অদৃশ্য ধ্বনি

অরিন্দম গগৈ

প্ৰথম পৰ্ব: হেমন্তৰ সন্ধিয়াত

তেজপুৰ শহৰৰ উত্তৰ প্ৰান্তত এটা পুৰণি, অলপ অদ্ভুত ধৰণৰ ঘৰ আছিল—লোকৰ ভাষাত যিটোক “কোলাঘাট বঙলা” বুলি কোৱা হৈছিল। বহুবছৰ ধৰি বন্ধ হৈ থকা এই ঘৰটোলৈ কোনো মানুহ অহা-যোৱা নকৰিলেও, প্ৰতি সন্ধিয়া ঘৰৰ ভিতৰৰ পৰা এবিধ অজান ধ্বনি ওলোৱা বুলি কোৱা হৈছিল। কেতিয়াবা সুৰেলা, কেতিয়াবা হঠাৎ থমকি যোৱা চিঞৰৰ দৰে। ক’ৰ পৰা আহে, কিয় আহে—কোনেও ক’ব নোৱাৰে।

অষ্টম-অৱকাশৰ ছাত্ৰ হিৰন্ময় দত্তৰ বাবে এইবোৰ কথা সঁচাকৈয়ে ৰহস্যজনক আছিল। বিজ্ঞানত সদায় আগ্ৰহী, হিৰন্ময়ে মানে মানে ঠিক কৰিছিল—এই “অদৃশ্য ধ্বনি”ৰ উৎস বিচাৰি ওলাই যাবই। তাইৰ ডায়েৰীত লিখিছিল, “যদি অন্ধকাৰ ভয়ংকৰ হয়, তেন্তে সত্যৰ আলেয়ে তাক ভেদ কৰিবই পাৰে।”

সেইদিনা হেমন্তৰ প্ৰথম সন্ধিয়া আছিল। মাটি ওমলা হৈছিল, পাতল কুঁৱলিয়ে গছবোৰ ঢাকি ধৰিছিল। হিৰন্ময় নিজৰ বন্ধু অনির্বাণ আৰু চুটি চুটি চুলিৰ লগত অহা জীয়ৰীজনী মৌমিতাৰ সৈতে গুপুতকৈ কোলাঘাট বঙলাৰ ফালে আগবাঢ়ি গৈছিল। তেওঁলোকৰ হাতত আছিল এটা টচলাইট, এটা ৰেকৰ্ডিং ডিভাইচ, আৰু এটা নোটবুক।

“ভাই, ইমান ৰাতি অহা ঠিক হ’ল নে?” অনির্বাণে সাৱধান কৰিছিল। মৌমিতাই চকুৰ কোণত হালধীয়া আভা উজাৰি হিৰন্ময়ৰ ফালে চাই ক’লে, “আমি অলপ বেয়া সময়ত আহিছোঁ, কিন্তু মোৰো মনত আছে—যদি ক’ৰ পৰা শব্দ আহে, তেন্তে সেয়া সংগ্ৰহ কৰিব লাগিব। হয়তো এটা নতুন তথ্য পাম।”

ঘৰখনৰ ওচৰলৈ যেতিয়া ওলাল, তেওঁলোকৰ বুকুত অলপ চাপ পৰিছিল। বাইদেউৰ মুখে শুনা কাহিনীবোৰ মনত পৰিছিল—যি ক’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল যে এই ঘৰটোত এটা সময়ত এজন সংগীত শিক্ষক আছিল, যিয়ে ৰাতিপুৱা পিয়ানো বজাবলৈ ভাল পাইছিল। কিন্তু এখন ভয়ংকৰ দিনত তেওঁৰ মৃত্যু হয়—ঘৰটো খালি হৈ পৰে। আৰু তাৰ পিছতে—এই অদ্ভুত ধ্বনিৰ আৰম্ভণি।

হিৰন্ময়ে টচলাইটৰ পোহৰেৰে ঘৰৰ দৰজাটো চাই চাই খোলাৰ চেষ্টা কৰিলে। তলত মোটা তৰজাৰ মাটিত পচা পাতৰ গন্ধ, ভিতৰৰ পৰা ধুলি-কুঁৱলিয়ে উজালি আহিছিল। দৰজাটো চকচকীয়া শব্দ কৰি খুলিলে, যেন বহুবছৰ ধৰি কোনোও একেদিকে হাত নিদিয়ে।

তিনিজনে ধীৰে ধীৰে ভিতৰত পঠিল। গধূলিৰ পোহৰ বিলীন, টচলাইটৰ পোহৰ খহি খহি গ’ল। পাখিৰ বিষন্ন টানৰ নিচিনাকৈ এটাই শব্দ হঠাৎ বাজি উঠিল। মৌমিতাই কঁপি কঁপি ক’লে, “তুমি শুনিছা? এয়া পিয়ানোৰ শব্দ নহয়নে?”

হিৰন্ময়ে ৰেকৰ্ডিং অন কৰিলে। ধ্বনিটো শুনিবলৈ পোৱা গৈছিল, কিন্তু যেন বহু দূৰৰ পৰা আহি থকা, যেন কিবা স্মৃতিৰে ভৰা। ঘৰৰ প্ৰত্যেকখন কোঠা ফুৰা আৰম্ভ কৰিলে। আনকি বগা জালিৰে আবদ্ধ এখন কোঠাত এজন মানুহৰ পুৰণি ছবি ওলাল—বহুত গম্ভীৰ মুখৰ। অনিৰ্বাণে ক’লে, “এইজনেই হয়তো সংগীত শিক্ষকজন। চাবিচাবি থাকক, কোনো নাম লিখা আছে নেকি।”

ছবিখনৰ তলত ইংৰাজীত লিখা আছিল—“Rajen Buragohain, 1947-1972.”

“দেখা, তলত এটা সোঁৱৰণী বাকচ আছে!” মৌমিতাই ক’লে। বাকচটো খুলিলে, এটাত পিয়ানো-নোটেশ্যনৰ কাগজ, কেইটামান সংগীত পুথি, আৰু একখন ৰেকৰ্ড আছিল—জোনাক পিয়ানো।

তেওঁলোক বাকচটো লৈ ওলাই আহিল। বাহিৰলৈ আহি চকুত আকাশৰ কুঁৱলি পৰিল—জোনৰ টুকুৰাবোৰে যেন বেলেগ সংগীত বুজাইছিল। ঘৰৰ পৰা তেওঁলোকে আহি গৈ থাকোঁতেই পাছে পাছে যেন এবাৰ আৰু বাজি উঠিল—পিয়ানো, এবাৰেই!

“এইটো ৰেকৰ্ডিংত ধৰা পৰিছে,” হিৰন্ময়ে হাঁপিয়াই ক’লে। “কিন্তু এটা কথা ভাবিছা—পিয়ানো যদি ঘৰত নাই, তেন্তে ধ্বনি ক’ৰ পৰা আহিল?”

এই প্ৰশ্নটো সঁচাকৈয়ে বিৰাট হ’ল। তেওঁলোকে ৰাতি ঘৰ পালেগৈ, কিন্তু সকলোৰে মনত এটা একেটা চিন্তা—এয়া কোনো প্ৰেতাত্মা নে অদৃশ্য স্মৃতি? নে এটা বিজ্ঞানে ব্যাখ্যা দিব পৰা ঘটনাৰ অন্তৰালত লুকাই থকা সাৰ?

