবোৰক যি মোক ভুলে গ’লে।”

অধ্যায় ৬: “অন্তৰ্জীৱৰ সত্য”

পাহাৰৰ ওপৰৰ দিনবোৰ যেন দিন নহয়, ধোঁৱা আৰু চূড়ান্ত সংকেতৰ এক তীব্ৰ সঘন অনুভৱ। বন বিভাগৰ জ্যেষ্ঠ কৰ্তৃপক্ষ হাফলঙত উপস্থিত হোৱাৰ খবৰ পাই অনিল আৰু পূৰ্ণ প্রস্তুতি ল’লে—তেওঁলোকে জানে এইটো কেৱল ৰাজনৈতিক বা পৰিবেশীয় যুদ্ধ নহয়, ই এখন আত্মাৰ সংগ্ৰাম, য’ত যি হারিব সেয়েই নিজ পুৰণি সত্বাৰ অন্তত গুচি যাব। সেইদিনা সভাত বহি থকা বন আধিকারিক, খনি কোম্পানীৰ এজন প্রতিনিধি আৰু এখন NGO-ৰ পৰিৱেশ সংৰক্ষকক উদ্দেশ্য কৰি পূৰ্ণে দৃঢ় কণ্ঠত ক’লে, “আপোনালোকে বিশ্বাস নকৰিব পাৰে, কিন্তু সেই পাহাৰখনত এটা এনে গছ আছে, যিয়ে কেৱল জীববৈচিত্র্যৰ অংশ নহয়—ই অদৃশ্য আত্মিক তথ্যভাণ্ডাৰ, যাৰ মাজেৰে বহু শতাব্দীৰ অপাৰ অনুভৱ সঞ্চিত হৈ আছে। ইয়াক উৰুৱালে, আপুনি মাথোঁ বন উৰুৱাই নিদিব—আপুনি মানুহৰ মনত থকা বন্ধ স্মৃতিৰ এক দৰজা খুলি পেলাব।” সকলো চুপ হৈ ৰ’ল। প্ৰথমে ঠাট্টাৰ হাঁহি শুনা গ’ল, কিন্তু যেতিয়া অনিলে পাথৰৰ ভিতৰত খোদাই কৰা সেই লেখনি, আৰু সেই অলৌকিক চকুযুক্ত কুঁহিপাত দেখুৱালে, কিছুজন লোকৰ মুখ থমকি গ’ল। পৰিৱেশ সংৰক্ষকগৰাকীয়ে ক’ব ধৰিলে, “ইয়াক যদি সঁচাকৈ বৈজ্ঞানিকভাবে ৰক্ষা কৰিব লাগে, তেন্তে আমি ইয়াক আধাৰভুক্ত বন হিচাপে ঘোষিত কৰিব পাৰো।” কিন্তু খনি কোম্পানীৰ মুখপাত্ৰে গম্ভীৰস্বৰে কৈ উঠিলে, “এইবোৰ সপোন, গল্প, যুক্তিবিহীন আবেগ। আমাৰ প্ৰজেক্ট ইতিমধ্যেই চৰকাৰৰ অনুমোদন পাইছে।” আৰু ঠিক তেতিয়াই সভাখন চিৰি পৰিল এটা অচিন আওপহৰ খবৰে—গাঁৱৰ চাৰিজন লোক, যিয়ে কুঁহিপাত খুজি গছটোৰ ওচৰলৈ গৈছিল, তেওলোকক বতৰীয়া দুৰ্ঘটনাৰ ৰূপত অজ্ঞান অৱস্থাত উদ্ধাৰ কৰা হৈছে, আৰু তেওঁলোকৰ কাৰোবাৰ স্মৃতি সম্পূৰ্ণ উধাও।

এই খবৰে পূৰ্ণৰ ভিতৰত কঁপনি ধৰি গ’ল। তেওঁৰ মনত বাজি উঠিল আগৰ সেই দৃশ্য, য’ত গছটোৰ পাতত ছয়টা চকু আছিল—ই মানে, গছটো এতিয়া নিভৃত পাহাৰৰ সিপাৰত বহি কেৱল স্মৃতি দৰ্শন নিদি, আত্মাৰ হেৰাই যোৱা ছাঁবোৰ টানি লৈ খুজি ফিরিছে। অনিল আৰু পূৰ্ণ দুয়ো পাহাৰত ফিৰিল। এবাৰ পুনৰ সেই গছটোৰ ওচৰত থিয় দিয়া—আকৌ সেই নিৰবতা, সেই চকু-মেলা পাত, সেই অলঙ্ঘনীয় আকৰ্ষণ। কিন্তু এইবাৰ, গছটোৰ ওচৰত এজন সাধু দাঁড়াই আছিল—ধূলিৰে লেপন হোৱা গা, চকুমুদা অৱস্থাত, কিন্তু মুখত এটা শান্তি যেন সকলো দেখিছে, শুনিছে, আৰু উপলব্ধি কৰিছে। তেওঁ নিজে আগবাঢ়ি আহি ক’লে, “তোমালোকে কিছুমান কথা বুজিছা, কিন্তু কিছুমান কথা কল্পনাৰো বাহিৰত। মই সাধু নোহোৱাকৈ সাধু হ’লো—এই গছৰ অন্তৰজীৱ।” অনিল ওচৰ চাপি সুধিলে, “আপোনাৰ নাম?” সাধুৱে মৃদু হাঁহি দিলে, “নামবোৰ গছৰ দৰে—বতাহলৈ ছাটি যায়। কিন্তু জানি লোৱা, মই সেই জন, যি প্ৰথমবাৰৰ বাবে পাতটো স্পৰ্শ কৰিছিলো। তেতিয়া মই দৃষ্টিহীন আছিলো, কিন্তু মনৰ ভিতৰত এটি মুখ সদায় উভতি অহা দেখিছিলো—মোৰ মাকৰ মুখ, যাক মই বাল্যকালতে অগ্নিকাণ্ডত হেৰুৱাইছিলো। সেই পাতে মোক নিজৰ ভিতৰৰ অন্ধকাৰ দেখুৱাইছিল, আৰু সেইদিনাৰ পৰা মই আঁতৰি থাকিলো সমাজৰ পৰা। এই গছটো মনৰ পাহাৰ—যি যত স্মৃতিৰ ওপৰত আধাৰিত, সি তেতিয়াই সক্ৰিয় হ’ব, যেতিয়া মানুহ নিজৰ পাহৰা সত্যৰ মুখামুখি হ’ব খুজে।” সাধুৱে হাতত এটা শুকান পাত তুলিলে—তাত কোনো চকু নাছিল, মাথোঁ কালি। “এইবোৰ হ’ল দণ্ডপাত—যিসকলে নিজৰ স্মৃতিৰ বাবে ক্ষমা নাপায়, তেওঁলোকক গছটোৱে সেই স্মৃতিৰেই গহ্বৰলৈ ঠেলি দিয়ে।”

সেই নিশা, গছটোৰ ওচৰত বহি থাকোতে পূৰ্ণ আৰু অনিল দুয়ো একে লগে অনুভৱ কৰিলে—পাতবোৰ সৰিছিল, যেন জীয়াই উঠিছে। প্ৰত্যেকটা পাতৰ পৰা কোনো গোপন সোঁৱৰণীৰ গন্ধ ওলাইছিল—মাটিৰে মিশ্ৰিত কান্দোন, আৰু ভোলা চকুৰ চিনাকি। পূৰ্ণে নিজক থিয় কৰাই ক’লে, “এই গছক বাঁচাব লাগিব—নহ’লে কেৱল বন নহয়, বহু আত্মা অন্ধকাৰত হেৰাই যাব।” অনিল ক’লে, “এইটো গছ নহয়, ই হৈছে নিজকে চিনিবলৈ মনৰ এক কুঁহিপাত—যি আঁধাৰত জন্ম লয়, কিন্তু আলোকলৈ আগবাঢ়িবলৈ সাৰ্থক হয়।” দুয়ো সিদ্ধান্ত ল’লে, সাধুটোক সহায় কৰি গছটোৰ সংৰক্ষণৰ বাবে এক নতুন যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিব। আৰু ঠিক সেই মুহূৰ্ততে, পাহাৰৰ ওপৰত নিৰৱ বাতাহত পাতবোৰে গুণগুণাই উঠিলে—যেন বহুজনৰ নাম সুৰত গুঁথি, গছজনে ক’লে—”মোক নেদেখা, মোক অনুভৱ কৰা… মই তোমাৰ ভোলা আত্মা, তোমাৰ অন্তৰজীৱ।”

অধ্যায় ৭: “ছাঁৰ বুকুত পোহৰৰ বীজ”