ঘটনাবোৰ এতিয়াহে আৰম্ভ হৈছে। আৰু কোলাঘাট বঙলাৰ অদৃশ্য ধ্বনিৰ লগত হিৰন্ময় আৰু তেওঁৰ বন্ধুবৰ্গৰ সংযোগে যি ৰহস্য উন্মোচন কৰিব, সেয়া মাথোঁ সময়েই জনাব।

দ্বিতীয় পৰ্ব: ৰেকৰ্ড আৰু ৰহস্য

পিছদিনা ৰাতিপুৱা হিৰন্ময়ৰ মুখত চকু আছিল, কিন্তু চকুত শুব নোৱাৰাৰ ক্লান্তি। চাউলত কলহৰ শব্দ শুনি মায়ে চিঞৰি ক’লে, “ৰাতি ঘূৰি আহি এতিয়া ঘুম নাহে নে? কি বিচাৰি ফুৰিছা ব’লা কোলাঘাটত?” হিৰন্ময়ে কোনো উক্তি নকৰি তাড়াতাড়ি খাই নিজৰ কোঠালৈ সোমাল। টেবুলত ৰেকৰ্ডিং ডিভাইচখন, আৰু তাৰ কাষতে “জোনাক পিয়ানো” ৰেকৰ্ডখন আছিল। চকু বন্ধ কৰি পুনৰ শুনিবলৈ ধৰিলে—ধ্বনি ওলাইছিল, অথচ কেতিয়াবা কেতিয়াবা যেন উৎসৰ ঠাইটো নুশুনা হোৱা। পিয়ানো বাজিছিল—কিন্তু যেন মেজৰ A আৰু G ত কিছু ত্রুটি আছিল।

“মৌমিতা, অনিৰ্বাণ—বেলিকা ঘূৰি আহিবা। মোক কিছু দেখুৱাব লাগিব।”
“ঘৰতে? ৰেকৰ্ডিংটো?” মৌমিতাই ফোনত ক’লে।
“তাতে নহয়। এইটো সংগীত নিছক বাজনা নহয়—এয়াত কিবা আছে। কিবা সংকেত, অথবা হেঁচা। এটা স্মৃতি, অথবা ৰেকর্ড হওঁতা এজনৰ অন্তিম বাৰ্তা।”

বেলিকা তিনি বজাৰ পাছত তিনিওজন পুনৰ হিৰন্ময়ৰ ঘৰত মিলিত হ’ল। মৌমিতাই ৰেকৰ্ডিং শুনি থমকি গ’ল। “এইটো… একেটা ৰিদম ঘূৰি ঘূৰি বাজিছে, নহয়নে?” অনিৰ্বাণেও মাথা নাঢ়িলে। “মনে আছে, ছবিখনত ১৯৪৭-৭২ লিখা আছিল। যদি তেনে হয়, ৰেকৰ্ডটো প্ৰায় ৫০ বছৰৰ আগৰ। আৰু এতিয়ালৈ সেইটো শব্দ বাজি আছে?”

হিৰন্ময়ে ক’লে, “মই অলপ গৱেষণা কৰিলোঁ। ৰাজেন বুড়াগোহাঁই—তেওঁ ছাটাৰ পৰা পিয়ানো শিকিছিল। টিচাৰ হিচাপে আহিছিল তেজপুৰ মিউজিক কলেজত। কিন্তু ১৯৭২ চনত তেওঁৰ আত্মহত্যাৰ কথা কোৱা হয়—সংগীতৰ অধ্যাপিকা এজনীৰ সৈতে সম্পৰ্ক আছিল, কিন্তু সেই সম্পৰ্ক বেয়া সময়ত ভাগৰ খাই গৈছিল।”

মৌমিতা সুধিলে, “তেওঁ আত্মহত্যা কৰিলে নে আত্মহত্যাৰ দৰে প্ৰদৰ্শিত কৰা হ’ল?”
“এইটো জানিবলৈ মই এক্সট্ৰা ক’ৰিছোঁ,” হিৰন্ময়ে নিজৰ টেবুলৰ তলৰ পৰা এটা ফাইল উলিয়াই দিলে। “তাঁৰ মৃত্যু তদন্তৰ কপি—লিখা আছে ‘death by ingestion of poison’, অথচ ‘no foul play detected’. কিন্তু একো বিশ্বাস নকৰা হৈছে। যিসকলে চিনি পাইছিল, তেওঁলোকে কৈছিল তেওঁ ভিন্ন সময়ৰ সংগীত সৃষ্টি কৰি আছিল—এবিধ তাল বা সুৰ, যিটো সাধাৰণ সংগীতৰ পৰা বেলেগ।”

তিনিওজন অলপ চুপ। বাইৰত ৰাতি নামি আহিছে, গছৰ পাত গজি থকা দৰে বতাহ বাগৰি গৈছে। অনিৰ্বাণে মচমচাই ক’লে, “তেন্তে এতিয়া পৰ্যন্ত যি ধ্বনি আমি শুনিছোঁ, সেয়া কোনো পিয়ানো বাজোৱা মানুহৰ নহয়। হয়তো এটা আত্মিক সংকেত—নহয়নে?”

হিৰন্ময়ে অলপ সময় চুপ থাকি ক’লে, “নহয়। মই ভাবিছোঁ, এইটো এটা ৰেকৰ্ডেড অডিয়ো—অথবা এগৰাকী সংগীতজ্ঞৰ আত্মাৰ স্মৃতি যি ঘৰত এৰি গ’ল। যিহেতু এই স্মৃতি এতিয়ালৈয়ো ধ্বনি সৃষ্টি কৰিছে, তাৰ মানে এইটো আমাৰ অনুভৱত তীব্ৰ, অথচ ঘূৰ্ণিমান। মই সেই কোঠাখনত আকৌ যাব খুজিছোঁ।”

“আৰু যদি—” মৌমিতা ধীৰে ক’লে—“আৰু যদি কোনোবা ইমান বছৰৰ পাছতো সেই পিয়ানো বজাই আছে?”

এই প্ৰশ্নটোৱে সকলো চুপ কৰি দিলে।

পিছদিনা শনিবাৰ। কোলাঘাটৰ পথত মানুহজনাৰ তলত লতাপাতা, একেটা টান হৈ থকাৰ শব্দ। হিৰন্ময়ে এদিন আগৰ দৰে কামেৰাৰ সজাই পুনৰ সেই ঘৰত সোমালে। এইবাৰ, তেওঁৰ সতে এটা ৰেডিও ফ্ৰিকুৱেন্সি চেনেল ডিভাইচ আছিল—যিটো অদৃশ্য শব্দত কিছুমান মাইক্ৰো ফ্ৰিকুৱেন্সি চাব পাৰে।

বগা জালিৰ কোঠাটোত যেতিয়া পুনৰ সোমালে, তেতিয়াও সেই ছবিখন তলৰ বুকুত ঝুল খাই আছিল। যেতিয়া গোটেইবোৰ নীৰৱ হৈ থাকে, হঠাৎ সেই সংগীতৰ প্রথম লাইনটো বাজি উঠে—
ডিং-ডিং-ডিং, ডিং ডিং ডিং ডিং—
সেই অস্পষ্ট, স্মৃতি-জৰিত সুৰ।

হিৰন্ময়ে কামেৰাৰ ৰেকৰ্ড অন কৰি পৰ্যবেক্ষণ কৰিলে—শব্দটো আহি আছে, কিন্তু উৎস নাই। শব্দত যেন কোনো আহ্বান আছিল, যেন—“কোনো কথা পতা, কোনো কথা উলিঙা, মই এতিয়ালৈয়ো এখেতাক চাই আছোঁ।”

মৌমিতাই চিঞৰি ক’লে, “এটা ৰেকৰ্ডিং খুলি গৈছে! তলৰ বাকচখন!”

তেওঁলোকে লগে লগে বাকচখনত হাত দিলে। খুলি থাকিল এটি নতুন চিঠি—যিটো পূৰ্ণকৈ কাগজেৰে মেৰোৱা। ওপৰত লিখা: “To the one who still listens.”

চিঠিখনত লিখা আছিল—
“যদি মই নাথাকোঁ, তেন্তে জানিবা—সুৰবোৰ কেতিয়াও মৰাৰ নহয়। তেওঁক মই চাহিছিলোঁ, কিন্তু সংগীতৰ মাজত সঁপিছোঁ। যদি তুমি শুনিছা, তেন্তে তেওঁৰ স্মৃতি বচাবা। তেওঁ নাম আছিল—ঋতুমণি সেন। তেওঁ সংগীতত হেৰাই গ’ল, আৰু মই মোৰ জীৱন।”

তিনিওজনৰ চকুত তেতিয়া পঢ়িল এবিধ হালধীয়া আলোক।

এইবাৰ, কাহিনী নতুন ৰূপত বিয়পি যাব—ঋতুমণি কোন? তেওঁ ক’লৈ গ’ল? আৰু পিয়ানো বাজে কিয় এতিয়ালৈ?

তৃতীয় পৰ্ব: ঋতুমণি সেনৰ সন্ধান

কোলাঘাট বঙলাৰ ধুলি-কুঁৱলিতে মেৰ পৰা ওলাওঁতে তিনিওজনৰ মুখত একেটা অভিব্যক্তি আছিল—অবিশ্বাস, উৎসাহ আৰু এটা গভীৰ চিন্তা। পিয়ানো সুৰ, ৰাজেন বুড়াগোহাঁইৰ আত্মহত্যা, আৰু শেষত সেই চিঠি—য’ত এজন অজান পিয়ানোবাদকে তেওঁৰ হৃদয় ভাঙি যোৱা সংগীতৰ স্মৃতি এখন সঁপিছিল। “তেওঁ নাম আছিল ঋতুমণি সেন।” এই বাক্যটোৱে যেন বতাহৰ দৰে গা জুৰাই গৈছিল। এই নামটো কোনো ইতিহাসৰ অংশ, নে মাথোঁ এটা স্মৃতিৰ ছাঁ?