গছটোৰ ওচৰত সাধুজনৰ উপস্থিতিৰ পিছৰ দিনটোত হাফলঙৰ পৰিৱেশ যেন গম্ভীৰ সুৰে সংগীতৰ প্ৰথম স্বৰ বাজি উঠাৰ দৰে অনুভূত হ’ল। অনিল আৰু পূৰ্ণৰ মনত এতিয়া কোনো সন্দেহ নাছিল—এই গছ মাথোঁ প্ৰাকৃতিক আশ্চৰ্য নহয়, ই এক আত্মিক দ্বাৰা, যিটো মানুহৰ অতীত, ভয় আৰু পাপৰে গঠিত। সাধুটোক লগত লৈ তেওঁলোকে হাফলঙৰ এক পুৰণি গ্ৰন্থাগাৰত প্ৰাচীন কাগজপত্ৰ, লোকবিশ্বাস আৰু পাহাৰীয়া সাধু-কাহিনীৰ আৰ্হি বিচাৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে। বহু বেলিকা অগ্ৰাহ্য কৰা পুথিৰ মাজত তেওঁলোকে পালে এক উজ্জ্বল সন্ধান—এক শতাব্দী আগৰ কাহিনী, য’ত উল্লেখ আছিল “আঁধাৰ কুঁহিপাত” নামৰ এক অলৌকিক গছৰ, যিয়ে মাথোঁ তেওঁলোকক দৰ্শন দান কৰে, যাৰ মনত পাপৰ গভীৰ ছাঁ থাকে, আৰু যি সেই পাপৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ সাহস দেখুৱায়। সেই লিখনিত এটা লাইন আছিল—“স্মৃতিৰ আঙুলিৰে হৃদয়ত যি ঘাঁ খনিব পাৰে, তেওঁকেই দেখা দিয়া হয় সেই পাত।” পূৰ্ণ, যিয়ে বহুদিন ধৰি নিজে নিজৰ মনৰ সৈতে সংঘাতত আছিল, তেতিয়া বুজিলে—গছটো মুক্তি আৰু ত্যাগৰ এক পবিত্ৰ উপাসনালয়।

গছটোৰ ক্ষমতা আৰু দণ্ড, দুয়ো একেলগে কেতিয়াবা আকৌ ভাগৰীয়া হৃদয়ৰ ওপৰতো পৰে। পূৰ্ণ আৰু অনিলে পাহাৰৰ তলৰ সেই অঞ্চলটোত এক অস্থায়ী ‘মেডিটেশন জোন’ গঢ়ি তুলিবলৈ স্থিৰ কৰিলে, য’ত স্থানীয় লোক বা অতিথি মানুহ আহি মনৰ গভীৰতা অনুভৱ কৰিব পাৰিব, পাতৰ স্পৰ্শত আত্মোপলব্ধি কৰিব পাৰিব—কিন্তু সচেতনতা আৰু সজাগতা অবিহনে কোনো চেষ্টা নিষিদ্ধ থাকিব। সাধুজন সেই জায়গাখনত আহি সদায় বহি থাকে—মূৰটো অৱনত, চকু মুদা, যেন পাতৰ নিচিনাকৈ নিজৰ ভিতৰত বন্ধ স্বৰবোৰ শুনি আছে। এক দিনা, এগৰাকী গাঁৱৰ মহিলা—সদ্য বিবাহ বিচ্ছেদ হোৱা, মানসিক ভাঙনিৰ পৰা ভোগা—আহিল গছটোৰ ওচৰত। তেওঁ পাতটো স্পৰ্শ কৰিলৈ আগবাঢ়ি গ’ল, পূৰ্ণ কিছু ক’ব খুজি থমকি থাকিল, কিন্তু সাধুৱে মৃদু টোকা দি ক’লে, “তেওঁ নিৰ্বাচিত।” পাতটো স্পৰ্শ কৰাৰ লগে লগে, সেই মহিলাৰ মুখত চকু পানী, মূৰত হাত, আৰু বতাহৰ সৰে এক অনুচ্চ কঁপনি—তেওঁ নিজৰ শিশুক হেৰুৱাই থোৱা স্মৃতিৰ মুখামুখি হৈছিল, যিটো স্মৃতি তেওঁ এতিয়ালৈকে অস্বীকাৰ কৰি আহিছিল। কিন্তু সেই স্মৃতিৰ সৈতে পুনর্মিলনে তেওঁৰ অন্তৰত এক শান্তি জন্ম দিলে, আৰু ওলাই আহোতে তেওঁৰ মুখত আছিল এক মুক্তিৰ হাঁহি।