হিৰন্ময়ৰ ঘৰত উভতি আহি তেওঁ ডাঙৰ বহুত পুথি, বাতৰি কাকত আৰু ব্লগ ঘাঁহি ধৰিলে। মিউজিক কলেজ, তেজপুৰ আর্কাইভ, ১৯৬০-৭০ দশকৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী তালিকা—এইবোৰৰ ভিতৰত তেওঁৰ লক্ষ্য এটা নাম—ঋতুমণি সেন। মৌমিতাই টেবুলত বহি মচমচাই ক’লে, “এই নামটো যদি সত্য হয়, তেন্তে তেওঁ বা তেওঁৰ পৰিয়ালক জানে সেই ঘটনাৰ বিষয়ে। হয়তো তেখেত এতিয়াও ক’তো আছেন।”

অনিৰ্বাণ ক’লে, “তেজপুৰ কলেজৰ আৰ্হি অনুসৰি, তেওঁ যদি ১৯৬৮-৭২ সময়ছোৱাত ছাত্ৰী আছিল, তেন্তে তেওঁৰ বয়স এতিয়া ৭০-৭৫ৰ ভিতৰত হ’ব।”

সন্ধিয়া হিৰন্ময়ে কলেজৰ পুৰণি ৰেকৰ্ডত এটা নাম বিচাৰি উলিয়ালে—“Ritumoni Sen, Vocal Music, Batch of 1971.” তলত এখন পুৰণি ফটো আছিল—য’ত দুজন ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সংগীতৰ যন্ত্ৰ লৈ বহি আছেন। তলৰ চিহ্নত লিখা: “Rajen and Ritumoni – Annual Music Evening, 1970.”

এইটো আছিল সঁচা সন্ধানৰ প্ৰথম খোজ।

পিছদিনা তিনিওজন গৈছিল তেজপুৰ মিউজিক কলেজলৈ। অধ্যক্ষ মহন্তই প্রথমে সন্দেহেৰে চাইছিল, কিন্তু হিৰন্ময়ে ৰেকৰ্ডিং আৰু ছবিখন দেখুৱাই স্পষ্টকৈ কৈছিল—তেওঁলোকে এটা সংগীতগাঁথা উন্মোচন কৰিবলৈ চাইছে, যি বহুদিন ধৰি বন্ধ হৈ থকা হ’লেও আকৌ বাজি উঠিছে। অধ্যক্ষই ক’ব ধৰিলে, “ঋতুমণি সেন আছিল আমাৰ এটা উজ্জ্বল ছাত্ৰী। তেওঁৰ কণ্ঠ আছিল অসাধাৰণ। ৰাজেন বুড়াগোহাঁইৰ সৈতে তেওঁৰ সংগীতৰ বন্ধুত্ব আছিল, কিন্তু শেষ বছৰত দুইজনৰ মাজত কিবা ভাঙন আহিছিল। ৰাজেনৰ মৃত্যুৰ পিছত, ঋতুমণিয়ে কলেজ এৰি দিছিল। তাৰ পিছত তেওঁৰ বিষয়ে বহুত কথা, কিন্তু ঠিক ক’ত গ’ল—সেয়া জানো নহয়।”

মৌমিতাই সুধিলে, “তেখেতৰ পৰিয়াল? ঠিকনা?”

অধ্যক্ষই অলপ ভাবি ক’লে, “এখন পুৰণি ৰেকৰ্ড আছে, চাই দেখোঁ।” কেইমিনিটমানৰ পাছত তেওঁ এখন ফাইল লৈ আহিল। “এয়া চাওঁক—ঋতুমণি সেন, পিতৃ—ড° হিমাংশু সেন, ঠিকনা—পানবজাৰ, গুৱাহাটী।”

তিনিওজন যেন তেতিয়া বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰিছিল। কাহিনী এতিয়া ঘূৰি গৈছে গুৱাহাটীৰ পানবজাৰলৈ—অদৃশ্য ধ্বনিৰ উৎস যাৰ হৃদয়ত জন্ম, তেওঁ হয়তো এতিয়াও ক’তো, কোনোবাৰ ভাঙি পৰা সুৰৰ মাজত, থাকি আছে।

গুৱাহাটীৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হ’ল। কেইবাখনো খণ্ড খাণ্ড তিপৰীয়া পথ পাৰ হৈ তেওঁলোকে গুৱাহাটীত উপস্থিত হ’ল। পানবজাৰৰ যিসময়ত অকলে ধুলি উৰি ফুৰে, সেই সময়ত তেওঁলোকে এক পুৰণি, টিনৰ চালিৰ ঘৰ পালে—ঘৰৰ গেটত নাম লিখা আছিল: “SEN”.

হিৰন্ময়ে আগবাঢ়ি ঘন্টা বজালে। বহুত সময়ৰ পাছত এজন বৃদ্ধা ওলাই আহিল। দীঘল জোপোৰ পৰা চকু উলাই গৈছিল, কিন্তু মাজে মাজে চকুত যেন এটা সেউজী উজুলি উঠিছিল। মৌমিতাই বিনম্ৰস্বৰে ক’লে, “আপুনি ঋতুমণি সেন নহয়নে?”

স্তব্ধতা। বতাহৰ শব্দ, আৰু চৌপাশে বজাই থকা পাখি শব্দৰ মাজত বৃদ্ধা ওচৰ চাপি আহি ক’লে, “তোমালোকে কিয় খুজিছে মোক?”

হিৰন্ময়ে হাতত থকা ছবি আৰু চিঠিখন দাঙি ধৰি ক’লে, “আপুনি জানেনে, কোলাঘাট বঙলাত আজিও পিয়ানো বাজে?”

ঋতুমণি সেনে ছবিখন চালে। তেখেতৰ হাত কঁপিবলৈ ধৰিলে। চকুত একেখন ফটো চিনি পাই ক’লে, “এইখন…এইখন আমি দুজনে গাবলৈ সাজু হোৱা ৰাতি। আৰু পিছদিনা তেওঁ…তেওঁ ঘূৰি নাহিল।”

মৌমিতাই থিয় হৈ ক’লে, “আপুনি কেতিয়াও সেয়া জনালে নে?”

“নাজানিলোঁ। জনাব নোৱাৰিলোঁ। আমাৰ মাজত এটা ভুল-বুজাবুজি হৈছিল। মই অন্য এটা গায়কৰ সৈতে কৰ্মশালালৈ গৈছিলোঁ—তেওঁ ভাবিছিল মই তেওঁক এৰি দিছোঁ। কিন্তু মোৰ মনত তেওঁ আছিল—আমি একেলগে এটা সুৰ সৃষ্টি কৰিছিলোঁ—‘জোনাক পিয়ানো’। মই মাতিছিলোঁ, কিন্তু তেওঁ অলপ আগতকৈয়ে আঁতৰি গ’ল।”

হিৰন্ময়ে সুধিলে, “আপুনি ইমান বছৰৰ পাছতো তাৰ শব্দ শুনিছেনে?”