এই ঘটনাই বহু মানুহক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে—গছটো অলৌকিক বুলি ক’লে, কিছুমানে তিৰস্কাৰ কৰিলে, কিছুমানে উপাস্য বানালে। কিন্তু পূৰ্ণ জানে—এই গছ কোনো উপাস্য নহয়, কোনো ক্ষমতাৰ বাহক নহয়, ই কেৱল এক আয়না, যি তোমাক তোমাৰ ভিতৰৰ গভীৰ অন্ধকাৰ আৰু অলেখ চাহনিবোৰ দেখুৱায়। হাফলঙৰ প্ৰশাসন অবশেষত সেই অঞ্চলটোকে সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হিচাপে ঘোষণা কৰিলে, আৰু যিকোনো বৈজ্ঞানিক বা উন্নয়নমূলক খনন নিষিদ্ধ ঘোষণা হ’ল। সাধুজন সিহঁতৰ ওচৰত চুপে চুপে হাঁহি দিলে—”এই গছবোৰৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰিব পাৰা, কিয়নো ইহঁত মনৰ শব্দ বুজে। ইহঁতে নিজেই ঠিক কৰি লয়, কাক কী দেখুৱাব।” পূৰ্ণ তেতিয়া পাহাৰৰ ওপৰলৈ চাই ভাবিলে—নিজে বহু বছৰ ধৰি অলক্ষ্যে যাক উপেক্ষা কৰিছিল, সেই স্মৃতি, সেই অপৰাধবোধ, সেই বিষ—আজিৰে পৰা সেয়া মুক্তি। আৰু যেতিয়া বতাহৰ ছাঁ পাতত উৰি গ’ল, গছটোৰ পাতবোৰ চকু বন্ধ কৰিলে—যেন গছেও হাঁহি দিলে, যেন ক’লে—”তুমি মোক দৃষ্টিহীন ভাবিছিলা, কিন্তু মই সদায় তোমাক দেখিছিলোঁ। এতিয়া তুমি নিজক দেখা শিকিলা।”

অধ্যায় ৮: “স্মৃতিৰ সেউজে আঁকা অন্তিম পথ”

পাহাৰৰ ওপৰত এখন শান্ত দিন ওলাল, যেন বহুদিনৰ যুদ্ধৰ পিছত অৰণ্যও অলপ হাঁফ ল’লে। পূৰ্ণ বহি আছিল সেই কুঁহিপাত-গছটোৰ ওচৰত, গোটেই অঞ্চলখন এতিয়া এক ধ্যানস্থ নীৰৱতাৰ অন্তৰ্ভুক্ত। বতাহৰ সৰে পাতবোৰ কঁপি উঠিছিল, কিন্তু তাত আতংক নাছিল—এতিয়া সেই পাতবোৰে চকু বন্ধ কৰি আছে, যেন বহু স্মৃতি দৰ্শন কৰাই, সিহঁতে নিজেই অলপ আৱেগিক হৈ পৰিছে। অনিল কাষতে বহি আছিল, দুয়োৰে মুখত শান্তিৰ ছাঁ, যদিও দুইজনৰেই চকুত আছে কিবা এক গভীৰ অনুভৱৰ থিৰ থিৰনি। সিহঁতে জানে, বহু পথৰ অন্তিমত যি সত্য ওলায়, সেয়া কেতিয়াবা এক চুপচাপ ত্যাগ, কেতিয়াবা মুকলি কৰা এক শ্বাস। পূৰ্ণ মনত মনত ভাবিছিল, “এই গছটো যদি স্মৃতিৰ শেকল, তেন্তে আমি সকলোৱে বন্দী। কিন্তু যেতিয়া সেই বন্দীত্বৰ মাজত মুক্তিৰ দ্বাৰ খোলাৰ সাহস কৰা যায়, তেতিয়াহে মানৱ জীৱনে আত্মা স্পৰ্শ কৰে।” গছটো এইপিনে চাই আছিল, যেন শেষবাৰৰ বাবে তেওঁলোকক পৰীক্ষা কৰি আছে—এই দুজন মানুহ, যিয়ে গছটোক দৰ্শন কৰিছিল, অলক্ষ্যে যিয়ে নিজৰ অন্তৰজীৱক চিনিবলৈ সাহস কৰিছিল।