ঋতুমণি সেন চকুপানী মচি ক’লে, “মই সদায় শুনোঁ। মোৰ মনত বাজে—পিয়ানো, তেওঁৰ আঙুলিৰ চলন। আৰু মই ভাবোঁ—আকাশত কেতিয়াবা তেওঁ তাকো শুনি থাকে।”

তিনিওজন সন্মোহিত হৈ থাকিল। কোলাঘাট বঙলাৰ শব্দটো মাথোঁ ভয়ংকৰ নহয়—সেয়া এগৰাকী হেৰাই যোৱা হৃদয়ৰ বিনিময়, এখন অসমাপ্ত সংগীতৰ ঢৌ, আৰু এজন মানুহৰ কষ্টত পৰা প্ৰেম।

কিন্তু একো এতিয়াও শেষ হোৱা নাই। কিয় সেই শব্দ বাজে মাথোঁ হেমন্তৰ সন্ধিয়াত? পিয়ানো নথকা ঘৰত কিদৰে বাজে সুৰ? আৰু শেষত—তেওঁলোকক আকৌ কোলাঘাট বঙলালৈ ঘূৰি যাব লাগিব, কাৰণ—ঋতুমণি সেনে ক’লে, “তেওঁ যি সুৰটো সৃষ্টি কৰিছিল, তাৰ শেষ চাৰিমূৰ্তি মই এৰি আহিছিলোঁ…সেয়া এতিয়াও ঘৰখনৰ কোঠাত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।”

চতুৰ্থ পৰ্ব: শেষ সুৰটোৰ সন্ধানত

ঘূৰি আহি তেজপুৰলৈ ৰাতিপুৱা প্ৰায় সাত বজাৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল তিনিওজন—হিৰন্ময়, মৌমিতা আৰু অনিৰ্বাণ। গুৱাহাটী পানবজাৰত ঋতুমণি সেনৰ মুখেৰে শুনা সেই কাহিনী যেন এক প্ৰেম-পূৰ্ণ সংগীতগাঁথা, কিন্তু তেওঁৰ শেষ বাক্য—”তেওঁ যি সুৰ সৃষ্টি কৰিছিল, তাৰ শেষ চাৰিমূৰ্তি মই এৰি আহিছিলোঁ”—তেওঁলোকক আকৌ টানি নিলে সেই ধূলিমাখা, সেউজীয়াৰে ঘেরা, সময়ত স্থিৰ হৈ থকা কোলাঘাট বঙলালৈ।

হিৰন্ময়ৰ মনত ঘূৰি ফুৰিছিল—যদি সত্যই তেওঁলোক এটা অসমাপ্ত সুৰৰ অন্তিম খণ্ড বিচাৰি গৈছে, তেন্তে এইটো নিছক সংগীত নিদি, এটা প্ৰেতাত্মাৰ মুক্তিৰ কাহিনী হ’ব পাৰে। তেওঁ টিপিকৈ নিজক মনত মনত কৈছিল, “এয়া কোনো হাৰ্ড ডিস্ক বা ইউএসবি ড্ৰাইভত ৰেকৰ্ড কৰা গান নহয়—এয়া সময়, অনুভূতি আৰু অসমাপ্ত বেদনাৰ সংমিশ্ৰণ। আৰু মই সেই সংমিশ্ৰণক বিজ্ঞানৰে ব্যাখ্যা কৰিম।”

বেলিকা চাৰিবজাত, তেওঁলোকে পুনৰ কোলাঘাট বঙলাৰ ফটকত উপস্থিত। দুয়োফালে গুলপৰ বনৰ গছ, টিনৰ ছাদত বতাহে লাহে লাহে শব্দ কৰিছে। মৌমিতা ক’লে, “আজিৰ নিশা যদি আমি কোনো শব্দ শুনো, তেন্তে এইবাৰ তাৰ অন্তৰ্নিহিত কথা শুনিম।”

ঘৰৰ ভিতৰখন আঁধাৰেই আছিল। হিৰন্ময়ে আগৰ ধৰণে টচলাইট জ্বলাই সজাগভাৱে অগ্রসৰ হ’ল। লিং ৰুমৰ তলত ধূলিৰ স্তৰ পাতলা হৈছিল, যেন কোনোৱে কালি বা তাৰ আগৰ দিনা সোমাই গৈছিল। তেওঁলোকে নিজৰ আগৰ খোলা বাকচটো চালে—সেয়া ঠিকেই আছিল, কিন্তু চিঠিখনৰ ঠিক তলত ৰখা এটা ডায়েৰী দৃষ্টিগোচৰ হ’ল।

“এটা ডায়েৰী?” অনিৰ্বাণে সাৱধানতাৰে ক’লে। মৌমিতাই ব্ৰাউজ কৰি খুলি চাই ক’লে, “এইটো ৰাজেন বুড়াগোহাঁইৰ হাতৰ লেখা, আমি আগতে চিনি পাইছিলোঁ। চাই চাওঁক—এই পাতটো, ইয়াত লিখা আছে: ‘Final Movement in A Minor — not yet given to her.’”

হিৰন্ময়ে চিঞৰি উঠিল, “এয়া সেই শেষ চাৰিমূৰ্তি! তেওঁ সেয়া দিয়াৰ আগতে হয়তো তেওঁৰ মৃত্যু ঘটিল। হয়তো এইটো সংগীত তীব্ৰ আৱেগত ভৰা—এতিয়ালৈয়ে মুক্তি পোৱা নাই।”

“তেন্তে…এইটো বাজালে, সেয়া শুনি তেখেতৰ আত্মা মুক্ত হ’ব?” মৌমিতাই ক’লে।

“হয়তো। অথবা…” হিৰন্ময়ে হেঁচা খাই থমকি গ’ল, “এইটো বাজালেহে আমি জানিম, কিমান গভীৰ সেই সংগীত আছিল।”

কিন্তু সমস্যা আছিল—তেওঁলোকৰ ওচৰত পিয়ানো নাছিল। এইটো তেতিয়াই অনুভূত হ’ল, যেতিয়া মৌমিতাই ক’লে, “ঘৰত যদি পিয়ানো নাথাকে, এইটো আমি কেনেকৈ শুনিম?”

হিৰন্ময়ে অলপ ভাবি ক’লে, “তেওঁ যিহেতু লেখাত সংগীত টিউন হিচাপে উল্লেখ কৰিছিল, আমি এক কীব’ৰ্ড লৈ পাৰিম সেই নোটবোৰ পুনৰ সৃষ্টি কৰিব। কিন্তু… সেইটো ইয়াত কৰা হ’ব নে অন্য ঠাইত?”

তিনিওজন চুপ। হঠাৎ ঘৰৰ ভিতৰত এবাৰ যেন হালধীয়া ৰাতি সুৰ বাজি উঠিল—তাল লাহে লাহে বঢ়ি গৈ গ’ল, যেন কোনোবা অস্পষ্ট আত্মাই গানটো বাজাব বিচাৰে, কিন্তু শেষ নোটটোত ওলাই নাহে।

হিৰন্ময়ে চিঞৰি উঠিল, “নহয়, এয়া ইয়াতে হ’ব লাগিব। এই ঘৰত। কাৰণ এইখিনিতেই সেই সুৰ জন্ম হৈছিল। এইখিনিতেই হয়তো তেখেতে অপেক্ষা কৰি আছে।”

ৰাতিপুৱা ফুৰিলে আৰু পৰদিনা নিশা তিনি জনে কীব’ৰ্ড লৈ কোলাঘাট বঙলালৈ ঘূৰি আহিল। ৰেকৰ্ডিং যন্ত্ৰ সাজি ললে, আৰু মৌমিতাই টোণৰ পৰা চিঠি-ডায়েৰীৰ ছাঁ অনুযায়ী নোট গাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। A-Minor, C-Major, E-Minor…ধীৰে ধীৰে, বাতাস যেন স্তব্ধ হ’ব ধৰিলে।

এজনৰ কণ্ঠেৰে বজোৱা সেই সংগীত, যিটো প্ৰথমতে নিছক স্বৰ আছিল, এতিয়া সময় ভেদ কৰি যেন এজনা মৃত সৃষ্টিকাৰীৰ মনোজগতৰ স্পন্দন হৈ পৰিল। প্ৰতিটো নোটৰ মাজত এটি অতীত কথা, এটি হেঁচা বুকু, এটি অশ্রু।

যেতিয়া শেষ চাৰিমূৰ্তি বাজি উঠিল—ডিং-ডিং-ডিং—এটা সুৰ যেন গৃহৰ চৌপাশে উৰি গ’ল। মৌমিতা থমকি গ’লে।

“তুমি শুনা?” তেওঁ মুৰ দুলি সুধিলে।

অনিৰ্বাণে ক’ব ধৰিলে, “এয়া… যেন এটা হাঁহিৰ শব্দ?”

হিৰন্ময়ে ৰেকৰ্ডিং যন্ত্ৰৰ পৰা কণ্ঠখন উলিয়াই চালিলে—সঁচাকৈ, শেষ চাৰিমূৰ্তিৰ পাছতে, কিছুমান অনুচ্চ, অনিৰ্বচনীয় শব্দ উঠিছিল—যেন কাষৰ পৰা কোনোবা হাঁহিছে, মুক্তি পাইছে, অথবা শান্তিৰে থাকি গৈছে।

পিয়ানো বাজা ৰ’ল, অথচ ঘৰত কোনো পিয়ানো নাছিল। এইবাৰ সেই সংগীত উৰে উৰে থমকি গ’ল। যেন শেষত, বহু বছৰ পাছত, সংগীতটো পূৰ্ণতা পাইছিল।

তিনিওজন বাহিৰলৈ ওলাই আহিল। কোলাঘাট বঙলাৰ চালত মুগ্ধ জোনে পোহৰ পেলাইছিল।

“তেওঁ এতিয়া বিশ্রাম পাইছে। আৰু সেই সংগীত—মোৰ মনত বাজি থাকিব আজীৱন,” মৌমিতাই চুপে চুপে ক’লে।

হিৰন্ময়ে টিপিকৈ শেষত লিখি ৰাখিলে—“বিজ্ঞান কেতিয়াবা হৃদয়ক ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। কেতিয়াবা সংগীতো একো গাণিতিক নহয়—এয়া অনুভূতি, আত্মাৰ ভাষা। আৰু সেই ভাষাই আমাৰ হৃদয়লৈ কথা কয়।”

পঞ্চম পৰ্ব: ক’ৰ পৰা চাব খোজে?

কোলাঘাট বঙলাৰ পৰা ওলাই অহাৰ পিছত তিনিওজনে এটা হালকা নিশ্বাস ল’লে। হেনো বহুবছৰৰ পুৰণি এটা সংগীত শেষত বাজি উঠিল, আৰু যি আত্মাৰ অপেক্ষা বহু সন্ধিয়াৰ ধূলিত ৰৈ আছিল, সেইয়ে এতিয়া নিশ্চিন্ত। কিন্তু, মৌমিতাৰ মনত অলপ অন্য কথা ঘূৰি ফুৰিছিল। ৰাতি গুৱাহাটীৰ হোষ্টেলৰ কোঠাত তেওঁ বহি থাকোঁতেই হঠাৎ সেই শেষ সংগীতখন পুনৰ শুনা পালে—তেওঁই নিজৰ কীব’ৰ্ডত নুবজাইছিল, ৰেকৰ্ডিংটো অন কৰা নাছিল—তেওঁ মাথোঁ তলফালে চাই থাকিল, যেন ভূঁইখনৰ পৰা সংগীত ওলাই আছে।

তেওঁ ফ্ৰেমত লগোৱা পিয়ানোত বাজি থকা তেওঁলোকৰ তোলা এখন ফটোলৈ চাই থাকিল, কিন্তু পিনত থকা ছাঁটোৰে চকু আটৰি গ’ল—ফটোত তিনিজনেই আছিল, কিন্তু কাষত, অলপ আঁতৰকৈ যেন অলপ গা-ঘূৰণীয়া ছাঁ আছিল। তেওঁ নিজৰ মোবাইল ফোনত জুম কৰি চালে, হৃদয় তচনচ হ’ল—সেই ছাঁৰ অৱয়ব আছিল, মানুহৰ দৰে, কিন্তু মুখ পোৱা নাযায়।

পাছদিনা কলেজত হিৰন্ময়ে ক্লাছৰ পিছত চুপচাপে এখন কাগজত এটা ধ্বনি বিশ্লেষণৰ নোট বনাই আছিল, যেতিয়া মৌমিতাই ওলাই আহি ক’লে, “মই অলপ অলপ ভয় পাইছোঁ।”

হিৰন্ময়ে চকু মেলি সোধালে, “কিয়?”

মৌমিতাই ফোনখন আগবঢ়াই দিলে। “এইটো চাও। এই ফটোখন, যিটো আমি তোলা… ইয়াত এইটো কি?”

হিৰন্ময়ে ফোনখন লৈ মনযোগে চালে। ছবিৰ কাষত তঁতিয়াই থকা ধূসৰ এটা ছাঁ দেখা গৈছিল। মূৰৰ গঠন আছিল, চকুৰে কিবা চাই থকা যেন। কিন্তু কিবা অস্পষ্ট।

“এয়া হয়তো লেন্স ৰিফ্লেকশন, নে পিছে ডাষ্ট ব্লাৰ… বা হয়তো…”

“হয়তো ক’ৰ পৰা কোনোবাই চাব খুজিছিল,” মৌমিতাই ধীৰে ক’লে। “হয়তো এইটো সংগীতসৃষ্টিকাৰ আত্মা নহয়, কোনো অন্য শক্তি।”

এই কথাটোৱে হিৰন্ময়ক চিন্তিত কৰি তুলিলে। তেওঁ ৰাতি ডায়েৰীখন আকৌ উলিয়াই চালে। যিখন ৰাজেন বুড়াগোহাঁইয়ে ৰখা আছিল, তাৰ পিছৰ কিছু পৃষ্ঠা আগতে দেখা হোৱা নাছিল।

১৩ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৭২ লিখা এটা পাতত থকা বাক্যবোৰে তেওঁৰ বুকু থমকি দিলে:
“তেওঁ মোক এৰিলে, মই গানত মাৰি পেলাম। কিন্তু সেয়া কিয় এনেকুৱা লাগিছে, যেন মই অকল নাছিলোঁ? যেন কিবা আৰু আছিল, যি মোক বাধ্য কৰিলে… গানটো শেষ কৰিবলৈ। মৰণটো সহজ হ’ব লাগিছিল, কিন্তু মই শেহলৈকে শুনিছিলোঁ—এটা হাঁহি। মোৰ কাষত কোনোবা আছিল।”

হিৰন্ময়ে সাৰ পাই উঠিল। কোলাঘাট বঙলাৰ সংগীতটো মাথোঁ এজন প্রেমিক সংগীতজ্ঞৰ আৱেগৰ প্ৰতিফল নহ’বও পাৰে—এইতকৈও গভীৰ, আৰু ভয়ংকৰ কিবা।

দিন দুটা পিছত অনিৰ্বাণৰ মোবাইলত এটা নম্বৰ পৰা কল আহিল—নাম অচিনাক্ত। ফোন ধৰি কোনো কথা নুশুনা গৈছিল, মাথোঁ এবিধ পাতল শব্দ—যেন দূৰৈৰ চিঞৰ, যেন এটা “help me” গলাৰ মাজত গাহৰিক ধ্বনিৰে মিচ্ৰ হৈ আহিছিল।

“এয়া মই ল’গ কৰি থ’লো,” অনিৰ্বাণে ক’লে, “আৰু… এয়া তেনেই ভয়ংকৰ। মই বুজিও নাপাওঁ—এই নম্বৰত কিয় মাত্ৰ একোটা শব্দ, আৰু সেইটো শব্দ…”

মৌমিতা ওলাই ক’লে, “হিৰন্ময়, তুমি ক’ব খুজিছিলা সেই পৃষ্ঠাটো বিষয়ে।”

তিনিওজনে হিৰন্ময়ৰ ঘৰত বহি ডায়েৰীৰ শেষ পাতখন খুলি চালে।

“মই সেই পৃষ্ঠাটো আগতে নাছিলো। হয়তো বাকচটোৰ তলত লুকাই আছিল। ইয়াত লিখা আছে: ‘তেওঁ গান বুজিছিল, কিন্তু তেওঁক কেতিয়াও বুজা হোৱা নাছিল। কোলাঘাটত কেৱল সংগীত নহয়—মই বিশ্বাস কৰোঁ, কোনোবা অচিন শক্তিয়ে মোক মাতি আনি এই সংগীত বনাবলৈ বাধ্য কৰিছিল। মই ভাবিছিলোঁ এয়া প্ৰেম, কিন্তু এতিয়া মই ভাবোঁ… মই এটা বাহন আছিল।’”

চিন্তাৰে তিনিওজন থমকি গ’ল। যি কাহিনী তেওঁলোক এতিয়ালৈকে ভালপোৱা আৰু বেদনা, সংগীত আৰু আত্মাৰ মুক্তি বুলি ভাবি আছিল, সেয়া এতিয়া অন্য ৰূপ লৈ ধৰিবলৈ ধৰিছে—যি সংগীত সৃষ্টি হৈছিল, সেয়া হয়তো কেবল এজন ব্যক্তিৰ বেদনাৰ বাহন নহয়, কোনো শক্তিৰ দিশ-নিৰ্দেশত সৃষ্টি হোৱা এক পুৰণি ছাঁৰ ক্ৰিয়া।

“তেন্তে,” মৌমিতাই ক’লে, “যি শক্তিয়ে গানটো সৃষ্টি কৰালে, সেই শক্তিটো এতিয়া শেষ হ’ল নে? মুক্ত হ’ল নে?”