সেই দিনা গাঁওৰ কেইজন মানুহ আহিছিল গছটো চাবলৈ—সাধুজন আগবাঢ়ি গ’লে, হাতত এটা নতুন পাত, যিটো এতিয়াও চকুমুক্ত। তেওঁ ক’লে, “ইয়াত এতিয়াও বহু পাত আছে, যিসমূহে নিজ নিজ মুখ বিচাৰি ফুৰে। কেতিয়াবা সিহঁতে দেখা দিয়া নাছিল, কিয়নো সেই মুখবোৰে নিজক চিনিব নোৱাৰিছিল।” তেতিয়া এগৰাকী বৃদ্ধ, যিয়ে দীৰ্ঘ কালত নাতি হেৰুৱাইছিল, আগবাঢ়ি আহিল আৰু কুঁহিপাত স্পৰ্শ কৰিলে। দৃশ্য উজলি উঠিল—একটা ঘৰ, এটা ক্ষুদ্ৰ হাত, এখন পথ আৰু এক মাত—“আজিও মই তোমাক বাট চাই থাকোঁ।” বৃদ্ধৰ চকুপানী সৰি পৰিল, তেওঁৰ কপালত ভাঁজত থকা বিষ বিৰত হ’ল। গছটোৱে তেওঁক দৰ্শন নিদি মুক্তি দিছিল। তাৰ মানে গছটো এতিয়া কেৱল স্মৃতিৰ সংৰক্ষণাগাৰ নহয়, ই বিবেচনাৰে নিৰ্ণয় কৰে কাক কি দিব। পূৰ্ণ আৰু অনিলৰ মাজত এখন মৌন সমঝোতা গঢ়ি উঠিল—ই কাম এখন নিজৰ সীমা পাৰ হৈ বহু মানুহৰ আত্মিক প্ৰয়োজনত পৰিণত হৈছে। সাধুটোৱে শেষত এটা কথা ক’লে—”এই গছ মৰে নালাগে, কিন্তু ইয়াৰ চকু বন্ধ থাকিব। কাৰণ এতিয়া স্মৃতিবোৰ উজলি উঠিছে, আৰু মানুহে নিজেই চাব খোজে নিজৰ অন্তৰ।”

সন্ধিয়া নামি আহিছিল। গছটোৰ পাতবোৰ এবাৰ পুনৰ বতাহত জীয়াই উঠিল, যেন এটা বিদায়ী গীত গাই আছে—স্মৃতি, পাপ, ক্ষমা আৰু ত্যাগৰ গীত। পূৰ্ণ দেহত এদিন দেখা সেই বোৱাৰীৰ মুখ স্মৰণ কৰিলে, কিন্তু এতিয়া কোনো কান্দোন নাছিল—মাত্ৰ এটা শান্তি, যি বুজাইছিল যে যিটো স্মৃতি আমি পাহৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ, সেইটোৱেই হয়তো আমাক মানুষ হিচাপে গঢ়ি তোলে। অনিলে পাহাৰৰ তললৈ চাই ক’লে, “এই গছটোক পাহাৰৰ আগত কোঁচ খাই বাঁচাই থোৱা হ’ল—কিন্তু হয়তো, এই পাহাৰেই সেই আশ্ৰয়, যি সকলো গোপন অভিমানৰ আশ্বাস।” গছটো নিঃশব্দ, কিন্তু সেই নীৰৱতাই গভীৰ সাৰথি। পূৰ্ণ আৰু অনিল গছটোৰ ওচৰৰ শেষ ৰাতিটো পাৰ কৰিলে—বতাহ, চকু-বন্ধ পাত, আৰু সাধুৰ মৃদু প্ৰাৰ্থনাৰ মাজত। আৰু পুৱাৰ পোহৰ পোহৰাৰ আগতে, যেন সেই গছজনে একে লগে শেষবাৰৰ বাবে পাতবোৰ বন্ধ কৰিলে, যেন ক’লে—”স্মৃতি কেতিয়াবা দণ্ড, কেতিয়াবা মুক্তি। কিন্তু যাক মই দিওঁ, সি বুজি যায়—মই আঁধাৰৰ কুঁহিপাত, কিন্তু তাতেই সেউজে আঁকা আছে তোমাৰ পথ।”

___