হিৰন্ময়ে চুপচাপে ক’লে, “যদি সেইটো মুক্ত হ’ল, তেন্তে আমাৰ ফটোত সেই ছাঁ কিয়? অনিৰ্বাণৰ ফোনত সেই চিঞৰ কিয়? মই ভয় পাওঁ—সংগীত শেষ হ’ল, কিন্তু যি শক্তিয়ে সংগীতৰ আৱৰণত লুকাই থাকিল, সেয়া এতিয়াও জগা। হয়তো এতিয়াই তাৰ আসল খেল আৰম্ভ।”

তিনিওজনে চকু-মুখ পিন্ধি বহি থাকিল। কোলাঘাট বঙলাৰ সংগীত মুক্ত হ’ল—কিন্তু ঘূৰ্ণি চৰাই যি শব্দৰ পাছত উৰি যায়, সেয়া কেতিয়াবা নতুন এক বিপদৰ সংকেত। আৰু এই সংকেত—এতিয়া তেওঁলোকৰ মোবাইলত, ফটোত, মনত ঘূৰি ফুৰিছে।

ষষ্ঠ পৰ্ব: ছাঁৰ মুখামুখি

কিন্তু কোনোবাই যদি সদায় চাই থাকে? কোনোবাই যদি সদায় শুনি থাকে? যদি আমাৰ বিশ্বাস আৰু যুক্তিৰে গাঁথা বিশ্বটোৰ ঠিক সমান্তৰালত কোনো এক অদৃশ্য সত্তা নিৰৱ, কিন্তু সক্ৰিয়ভাৱে অপেক্ষা কৰি থাকে—তেন্তে সংগীত, কাকো পিন্ধা পোহৰৰ দৰে, সেই ছাঁক আকাৰ দিব পাৰে। হিৰন্ময়, মৌমিতা আৰু অনিৰ্বাণৰ ক্ষেত্ৰত সংগীত আছিল পুৰণি প্ৰেমৰ আত্ম-উন্মোচন, কিন্তু এতিয়া সংগীতৰ অন্তৰালৰ পৰা ওলাই আহিছে একোটা বেলেগ শক্তি।

তিনিওজনে এটা গভীৰ সিদ্ধান্ত ল’লে—আৰু এবাৰ, শেষবাৰৰ বাবে কোলাঘাট বঙলালৈ যাব। এইবাৰ তেওঁলোকে সংগীত বাজাব নোৱাৰে, পিয়ানো নাই, ডায়েৰী নাই, হৃদয়-ভাঙা চিঠি নাই—থাকিব মাথোঁ তেওঁলোক আৰু সেই ঘৰৰ ভিতৰত লুকাই থকা, অপেক্ষা কৰি থকা, নিজকে এখন সংগীতৰ আঁৰৰ ছাঁ হিচাপে ৰাখি অহা কোনোবা সত্তা।

সন্ধিয়া নামি আহিল। কোলাঘাট পথৰ শীতল বতাহ হালধীয়া কুঁৱলিৰ সৈতে মিশ্ৰিত হৈ চেনেহৰ দৰে তাত নুহিয়ে, বৰং এখন অজানী কপালে হাত দিয়া ঠাণ্ডা স্পৰ্শৰ দৰে লাগিছিল। তেওঁলোকে ঘৰৰ দৰজাটো ঠেলি খোলাৰ আগতে, মৌমিতাই পিনে চাই ক’লে, “মই আজিও সেই সংগীত শুনিছোঁ… কিন্তু এইবাৰ যেন কণ্ঠৰ মাজত কিবা উশাহ… যেন সংগীত বাজে, আৰু কিবা ক’ত ক’ব খুজে।”

হিৰন্ময় টচলাইট জ্বলাই ভিতৰলৈ আগবাঢ়িলে। ঘৰৰ ভিতৰখন আগৰ দৰে চুপচাপ। কুঁৱলিয়ে চৌদিশে ধূসৰ কৰে তুলিছিল। কোঠাটোৰ মাজত যিখন বাকচ আগতে আছিল, এতিয়া সেইটো খালী। জালিৰ ওপৰত থকা ছবিখন মাটিত পৰি আছিল, ফ্রেম ফাটি গৈছিল। ফ্ৰেমৰ কাচৰ সান্নিধ্যত যেন ৰঙা লাহ-লাহ চিন।

“এইটো কি?” অনিৰ্বাণ চিঞৰিলে, কিন্তু স্বৰত আচৰিতকৈ বেছি আছিল শঙ্কা। “ফটোখন মাটিত, ফ্রেম ভাঙি গৈছে, আৰু তলত এইটো… ৰঙা।”

হিৰন্ময়ে অতি সাৱধানে ফটোখন উঠালে, তলত ৰঙা চিনবোৰত আঙুলিৰ ছাপ। এইটা তাজা ৰঙা নহয়, যেন কোনো পুৰণি সেম-সেম হৈ থকা স্নায়ুবাহৰ দৰে পাতল, মটিয়া, কিন্তু লক্ষ্য কৰিলেই চকু সাৰ পাই উঠে।

“হয়তো এটা সংকেত। বা এটা আহ্বান,” মৌমিতাই ক’লে।

এইবাৰ হিৰন্ময়ে সিদ্ধান্ত ল’লে—ঘৰখনত বসি থাকি কিবা ওলাব, জানিবলৈ অপেক্ষা কৰিব। তেওঁলোকে টর্চ নেভাই দিলে। তিনিওজনে জালিৰ খোলা কোঠাটোৰ মাজত মাটিত বহি থাকিল। পিছে শূন্যতা যেন কেতিয়াবা বেছিকৈ শব্দ কৰে—ঘড়িৰ টিকটিক, বাহিৰৰ গছৰ পাতৰ শৰ্ষাৰ দৰে খহনি, আৰু ভিতৰৰ মূৰত বাজি থকা আত্মসংশয়।

আচকাৰে, এবাৰ সংগীত বাজি উঠিল। কিন্তু এইবাৰ সেইটো আগৰ দৰে নহয়। পিয়ানো নহয়, অলপ সুর, অলপ ধ্বনি, অলপ হাঁহি, অলপ চিঞৰ। যেন কোনো শূন্য আত্মাই সংগীত বুলি বাজিছে, কিন্তু তাৰ ভাষা ভাষ্য নহয়।

মৌমিতাই সৰুকৈ ফুসফুসাই ক’লে, “তুমি শুনিছা? এইটো… এইটো কোনো পিয়ানো নহয়। এয়া মানুহ।”

অনিৰ্বাণৰ গলা সৰি গ’ল, “এয়া কোনোবা বাজাই থকা নহয়, এয়া… কোনোবা বাজি থকা। সংগীতটো যেন তেওঁৰ ভিতৰৰ পৰা ওলাই আছে।”

এটা খিৰিকিৰ পৰা পাতল এটি ছাঁ দৰ্শন ঘটিল—একটো মুখ, অথচ মুখৰ কোনো অঙ্গচিহ্ন স্পষ্ট নহয়। গাঢ় গা, দীঘল দীঘল হাত, আৰু মাথোঁ…চকুৰ ঠাইত দুইটা অন্ধকাৰ ফুট।

হিৰন্ময়ে ৰেকৰ্ড অন কৰিলে, কিন্তু সেই যন্ত্ৰে কাজ নকৰিলে। স্ক্ৰীনে কেবাগৰাকী অচিন চিন্তা — %*$&@>>< — যেন সংকেত, যেন তথ্য, কিন্তু কোনো ভাষা নহয়। হঠাৎ শব্দত এক ভাঙনি, যেন মাইক্ৰোফোনত কোনোবাই হাঁহিছে।

“আমাৰ যন্ত্ৰবোৰ নষ্ট হৈছে। সংগীতৰ ভাষা এই যন্ত্ৰসমূহত বাজে, কিন্তু এইটো… এইটো মানুহৰ নহয়,” হিৰন্ময়ে ক’লে।

চকুত ঠাণ্ডা পানীৰ দৰে চকুপানী পৰি আহিল মৌমিতাৰ। “হয়তো সংগীতটোৱে তেখেতক মুক্তি দিলে, কিন্তু এই ছাঁ—এইটো সেয়া নহয়। এইটো তেখেতৰ অন্তৰত থকা অনুকম্পা, অব্যক্ত কষ্ট বা যিটো কথা সংগীততো ক’ব নোৱাৰিলে। হয়তো এয়া সেই শক্তি যি সদায় সংগীতৰ ভিতৰত থাকি থাকে, কিন্তু কেতিয়াবা সংগীত শেষ হ’লে বাহিৰ ওলাই আহে।”

ঘৰখনৰ দেউলীত, এবাৰ যেন শব্দ উঠিল—”তোমালোকে মোক মুক্ত কৰি দিছিলা, এতিয়া মই তোমালোকক চিনিলোঁ।”

তিনিওজন আচকাৰে চকুত চকু মিলাই থাকিল। কেৱল সেই টান, সেই কথাখিনি। কিবা হাৱা যেন ভিতৰতে গড়ি উঠিল, যেন কিছুমান প্ৰতিশোধ, যি গানৰ জৰিয়তে বন্দী আছিল, এতিয়া মুকলি হ’ল।

হিৰন্ময়ে দীঘল শ্বাস ল’লে। “সংগীতত মুক্তি আছিল, কিন্তু সংগীত যিটো বন্দী কৰি ৰাখিছিল, সেইটো এতিয়া ঘূৰি আহিছে।”

পিনে চাই দেখিলে—ছাঁটো নাই। কিন্তু সেই মাটিত জালিৰ তলত হালধীয়া বালিত লিখা আছে:
“Next, the one who listened first.”

মৌমিতাই থৰ হৈ ক’লে, “এইটো মই… মই প্ৰথম শুনিছিলোঁ।”

সপ্তম পৰ্ব: ছাঁৰ নিচিনা হাঁহি

পিছদিনা গুৱাহাটীৰ হোষ্টেলত উভতি আহি মৌমিতা মুখ ধুই চুপচাপে আয়নাৰ সন্মুখত বহি আছিল। আয়নাৰ ওপৰত এখন পোষ্ট-ইট লেপ্টাই থোৱা আছিল—“Today I will write something that matters.” সেইটো তেওঁৰ সংগীত পঠনকালৰ আৰম্ভণিতে দিয়া আত্ম-প্রেৰণা বাক্য। কিন্তু আজিৰ দিনটোত সেই বাক্যটো যেন কাৰোবাৰ উপহাসত পৰিণত হ’ল, যেন অচিন কোনো কণ্ঠে পঢ়ি উঠে—“something that matters… or someone?”

চকুপানী কোনোভাৱে চুই নাযায়। কিন্তু মৌমিতাৰ চকুত পানী আছিল, আৰু হাত খুলি ফৰিংৰ দৰে তললৈ চাই আছিল। হঠাৎ তলৰ পৰা মোবাইলটো কম্পন কৰিলে। স্ক্ৰিনত কোনো নম্বৰ দেখোৱা নাযায়। তেওঁ অলপ সংকোচেৰে কলটো ধৰি ক’লে, “হেল্লো?”

এজনী অচিন মহিলা কণ্ঠ—শীতল, অথচ অতি স্পষ্ট। “সংগীত শেষ হ’ল, কিন্তু মই এতিয়াও শুনিছোঁ। তুমি হ’লাহি প্ৰথমজন।”

কল কাটি গ’ল। মৌমিতা বসি থাকিল। মোবাইলখন বন্ধ কৰি ৰাখিলেও, তেওঁৰ কাণত সেই কণ্ঠ বাজি থাকিল—কোনো তেজৰ সোঁত যেন নলীত গাজি গৈ থকা শব্দ, যেন ৰাতিৰ ভিতৰত কোনো পুৰণি মন্দিৰৰ ঘণ্টা।

পিছদিনা কলেজত হিৰন্ময় আৰু অনির্বাণে লগ ধৰিলে। হিৰন্ময়ে চাব খুজিলে—“মৌমিতা, তোমাৰ মুখত কিয় আঘাতৰ দাগ?”

“নাই… মই নিজেই জানো নাজানো কোনো শালিত লগ খাই পৰিলোঁ হয়তো।” মৌমিতা মিচিকিয়াই হাঁহিবলৈ চেষ্টা কৰিলে, কিন্তু হিৰন্ময়ে বুজি পাইছিল—চকুৰ তলৰ নীলচে টান, মুখত কিবা আঁচ, আৰু সৰ্বাধিক ভীতিকৰ—তেওঁৰ কণ্ঠ, যি আগতে সদায় সৰল আৰু সংগীতৰ দৰে আছিল, এতিয়া যেন কোনো উলঙ্গ কাঠৰ মাত, খালি, মাটিৰ দৰে।

“মৌমিতা, আমি ভাবি আছিলোঁ সংগীত শেষ হ’ল, কিন্তু মই এতিয়া নিশ্চিত—সেই শক্তিটো সেয়া নহয়। সেয়া তেজ নাচাই, হৃদয়ত বাস কৰে, আৰু সংগীতক বাহন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। মই ভয় পাওঁ—তুমি যি সেইদিনা প্ৰথম শুনিছিলা, সেইজনী এতিয়া তোমাৰ ভিতৰত সোমাই পৰিছে।”

মৌমিতা অলপ পিনে চাই চুপে চুপে ক’লে, “হয়তো সেয়াই হৈছে। মই কেতিয়াবা অনুভৱ কৰোঁ—মোৰ বুকুৰ মাজত কিবা ঠাইত কিবা বাজে। সংগীত নহয়—এটা মৰম, এক অতল খোকজ, যেন কোনোৱে মোক খুজি থাকি মোৰ মাত লব বিচাৰে। মই মোৰ ছাঁটো পিনে চাই থাকোঁ—তেওঁ মোৰ দৰে লাগে, কিন্তু মুকলি নহয়। তেওঁ হাঁহে। আমি যেতিয়া আয়নাৰ সন্মুখত হাঁহোঁ, তেওঁ নাহাঁহে। কিন্তু মোৰ পিনত, মই অনুভৱ কৰোঁ—তেওঁ হাঁহে।”

অনির্বাণৰ মুখ ৰঙা হ’ল। “এইটো তেন্তে এক অপৰূপ চিহ্ন। প্ৰত্যক্ষ ভূতৰ নহয়, এয়া এক ছাঁ—এবিধ আত্মা, যি মুক্ত নহয়, কিন্তু এখন দেহ বিচাৰি থাকে। আৰু তুমি হয়তো… সেই পাত্ৰ?”

হিৰন্ময়ে ক’লে, “আমি চুপ থাকিলে পাৰিম, কিন্তু যদি মই ঠিক ভবা, তেন্তে এইটো সংগীত নহয়—এয়া এক ধ্বনি, এক দীৰ্ঘ হাহাঁকাৰ। আৰু মৌমিতা, তুমি যদি সত্যই তেওঁৰ পাত্ৰ হৈ পৰিছা, তেন্তে আমি তোমাক এৰি দিব নোৱাৰোঁ।”

তিনিওজন ক’লা কফি ল’ই বহিল। কফিৰ কাপেৰে চিঞৰিছিল বাহিৰত বৰষুণ—হেমন্তৰ শেষদিনবোৰ, যিবোৰত বতাহে মাথোঁ তাল বাজায়, কিন্তু বীণাৰ মাত থাকি থাকে হৃদয়ত।

হঠাৎ মৌমিতাৰ কফিৰ কাপত ফেনৰ আঁৰত লিখা দেখা গ’ল—”Let me sing through you.”

হিৰন্ময় চকু গচকালে—“এইটো মই আগতে কাপটোত দেখি নাছিলোঁ!”

মৌমিতাই কাপটো গোটাই পেলালে। “মোক এইটো ক’ৰবাৰ পৰা দেখা লাগিল। মই ভাবিছিলোঁ মোৰ মনৰ ভুল। কিন্তু এতিয়া মই নিশ্চিত—তেওঁ মোৰ ভিতৰত মাত দিব খুজিছে। মই যদি সংগীত গাওঁ… তেওঁ ওলাই যাব পাৰে।”

হিৰন্ময়ে গম্ভীৰ স্বৰে ক’লে, “তুমি যদি গাওঁ, সেয়া হয়তো তেখেতক মুক্তি দিব, বা হয়তো সেয়া এক দেহত আত্মা দিয়া হব। আমি সেই সংগীতটো ৰেকৰ্ড কৰি ৰাখিম। আৰু যদি… যদি কোনো অসাধাৰণ ঘটনা ঘটে, আমি জানিম—এয়া সংগীতৰ নামত ঘটিছিল।”

সন্ধিয়াৰ পিছত মৌমিতা এটা পুৰণি সংগীতঘৰত গৈ বসল। কীব’ৰ্ডৰ ফালে চাই থাকিল, যেন কোনোবা ৰাতিৰ পৰা মাতি আছে। অনিৰ্বাণে ৰেকৰ্ডিং চলালে, হিৰন্ময়ে বাহিৰে উভতি গ’লে, সজাগ দৃষ্টিৰে চাওঁতে থাকিল।

মৌমিতাই গান আৰম্ভ কৰিলে—প্ৰথম নোট অলপ কঁপনি, দ্বিতীয়টো শক্তিশালী, তৃতীয়টো… যেন কণ্ঠ নহয়, যেন বহুত সুৰ একেলগ হৈ ওলাইছে। গান বঢ়ি গ’ল, যেন কোনোবাই একেলগে গাই আছে—হয়তো ৰাজেন? হয়তো সেই ছাঁ? নহয়তো দুইয়ে?

গান শেষ হ’ল। মৌমিতা থমকি থাকিল। শীতল বাতাহ খিৰিকিৰ পৰা সোমাই আহিল। চিঞৰ, হাঁহি, সংগীত—বিলীন। কেবল এখন কণ্ঠ—“আমি এখন দেহত। এতিয়া কথা ক’ব পাৰোঁ।”

হিৰন্ময়ে চিঞৰি ক’লে, “মৌমিতা!”

মৌমিতাই মূৰ উঠালে—চকু দুটাত কিবা সেউজী, যি আগে কেতিয়াও নাছিল। হাঁহি দিলে। কিন্তু সেই হাঁহি… মৌমিতাৰ নহয়।

অষ্টম (শেষ) পৰ্ব: আত্মাৰ অন্তিম সুৰ

কীব’ৰ্ডৰ চিপচিপা পেটীখনত মৌমিতাৰ আঙুলি ৰৈ গ’ল, কিন্তু সুৰ নাথাকিল। তেওঁ তললৈ চাই থাকিল—মুখত মৃদু হাঁহি, কিন্তু সেই হাঁহিৰ মাজত একোটা সন্ধেহজনক শান্তি আছিল। যেন সেই হাঁহি কোনো প্ৰেমিকাৰ নহয়, যেন সেয়া বহু বছৰ ধৰি নিৰৱ থকা কোনো অচিন সত্তাৰ মুখ, যি আজি নিজৰ স্থান পাইছে।

হিৰন্ময়ে মৌমিতাৰ চকুত চাই থাকিল। “তুমি ঠিক আছা?”

মৌমিতাই চকু মেলিলে—চকু যেন মৌমিতাৰ, কিন্তু দৃষ্টিত কিবা সলনি হৈছিল। সেয়া গভীৰ, অথচ সমান। কোনো চেনেহ নাছিল, কোনো উত্তেজনাও নহয়। মাথোঁ…পথাৰৰ আকাশৰ দৰে এটা শুন্যতা।

“তুমি মোক চিনা?” মৌমিতাৰ গলাৰ শব্দটো যেন মৌমিতাৰ নহয়, যেন তিনি জনৰ মাজত চমক দি উঠা কোনো পুৰণি চন্দ্ৰবেণীৰ ধ্বনি।

“তুমি কে?” হিৰন্ময়ে সোজাকৈ সুধিলে।

“মই মৌমিতা নোহোঁ। মই মৌমিতাৰ সংগীত। মই তেওঁক শুনিছিলোঁ—সেয়া আছিল প্ৰথম সুৰ। তাৰ পাছত মই তেওঁক বাজাব খুজিছিলোঁ। এতিয়া মই তেওঁ। সংগীতত মোৰ শেহ পৰিণতি ঘটিল।”

অনিৰ্বাণ সাঁতুৰা হাঁহি দিলে—“তুমি সেই ছাঁ, নহয়নে?”

“মই ছাঁ নহয়। মই সংগীতৰ পিছুটোৰ ছাঁ। যি সকলো সুৰত নাথাকে, কিন্তু উপস্থিত থাকে। মই সেই চুপতা, যি সংগীতৰ অন্তত বাজে, যেতিয়া সকলো শব্দ শেষ হয়। মই সেই ‘pause’—যি কেতিয়াও বজে, কেতিয়াও বজে নাথাকে।”

হিৰন্ময়ে ৰেকৰ্ডিং বন্ধ কৰিলে। “তুমি মৌমিতাৰ দেহত আছা। তুমি ইমানেই চাইছিলা? কিয়?”

“মই হৃদয় বিচাৰিছিলোঁ, যি মাথোঁ শুনে নুবুজে। মৌমিতা শুনিছিল, আৰু তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল। মই তেওঁক বেছিকৈ দুখ নিদিম। মই মাথোঁ এটুকুৰা কথা ক’ব বিচাৰোঁ—তোমালোকে জহ হোৱাৰ আগতেই।”

হঠাৎ বাহিৰত বজ্ৰপাত। যেন আকাশেও জানে—এইটো অন্তিম পৰিণতি।

ছাঁ-মৌমিতা আগবাঢ়ি আহি পিয়ানোত বহিল। “এইটো সংগীত শেষ হ’ব। মোৰ শেষ সুৰ। শুনা, আৰু মোক মুক্তি দিয়া।”

তেওঁ গাবলৈ ধৰিলে। কিন্তু এইবাৰ সেইটো গান নহয়, যেন এক আত্ম-বৰ্ণনা। তাৰ সুৰত আছিল অনুতাপ, আতৰ, আকুলতা—এক ভাষা, যি কেতিয়াও শব্দৰ পৰা সৃষ্টি নহয়, মাথোঁ বেদনাৰ পৰা উত্পন্ন হয়।

গান শেষ হ’ল। মৌমিতা থমকি ৰ’ল। হঠাৎ তেওঁৰ শৰীৰ কঁপিবলৈ ধৰিলে, চকুত পানী ওলাই আহিল। তেওঁৰ চকুৰ দীঘল ছাঁ অলপ অলপ গুছি যাব ধৰিলে।

“মই… মই ক’ত আছিলোঁ?” মৌমিতাই কেঁচুস্বৰে ক’লে।

“তুমি ঠিক আছা,” হিৰন্ময়ে আগবাঢ়ি ওলাই ক’লে, “তুমি উভতি আহিলা।”

মৌমিতা অলপ চুপ থাকি ক’লে, “মই একো মনত নাই, কিন্তু মই যেন এটা সুৰত হেৰাই গৈছিলোঁ। যেন বহু দিন ধৰি কোনোবা মোৰ দেহত মাত দি আছিল।”

হিৰন্ময়ে মৌমিতাৰ হাত ধৰিলে। “তুমি আকৌ তুমি হ’লা। সংগীতৰ শেষ সুৰ বাজিল। আৰু সেই ছাঁ… সেই আত্মা, হয়তো মুক্ত হ’ল। অথবা, সংগীতই তেওঁক তুলি নিয়াৰ পিছত, তেওঁ নিজে বিলীন হ’ল।”

তিনিওজনে বহু সময় চুপে চুপে বহি থাকিল। ৰাতি শেষ হ’ল, বৰষুণ থমকি গ’ল। গুৱাহাটীৰ আকাশত এক ধুনীয়া জোন উঠিল, যি যেন সদায় আছিল, কিন্তু কোনোবাই শুনা নাছিল।

মাহ-পাঁচ পাৰ হ’ল। কোলাঘাট বঙলা এতিয়া পুৰাতত্ব বিভাগৰ অধীনত সংৰক্ষণ কৰা হৈছে—“সংগীত আৰু স্মৃতিৰ ঘর” বুলি নামকৰণ।

হিৰন্ময়ে তেওঁৰ ব্লগত লিখিলে—
“সংগীতত শব্দ থাকে, কিন্তু কেতিয়াবা নথকা শব্দবোৰেই বাজে। সেইবোৰেই মানুহৰ মনত ছাঁ হয়। আমি যাক ভূত, আত্মা, অথবা ছাঁ বুলি চিনি পাওঁ—তেওঁলোকে হয়তো নিছক সুৰৰ অংশ, যাক কেতিয়াবা শুনি বুজি ল’ব পাৰিলেই তেওঁ উভতি যায়।”

মৌমিতা এতিয়া পুনৰ সংগীত শিক্ষা আৰম্ভ কৰিছে। কোনো ভয় নাই, কোনো ছাঁ নাই। কিন্তু তেওঁৰ গানৰ অন্তত সদায় এক মুহূৰ্ত থাকি যায়—এক ‘pause’—যিটো শুনা যায় মাথোঁ মন দিয়িলে।

আৰু অনিৰ্বাণে? তেওঁ এক নতুন প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰিছে—“ধ্বনিবোৰ যিবোৰ নাছিল”—এটা ডকুমেন্টাৰী, য’ত তেওঁ এই ঘটনাৰ সংগ্ৰহ কৰিছে, কিন্তু কোনো নাম নোলেখে।

শুধু শেষত এখন স্ক্ৰীনত লিখা থাকে—
“এই গল্পটো এটা সংগীত, যিটো সঁচা। অথবা এটা ছাঁ, যিটো মিছা। শুনি চোৱা।”

(সমাপ্ত)